Priesagos „-ynė(s)“ vediniai „Dabartinės lietuvių kalbos žodyne“

LITEWSKIE JĘZYKOZNAWSTWA PYTANIA XL (1998) Daiva MURMULAITYTĖ Litewski Instytut Języka, Wilno DERYWATY Z SUFIKSEM -ynė(s) W „SŁOWNIKU WSPÓŁCZESNEGO JĘZYKA LITEWSKIEGO” Litewska słowotwórczość była szeroko badana zarówno w aspekcie historycznym, jak i synchronicznym. Dzięki wykorzystaniu komputerów pojawiła się możliwość urozmaicenia tych badań, na przykład poprzez analizowanie słowotwórstwa także pod względem statystycznym. Oczywiście poważna analiza statystyczna nie sprowadza się do prostego liczenia słów, jednak na początku warto dysponować również dokładnymi bezwzględnymi i względnymi danymi słowotwórczymi, ponieważ dotychczas nie było dokładnych statystyk. Pracując z komputerową wersją „Słownika współczesnego języka litewskiego” (dalej — DLKŽ(k)), zamierzano obliczyć, ile w nim ogółem znajduje się derywatów z określonym sufiksem, jak rozkładają się one według ogólnych znaczeń słowotwórczych, od jakich części mowy i jakiej struktury wyrazów podstawowych zostały utworzone, czy ich podstawa słowotwórcza uległa zmianie (i w jaki sposób) itd. 1. Dane ogólne W DLKŽ(k) 189 słów kończy się na -yné'. Rūgštynė i stypynė ze względu na podwójny akcent podano po dwa razy. W 11 przypadkach (5,8296) nie są to derywaty z sufiksem -ynė: agudntrynė, dynė ntk., gadynė psn., linūmynė, myne, pyne, plynė, šeivatrynė, trynė, urkštynė i žvynė. 2 nazwy miejscowości utworzono za pomocą złożonego sufiksu -umynė: klampumynė, tankumynė. Kolejne 3 słowa mają sufiks -ynė, jednak nie są jego derywatami — takie były ich wyrazy podstawowe, tzn. sufiks -ynė był formantem słowotwórczym na wcześniejszym etapie derywacji, np. papušynė (: pušynas), protėvynė (: tėvynė) i gūdnotrynė (: notrynė). Pozostaje zatem 173 słowa — derywaty z sufiksem -ynė. Stanowi to 91,5396 wszystkich słów z tym zakończeniem i 98,30% wszystkich słów mających ten sufiks. 20 rzeczowników w liczbie mnogiej to derywaty z przyrostkiem -ynės. Wyraz rūgštynės (2, 1) ze względu na podwójny akcent w DLKŽ(k) podano dwukrotnie. 2. Derywaty według kategorii słowotwórczych Przed podziałem derywatów tego przyrostka na kategorie słowotwórcze i ustaleniem, ile derywatów tworzy daną kategorię, należy zwrócić uwagę na to, że ' Oczywiście do statystycznego badania takiej ilości danych komputer nie jest potrzebny, jednak, załóżmy, rzeczowników z przyrostkiem -imas w DLKZ(k) jest około 14,5 tysiąca. Zatem badając derywaty z przyrostkiem ynė, chciano po prostu sprawdzić niektóre możliwości pracy z komputerem. 218 często ten sam, lecz ir mający kilka znaczeń, wyraz z punktu widzenia słowotwórstwa może należeć do kilku kategorii słowotwórczli ych, np. nakvynė 1. „miejsce noclegu”, „nocowanie”. 2. Dlatego przy badaniu statystyki słowotwne órczej derywatów ważna jest nie tylko sama liczba słów, lecz ir jų liczba wartości. W niniejszym artykule słowu „kuria nors wiena jo Termin semem jest używany na określenie znaczenia, w odróżnieniu od ogólnie rozumianego wyrazu pochodnego, który może mieć więcej znaczeń. ir Takich przyrostków -yné sememów DLKŽ(k) jest 228. Przechodząc do przyrostków czasownikowych Kilka uwag do omówien- — ia derywatów z przyrostkiem -yné(s) dotyczących słowa dilgynė. DLKŽ(k) jest podawane jako słowo o dwóch znaczeniac1. h: zob. dilgėlė (bot. „chwast, roślina lecznicza i włóknista, której ir łodyga i liście mają parzące włoski (Urtica)“- ); 2. zob. dilgélynas („miejsce, gdzie porosły pokrzywy“). LKŽ II 549 