Regional dialectal peculiarities in the collection of holy songs „Dzismies swatas…“ (1801)

m JĘZYKOZNAWSTWO LITEWSKIE ZAGADNIENIA m in lu, Hg a mE "im Em = i XL (1998) F [m nm Nn m ĒŪ U i Anna STAFECKA Rimvaldas Rimkus von Schmalz R. J. nal de : П 2! nad asy — tn n “R Ū G: n stowi] h Aa ruba ] 1 : fo m 1 1 A -- 4 ne 7B Re . 43. | В р. Rim mE Instytut Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotewskiego, Ryga a EE m Hp m M it ar” SPECYFIKA DIALEKTALNA ZBIORU PIEŚNI RELIGIJNYCH -—-—-—- «DZISMIES SWATAS...* (1801) Wydany w 1801 r. zbiór pieśni religijnych „Dzismies 1801. Swatas..“ jest jednym z najstarszych zachowanych do dziś ir zabytków no poezji religijnej w górnołotewskim, czyli łatgalskim, języku pisanym i należy do dzieł okresu jezuickiego. un Doczekał się ponad wydania także po 10 zakończeniu działalności jezuitów. Również 1801. wydanie z roku nie jest pierwsze. Świadczy o tym to przede wszystkim adnotacja cenzury kościelnej Reimprimatur, a także informacje, że jeszcze na początku wieku kā spotykano wydania z lat 1786 i 1793, ka które do dziś się nie 20. zachowały.” Nie jest jednak wykluczone, że adnotacja Reimprimatur mogła odnosić się również do innej książki, na przykład wydanego w 1771, 1786 lub 1793 roku modlitewnika „Naboženstwo..*, w którym także zamieszczono pieśni religijne. W książce znajduje się 90 pieśni religijnych. Wiele z nich to tłumaczenia, jak wskazują podtytuły w języku łacińskim i polskim. Jednak część pieśni ma wyłącznie tytuły łotewskie, a zatem mogły być również utworami oryginalnymi. Poziom artystyczny pieśni, jak wskazywali literaturoznawcy, jest dość nierówny. Na podstawie tego spostrzeżenia wysunięto hipotezę, że nad książką pracowało kilku autorów.” Również w doborze środków językowych, zwłaszcza w użyciu form morfologicznych, widoczne są różnice, które ukształtowały się z jednej strony pod wpływem już istniejącej tradycji piśmienniczej, z drugiej zaś pod wpływem miejscowych gwar. Chociaż zbiór pieśni pod względem językowym kontynuuje wcześniejszą łotewską tradycję piśmienniczą, występują w nim także osobliwości nietradycyjne dla innych pism tego okresu. Przede wszystkim należy wspomnieć, że, oceniając ten zbiór pieśni jako całość, nie sposób nie zauważyć, iż wyróżnia się on językiem bliższym miejscowym gwarom łatgalskim niż na przykład wcześniejsze dzieła opublikowane w języku piśmiennym górnołotewskim. Artykuł dotyczy głównie cech morfologicznych występujących w zbiorze „Dzismies Swatas..“, należy jednak zaznaczyć, że pisownia pieśni dość dokładnie odzwierciedla S Fm | mar I pāļi zu Jego pełny tytuł brzmi „Dzismies Swatas uz Guda Diwa Kunga, Jumpr. Maryas un Diwa Swātu, izdrukowotas Polockā pi Baznickungu Jezuitu 1801. godā”. *Bukšs M. Vacēkī rakstnīceibas pīminekli, Minhenē, 1952, 79. 5 Więcej na ten temat zob. Kalvāne S. Początki literatury łatgalskiej (literatura religijna w XVIII i XIX wieku). Streszczenie rozprawy doktorskiej w celu uzyskania stopnia doktora filologii, Ryga, 1997, 16.—17. 41 M m m i a ua o odzwierciedlają również poszczególne zjawiska fonetyczne charakterystyczne dla gwar łatgalskich. Tak na przykład samogłoski przednie oznaczono di un di ar ia un id, na przykład ziamid, laimia. Podobnie, pomimo dość uz ograniczonego zasobu leksykalnego pieśni religijnych, spotyka się także kilka leksemów charakterystycznych dla poszczególnych grup gwar Łatgalii, jak na przykład charakterystyczna dla Południowej Łatgalii nazwa wsi sola, a także reitiškas *śniadanie’, vaidi *wojna’, rozpowszechnione we wschodnich gwarach Łatgalii dyžan ‘bardzo’. —Jednak większą uwagę przyciąga odzwierciedlenie cech morfologicznych gwar. Można by wyróżnić w nim trzy główne grupy. I. W pierwszej kolejności należy wymienić takie zjawiska morfologiczne gwar, które są charakterystyczne dla większości gwar Łatgalii, lecz nie były używane ani w tekstach łatgalskich wcześniejszego okresu, ani też nie stały się normą łatgalskiego języka piśmienniczego w jego późniejszym procesie normalizacji. Jako najbardziej wyrazisty przykład można tu wymienić formy dopełniacza liczby pojedynczej oraz