jest to również słowo o dwóch znaczeniach, tylko znaczenia podano nieco inaczej: 1. „krzak pokrzyw- “; 2. „pokrzywa“, chociaż przykłady pierwszego znaczenia —Dilgynėj radau vištą periant Ds. i in. —nadawałyby się również do zilustrowania znaczenia miejsca. Zatem można tu dostrzec istnienie dwóch homonimów, które różnią się nie tylko ogólnym znaczeniem słowotwórczym, lecz także utworzono je od wyrazów należących do różnych części mowy: dilgynė „pokrzywa” oznacza wykonawcę czynności lub nosiciela cechy (zależnie od tego, co uznamy za wyraz podstawowy — czasownik dilginti czy przymiotnik dilgūs), natomiast dilgynė „pokrzywisko” — miejsce; jego wyrazem podstawowym jest rzeczownik dilgė. W razie wątpliwości, co uznać za wyraz podstawowy pierwszego homonimu, nie uwzględnia się go w statystyce». 2.1. Derywaty z przyrostkiem -ynė mogą opierać się na czasownikach i wyrazach imiennych (rzeczownikach i przymiotnikach). Od czasowników utworzono 72 derywaty, mające łącznie 116 znaczeń. Stanowi to odpowiednio 41,62% wszystkich wyrazów utworzonych za pomocą tego przyrostka (w przypadku liczenia semem — 51,1096). Na wyrazach imiennych opiera się 101 wyrazów, mających łącznie 111 znaczeń (58,3896 i 48,9096). Uderza to, że stosunek derywatów odczasownikowych i odimiennych, liczony według wyrazów i semem, nie jest taki sam. W przypadku liczenia wyrazów derywaty odczasownikowe i odimienne z przyrostkiem -ynė rozkładają się w przybliżeniu w stosunku 4:6, natomiast przy liczeniu semem — mniej więcej po połowie. Prawie 1096 różnica wynika z tego, że od czasowników utworzono więcej słów wieloznacznych niż od rzeczowników i przymiotników. Dzieje się tak dlatego, że właściwe derywatom czasownikowym kategorie słowotwórcze są od dawna ze sobą związane — nazwy czynności, rezultatów czynności, narzędzi, miejsc i wykonawców często tworzy się za pomocą tych samych afiksów (por. DDR 18, 232). Derywaty odrzeczownikowe i odprzymiotnikowe znacznie częściej niż derywaty odczasownikowe w DLKŽ(k) mają tylko jedno znaczenie (por. odpowiednio 92,16% i 60,44%). Wspomniano, że w DLKZ(k) znajduje się 20 derywatów liczby mnogiej z przyrostkiem -ynés. Słowo rūgštynės utworzono od przymiotnika, pozostałych 19 to derywaty odczasownikowe. Jeden z nich — stumdynės — ma dwa znaczenia —1. „tłok“; 2. „szarpanina, przepychanka®. * Pochodne o wątpliwej budowie również nie są uwzględniane w statystyce, procenty oblicza się wyłącznie na podstawie przykładów o jasnej budowie. 219 2.2. P. W pracy Skardžius (w LKŽD 270-272) jedynie krótko i ir bardzo orientacyjnie wskazano główne znaczenia słowotwórcze formacji z przyrostkiem -ynė(s). Iš V. Z rozdziału Urbutisa poświęconego słowotwórstwu rzeczowników w „Gramatyce języka litewskiego” (dalej — LKG) dowiadujemy się, że formacje z przyrostkiem -ynė(s) mogą być ogólnie: abstraktami czasownikowymi (NA), „wykonawców” (NAg), „posiadaczy cech” (NAt), narzędzi (NI), miejsc (NL), zbiorowe (NC) nazwy ir świąt i obrzędów (NF)”. NAt (LKG I §596 15), §597 2)) ir NC (LKG I §730 4)) charakterystyczne dla NA derywatów odimiennych, (LKG I 8443), NAg (LKG I $515), NL (LKG I §642) ir NF (LKG I $738 1)) - dla derywatów odczasownikowych, a NL (LKG I §668) — zarówno dla derywatów odimiennych, jak i odczasownikowych. Przechodząc do przeglądu statystyki derywatów czasownikowych — kilka przykładów, których przyporządkowanie do tego czy innego typu słowotwórczego budzi wątpliwości. Gužynė, pot. „zabawa, tańce, przyjęcie” — mogłaby być NA, jednak por. gėrynė „picie napojów alkoholowych, pijatyka” — NF (LKG I $738 1)). Maišalynė 1. „potrawa przyrządzona z różnych produktów” oraz makalynė 2. „kiepska, wymieszana potrawa” najprawdopodobniej jest NR albo skonkretyzowanym NA. W LKG nie wskazuje się, że derywaty czasownikowe z tym przyrostkiem mogłyby oznaczać rezultat czynności, jednak wspomniano już, że NA, NR, NI, a także NL i NAg są ściśle ze sobą powiązane i czasami trudno jednoznacznie ustalić, do której kategorii słowotwórczej należy derywat. Derywaty maišalynė i makalynė oznaczające potrawy uważa się tutaj za NR. Maišalynė 2. „zamieszanie, nieporządek” oraz makalynė 3. przen. „zamieszanie, bezład, nieporządek” są liczone razem z NA. Do tej kategorii słowotwórczej zalicza się również derywat kamšalynė, objaśniony w DLKŽ(k) jednym słowem — „kamšatis”, które z kolei oznacza stłoczenie, ścisk. To prawda, w LKG I $668 podobny derywat kamšynė (kimšynė) „stłoczenie, tłok” podano obok innych nazw miejsc. P. Skardžius (LKŽD 270) uważa słowo kamšynė „stłoczenie, ścisk” za NA. Padaryné 2. rzecz. zbior. „przyrządy, narzędzia- “. Choć oznaczony jako kuop., ten derywat należy, jak się wydaje, uznać za NI. Derywaty zbiorowe z przyrostkiem -ynė(s) zwykle opierają się na rzeczownikach (avalynė, bimbalynė, patalynė itd.). W LKM 80 stwierdza się, że od czasowników nie tworzy się nazw zbiorowych. Z drugiej strony NC (co prawda, w większości właśnie rzeczownikowe) są najsilniej związane z nazwami miejsc (LKŽD 271, LKG I $725), a te mogą być tworzone również od czasowników, por. knibždynė * W LKG nazywa się je również nazwami nosicieli cechy czasownikowej. W LKG stosuje się nazwę nosicieli cechy rzeczownikowej. * Umowne oznaczenie opiera się na łacińskich nazwach kategorii słowotwórczych: NA —nomina actionis, NAg —nomina agentis, NAt —nomina attributiva, NR —nomina resultativa, NI —nomina instrumenti, NL —nomina loci, NC —nomina collectiva i NF —nomina feriarum et ritualia. W artykule stosuje się również skróty NL(C) (oznacza nazwy miejsc mające zarazem znaczenie zbiorowe) oraz NLgr (oznacza „czyste” nazwy miejsc). 220 „poruszająca się, miotająca się masa”, makalynė 1. „rzadka błotnista maź, muł”, makasynė „t. p.”, marmalynė 1. „błotnisko”; 2. „grzęzawisko, bagno”, mirgalynė „mnóstwo migoczących przedmiotów” te — derywaty są tutaj liczone razem z nazwami su miejsc, jak ir LKG. W tabelach zamieszczonych na końcu artykułu derywaty tego iš rodzaju spośród wszystkich nazw miejsc wyróżniono skrótem NL(C), jednak wraz z su innymi („czystymi”, niemającymi odcienia znaczenia zbiorowego) nazwami miejsc tworzą wspólną kategorię NL słowotwórczą. Sėdynė w znaczeniu „miejsce w wozie do siedzenia, ławka” LKŽD 271, LKG I §642, prawdopodobnie także LKMA 65 oraz LKM 78 (ponieważ tutaj znaczenie tego słowa nie jest podane), uważane jest za nazwę narzędzia. Jednakże jest mało prawdopodobne, aby słowo to oznaczało narzędzie w znaczeniu „siedząca część ciała, pośladki”. Być może są to nazwy miejsc (w obu przypadkach)? Zresztą nazwy narzędzi mają skłonność do przekształcania się w nazwy miejsc (nie tylko w języku litewskim), tworzy się je za pomocą tych samych przyrostków (por. DDR 208). Z drugiej strony wspomniano już, że nazwy miejsc z tymi przyrostkami najczęściej oznaczają zarazem skupisko przedmiotów (choć jest to bardziej charakterystyczne dla derywatów odrzeczownikowych z przyrostkiem -ynė(s). W tym przypadku tego nie ma. Zatem przy pierwszym znaczeniu, „ławki”, słowo to zalicza się do nazw miejsc, 0 druga semema, podobnie jak gužynė, nie jest uwzględniana w statystyce. 2.3. Zatem rozkład derywatów czasownikowych z przyrostkiem -ynė(s) na kategorie słowotwórcze bada się na podstawie 114 derywatów (sememów) o przejrzystej budowie słowotwórczej, podanych w DLKŽ(k). Dane z tabeli 1 pokazują, że prawie połowę (42,98%) omawianych derywatów w słowniku stanowią nazwy narzędzi (np. griežynė, laidynė), į natomiast nazw czynności (np. kaitalynė, lojynė) jest nieco więcej niż jedna dziesiąta (12,2896). Z drugiej strony wśród liczby mnogiej derywatów z przyrostkiem -ynės przeważają abstrakta czasownikowe (90,00%, np. badynės, gaudynės itd.). Tak duży ich udział nieco zmienia również ogólny obraz statystyczny — nazwy czynności wśród derywatów z przyrostkiem -ynė(s) stanowią prawie jedną czwartą (23,8896). Ta kategoria słowotwórcza awansuje z czwartego miejsca na drugie, wyprzedzając nazwy miejsc i wykonawców czynności (odpowiednio 18,66% i 17,16%). W DLKŽ(k) nie ma przykładów w liczbie mnogiej należących do dwóch ostatnich kategorii ani nazw rezultatów czynności. Około 3/4 utworzonych od czasowników nazw miejsc oznacza tylko miejsce i nie ma dodatkowego odcienia znaczeniowego zbiorowości, np. čiuožynė, landynė, pėrdarynė, slėpynė itd. Nazwy wykonawców czynności mogą być rodzaju wspólnego —18 (78,2696) —lub żeńskiego —5 (21,7496) —. Te ostatnie zazwyczaj oznaczają przedmioty, niektóre można również uznać za nazwy narzędzi, np. tarškynė „jakiś przedmiot, którym się hałasuje, grzechotka, grzechot“ (por. słowo terkšlė ma pięć znaczeń i we wszystkich pięciu przypadkach są to nazwy narzędzi). Jeśli ten derywat, a także girgždynė „coś, co skrzypi, skrzypiące narzędzie“ (por. padaryné 1. „przyrząd, narzędzie“) i spygsynė „spingsulė“ uznano by za nazwy narzędzi (LKG I $515 girgždynė i spygsynė mimo to przypisuje się do NAg, DLKG §245 — również, chociaż nie podaje się tu ich znaczeń), liczba przykładów tego typu nieco by wzrosła, ale 221 Miejsce NAg wśród innych kategorii słowotwórczych nie uległoby zmianie. 2.4. Wspomniano już, że przyrostkiiš em su rzeczownikowym -ymė utworzo101 ny wyraz (111 sememów). Według wyrazów podstawowych rozkładają się one następująco: od rzeczowników — 84 wyrazy (83,17% wszystkich derywatów odrzeczownikowych) lub 88 sememów (79,2896), od przymiotników —17 wyrazów (16,8996) lub 23 sememy (20,72%). Jeden derywat odprzymiotnikowy —rūgštynė (2, 1) —z powodu podwójnego akcentowania podano dwukrotnie. LKG wskazuje, że derywaty odimienne z przyrostkiem -ynė mogą należeć do następujących kategorii słowotwórczych: posiadacI $668) ir zy cechy (NAt, LKG I $596 15), $597 2)), miejsc (NL, LKG rzeczowniki zbiorowe (NC, LKG I $30 4)) nazwy. Badając rozkład derywatów odrzeczownikowych z przyrostkiem -yné według kategorii słowotwórczych, najpierw pominięto słowo jovalynė „to, co jest zabałaganione, pomieszane, nieporządek”, ponieważ nie jest jasne, do której kategorii słowotwórczej należy je zaliczyć. Przykładów NAt są zaledwie trzy: puodynė „gliniany garnek; mieszcząca się w nim ilość”, rupūžynė 2. pot. „brzydka rzecz”, vakaryné „północno-- zachodni wiatr Mierzei Kurońskiej- ”. Stanowi to 3,45% wszystkich sememów rzeczownikowych. LKG I $597 2) podaje gwarowe, żmudzkie derywaty z przyrostkiem -ynė, nazywające potrawy: bulbynė, kankolynė itd. Przykładów tej kategorii w DLKŽ(k) nie ma. 81 derywat (93,10% wszystkich utworzonych od rzeczowników) oznacza miejsca. W 36 przypadkach przy określaniu miejsca używa się słów daug lub gausu, np.: beržynė „miejsce, gdzie rośnie dużo brzóz”, žabynė „miejsce, gdzie jest dużo chrustu- ”, a więc są to zarazem nazwy zbiorowe. Jednak nagromadzenie może być wyrażone także inaczej, np. alksnynė „miejsce porośnięte olchami”. Należy tu jeszcze wymienić różne nazwy ziemi, a także łąk, mokradeł, dróg, lasów itp.: durpynė „mokra, torfowa ziemia, ziemia przy torfie”, kupstynė „miejsce porośnięte kępami, łąka”, ledynė „miejsce pokryte lodem, oblodzona droga”, liūgynė „miejsce, gdzie są liūgai, błotnisko”, miškynė „miejsce zalesione”, velėnynė „miejsce, gdzie jest sama darń, ziemia nieuprawiana” itd. A zatem NL(C) jest znacznie więcej — 77 (95,06% wszystkich NL), tj. prawie wszystkie rzeczownikowe nazwy miejsc oznaczają zarazem nagromadzenie przedmiotów. „Czystych” nazw miejsc (NLgr) w DLKŽ(k) są zaledwie 3 wyrazy (4 sememy, 4,94%): šilynė „šilainė”, tj. „ziemia przy piasku”, tėvynė 1. „rodzinna ziemia“; 2. „miejsce pochodzenia“, ojczyzna „dom teściów- “. 3 derywaty (3,4596 wszystkich semem rzeczownikowych) są nazwami zbiorowymi: avalynė „wyroby do okrywania stóp“ (por. LKG I §730 4), DLKG §443 3), chociaż według P. Skardžiusa LKŽD 271 jest to NI), kirmėlynė 2. przen. „mrowisko“ (jeśli uznalibyśmy to za „czystą“ nazwę zbiorową bez dodatkowego odcienia znaczeniowego miejsca, ponieważ w NL(C) ten derywat w swoim pierwszym znaczeniu oznacza —1. „mnóstwo robaków; miejsce, gdzie jest dużo robaków- “), patalynė „cała pościel (prześcieradło, koc, poduszka)“. Od przymiotników utworzono 17 derywatów z przyrostkiem -ynė (16,8396 wszystkich wyrazów wyprowadzonych od wyrazów nominalnych), mających łącznie 23 znaczenia (20,7296 wszystkich semem nominalnych). Ogromna większość —19 (82,6196) — to nazwy miejsc, np., dykynė 1. „złe pole”; 2. „puste, niezamieszkane miejsce”, kiduryne 1. „dziura, 222 otwór; pustka”; 2. „otchłań, przepaść”’, mėlynė 1. „niebieska plama na ciele (zwykle od stłuczenia)”; 2. „błękit nieba, lazur”; 3. spec. „niebieszczenie się drewna bielastego pod wpływem grzyba“. 3 słowa (4 sememy (17,39%)) nazywają posiadaczy cechy: mėlynė 4. bot. „leśny i bagienny krzew jagodowy z rodziny wrzosowatych, rodzący niebieskie soczyste, kwaśnawe jagody (Vaccinium myrtillus); jego jagoda“, rūgštynė bot. „dzika i uprawna jadalna, lecznicza roślina z rodziny rdestowatych, chwast (Rumex)“, šlykštynė 1. „odrażający przedmiot, rzecz; 2. pot. „odrażający człowiek lub zwierzę“. W DLKŽ(k) występuje tylko jeden mnogi derywat odrzeczownikowy z przyrostkiem -ynės. Jest to utworzony od przymiotnika NAt rūgštynės. Dane z tabeli 2 pokazują, że zdecydowana większość odrzeczownikowych derywatów z przyrostkiem -ynė(s) (90,10%) oznacza miejsca, około 3/4 z nich (77,00%) ma dodatkowy odcień znaczenia zbiorowego, a „czystych” nazw zbiorowych jest zaledwie 2,70%. 2.5. NL spośród ośmiu wymienionych kategorii słowotwórczych wyróżniają się tym, że derywaty z przyrostkiem -yné oznaczające miejsca tworzy się zarówno od czasowników, jak i od rzeczowników. Derywaty należące do pozostałych siedmiu kategorii słowotwórczych są albo czasownikowe (NI, NA, NAg, NF i NR), albo rzeczownikowe (NAt i NC, przy czym te ostatnie — wyłącznie rzeczownikowe). Od rzeczowników z przyrostkiem -ynė utworzono czterokrotnie więcej NL niż od czasowników (80,00% i 20,00%), jednak w DLKŽ(k) jest więcej derywatów czasownikowych (20,00%) niż przymiotnikowych (15,2096). Nazwy miejsc często oznaczają jednocześnie nagromadzenie przedmiotów, tzn. mogą być uznawane także za nazwy zbiorowe. Ogromna większość NL(C) została utworzona od rzeczowników; w słowniku nie ma ani jednego przykładu wyprowadzonego od przymiotników, a od czasowników jest ich bardzo niewiele (7,23%, tylko 6 semem, np. knibždynė „poruszająca się, ruchliwa masa”, makalynė 1. „rzadka błotnista maź, muł”, makasynė „t.p.” i in. y, „Czyste” nazwy miejsc (NLgr) utworzono niemal po równo od czasowników (45,24%) i rzeczowników (54,76%), lecz derywatów przymiotnikowych jest pięciokrotnie więcej niż rzeczownikowych (45,24% i 9,52%). Stosunek czasownikowych NLgr i NL(C) jest odwrotnie proporcjonalny do stosunku rzeczownikowych NLgr i NL(C), tzn. od czasowników utworzono więcej „czystych” nazw miejsc, podczas gdy ogromna większość rzeczownikowych nazw miejsc ma także odcień znaczenia zbiorowego. Jest to szczególnie charakterystyczne dla derywatów od rzeczowników (77 semem — NL(C), np. alksnynė „miejsce porośnięte olchami”, i tylko 4 — NLgr, np. tėvynė 1. „rodzinny kraj”; 2. „miejsce pochodzenia”). Ogólnie rzecz biorąc, nazwy miejsc stanowią około połowy (51,02%) wszystkich derywatów z przyrostkiem -yné(s) w DLKŽ(k). ® P. Skardžius w LKZD 272 derywat kiduryné „zwężenie, dziura” określa jako derywat o innym znaczeniu (tj. nie NA, NAg, NI, NC ani NL). d Z punktu widzenia rozwoju słowotwórczego takie derywaty analizował S. Ambrazas (1995: 185-186, 196). 223 3. Derywaty według liczby znaczeń 3.1. Jednoznacznych czasownikowych derywatów z przyrostkiem -yné jest 37 (50,6890 czasowników sy pochodnych su utworzonych za pomocą tego przyrostka): iš NI — 15, NL — 10, NAg — 7, NA —3, NF —1, ? —1 (gužynė); za pomocą przyrostka -ynės utworzono 18 derywatów (94,74%): NA —16, NI —1, NF —1; ogółem z -ynė(s) —55 (60,44%): NA —19, NI —16, NL —10, NAg —7, NF —2, ? —1. Zatem jednoznaczne derywaty czasownikowe są w większości nazwami czynności (34,55% wszystkich jednoznacznych derywatów czasownikowych). 36 (39,5696) słów utworzonych od czasowników ma więcej niż jedno znaczenie: z -ynė —35 (48,61%), z -ynės —1 (5,26%, stumdynės —oba wcześniej wspomniane znaczenia są NA). 30 słów ma dwa znaczenia, w 15 z nich oba znaczenia należą do tej samej kategorii słowotwórczej, 3 mają po trzy znaczenia (jedno —paldidynė —we wszystkich trzech przypadkach nazywa narzędzia), 3 —po cztery znaczenia (w landynė i laužynė wszystkie cztery znaczenia —NL, sukynė —NI). 57,14% wszystkich wieloznacznych czasownikowych derywatów z przyrostkiem -ynė(s) ma wszystkie znaczenia należące do tej samej kategorii słowotwórczej, większość z nich nazywa narzędzia (55,00%). 15 (41,66%) wieloznacznych wyrazów ze względu na znaczenia słowotwórcze może należeć do dwóch kategorii słowotwórczych, w 8 przypadkach (53,34%) są to NI i NAg (z czego w siedmiu (87,5096) pierwsze znaczenie —NI), w 4 przypadkach (26,67%) —NA i NAg (pierwsze znaczenie wszystkich wyrazów —NA), po 1 (6,6796) —NA i NL (nakvynė- ), NI i NL (stovynė) oraz NR i NA (maišalynė). Makalynė „kiepski, pomieszany posiłek”, jeśli uznać ten wyraz za nazwę rezultatu czynności, jako jedyny spośród 36 wieloznacznych (2,78%) ma znaczenia należące do trzech kategorii słowotwórczych —NL, NR i NA. 3.2. Derywaty odimienne znacznie częściej niż odczasownikowe w DLKŽ(k) są jednoznaczne —92,16%, podczas gdy odczasownikowych, jak już wspomniano, jest zaledwie 60,44%. Najwięcej jednoznacznych derywatów odimiennych oznacza miejsca (93,55%) (por. odczasownikowe —czynności (34,55%), nazwy miejsc zajmują w tym przypadku drugie miejsce). 8 odimiennych derywatów z przyrostkiem -ynė (7,84% wszystkich derywatów odimiennych z przyrostkiem -yné(s)) ma więcej niż jedno znaczenie: 4 wyrazy utworzono od rzeczowników (4,76% wszystkich derywatów odrzeczownikowych), 4 —od przymiotników (16,67% wszystkich derywatów odprzymiotnikowych). 7 derywatów odimiennych (87,5096) jest dwuznacznych, jeden (12,5096) ma cztery znaczenia. Wszystkie wieloznaczne derywaty odrzeczownikowe mają dwa znaczenia, w dwóch przypadkach są one tej samej kategorii słowotwórczej (NL —pempynė i tėvynė), w pozostałych dwóch —różnych: kirmėlynė —NL i NC, rupūžynė —NL i NAt. Znaczenia trzech dwuznaczeniowych derywatów przymiotnikowych należą do jednej kategorii słowotwórczej: dykynė i kiaurynė —NL, šlykštynė —NAt. 4 znaczenia, nie licząc wspomnianego sėdynė. 224 Znaczenia słowa mėlynė należą do dwóch kategorii słowotwórczych: pierwsze trzy — NC, 4. — 0 — NAt. Zatem 62,50% znaczeń wieloznacznych derywatów nominalnych należy do tej samej kategorii słowotwórczej (rzeczownikowych —50,00%, przymiotnikowych —75,0096), 37,50% — do różnych (rzeczownikowych —50,00%, przymiotnikowych —25,00%). Znaczenia tej samej kategorii słowotwórczej mają najczęściej nazwy miejsc —80,0096 (rzeczownikowe —wszystkie, a przymiotnikowych —66,67%). Należy zwrócić uwagę, że w tym przypadku wartości względne są bardzo umowne, ponieważ obliczono je na podstawie niewielkiej liczby danych — w DLKŽ(k) jest zaledwie 8 wieloznacznych derywatów nominalnych z przyrostkiem -ynė. W DLKŽ(k) nie ma rzeczownikowych derywatów tej sufiksalnej formacji o znaczeniu mnogim. 4. Derywaty według budowy czasowników bazowych Komputerowy program analizy słowotwórczej wyrazów DLKŽ obok hasła podaje jego strukturę morfemową. Pozwala to uzupełnić badanie słowotwórcze. Można na przykład sprawdzić, czy analizowany sufiks w derywatach występuje bezpośrednio po rdzeniu, czy jest drugi, trzeci itd. Na tej podstawie można wnioskować o strukturze wyrazów bazowych — czy są one proste, czy pochodne, sufiksalne, oraz czy ich sufiksy przeszły do derywatów. Na przykład zauważono, że spośród 72 derywatów czasownikowych z sufiksem -ynė 55 (76,39%) ma ten sufiks bezpośrednio po rdzeniu, natomiast w 17 derywatach (23,61%) jest on drugi, tzn. te ostatnie derywaty utworzono od czasowników pochodnych (mających rozbudowane sufiksy). 4.1. 11 derywatów (64,71% wszystkich, które między rdzeniem a sufiksem -ynė(s) mają jakiś formant) utworzono od czasowników mających sufiksy -al(i)uoti(s), -al(i)oti(s): barškalynė, gargalynė, kaitalyné, kamšalynė, maišalynė, makalynė, marmalynė, mirgalynė, plepalynė, tarškalynė, tauškalynė. Pod względem formalnym ich powstanie można by wyjaśniać na jeden z dwóch sposobów: są to derywaty z przyrostkiem -yné 1) od rzeczowników odczasownikowych, derywatów z przyrostkiem -alas (por. bimbalynė: bimbalas, avalynė, jovalynė); 2) od czasowników wtórnych, utworzonych z kolei od rzeczowników z przyrostkiem -alas. Semantyka wskazuje, że za wyrazy podstawowe należy uznać czasowniki. Por. W LKG gargalynė (I $515) i kaitalynė (I §444), a także w DDR makalynė ($386), uznaje się za derywaty odczasownikowe. W przypadku 1 derywatu (5,88%) —erzelyné —czasownik podstawowy kończy się na -eliuoti (erzeliūoti: erzelis). 4 derywaty (23,53%) —grumdynė, lakdynė, šildynė, šokdynė —mają formant -d-, przejęty od czasowników podstawowych. Grumdynė i šildynė utworzono od czasowników mieszanych na -dyti, lakdynė i šokdynė —od czasowników przyrostkowych na -dinti, których rozszerzone przyrostki nie przechodzą do derywatu w części końcowej -inį. 1 derywat (5,88%) —spygsynė —ma formant -s-, który przeszedł z czasownika mieszanego spygsoti lub spygséti. Spośród 19 liczby mnogiej derywatów z przyrostkiem -ynés określone formanty między rdzeniem a wspomnianym przyrostkiem ma 5 (26,36%): 1) kraustynės i slapstynés utworzone od czasowni225 ków mieszanych na -styti (formant -stprzeszedł do derywatów); 2) stumdynės, šaudynės i žudynės —od czasowników mieszanych na -dyti (formant -dprzeszedł do derywatów). Zatem ogólnie czasownikowe derywaty z przyrostkiem -ynė(s) w DLKŽ(k) mogą mieć następujące formanty, przejęte od bazowych czasowników wtórnych i mieszanych: -al-(11, czyli 50,5596 wszystkich wyrazów z formantami między rdzeniem a przyrostkiem -ynė(s)), -d-(7, czyli 31,8190), -st-(2, czyli 9,09%), -el-(1, czyli 4,55%) i -s-(1, czyli 4,55%). Łącznie takich derywatów jest 22 z 91 (24,18%). 4.2. Derywaty z przyrostkiem -ynė(s) mogą być tworzone od czasowników o różnej strukturze: podstawowych, przyrostkowych, mieszanych, przedrostkowych (dane statystyczne zob. w tabeli 3). Dokładne ustalenie czasowników bazowych niektórych derywatów nie jest łatwe. Oto tarškynė 1. „jakiś brzęczący przedmiot, grzechotka, klekot“; 2. pot. „gaduła“ może być utworzone zarówno od rarksti, jak i od tarškėti. Derywat šokynė 1. „stojaki z drążkiem, przez który się skacze“; 2. „deska, z której skacze się do wody, trampolina“ za wyraz podstawowy można by, jak się wydaje, uznać również czasownik pierwotny šokti, chociaż podobnego znaczenia šankynė 1. „przeszkoda, przez którą się skacze“, 2. „deska, z której skacze się do wody, trampolina“ oraz šokdynė „przyrząd do skakania“ („sznurek z uchwytami do skakania“- ), utworzone od przyczynowych czasowników sufiksalnych šankinti i šokdinti, wskazują, że również wyraz šokynė mógłby opierać się na sufiksalnym czasowniku przyczynowym Sokinti’. Być może warto byłoby zbadać, jakimi strukturami mogą być te równoległe czasowniki podstawowe, np. pierwotny i mieszany, pierwotny i sufiksalny, kilka mieszanych, kilka sufiksalnych itd. Jednak w tym przypadku takich przykładów jest bardzo niewiele, nie wystarczają one do poważnych uogólnień statystycznych. Ogólnie najwięcej słów z sufiksem -ynė(s) utworzono od czasowników pierwotnych (35,1690), chociaż derywaty w liczbie mnogiej częściej opierają się na czasownikach mieszanych (57,8996 wszystkich derywatów w liczbie mnogiej). Prawie po równo derywaty z tym sufiksem opierają się na czasownikach sufiksalnych i mieszanych — odpowiednio 24,1796 i 23,08%. Jednak derywaty podane w formie liczby pojedynczej są dwa razy częściej tworzone od czasowników sufiksalnych (por. 27,7896 i 13,8996), podczas gdy derywaty w liczbie mnogiej prawie sześciokrotnie częściej opierają się na czasownikach mieszanych (10,5396 i 57,89%). 4 rzeczowniki utworzono od czasowników prefiksalnych: padaryné, palaidynė, pašėlynė, pérdaryné. Niestety wiele derywatów (12,09%) może być motywowanych przez kilka wyrazów podstawowych. Są to przede wszystkim nazwy wykonawców czynności lub narzędzi utworzone od czasowników dźwiękonaśladowczych, które mogą opierać się zarówno na czasownikach pierwotnych, jak i mieszanych lub sufiksalnych, np. birzgynė: birgzti i birzgėti, čirškynė: čirkšti i čirškėti, tauškynė: taūkšti i tauškėti oraz in. ? Statystyka takich derywatów została przedstawiona w piątym wierszu tabeli 3. 226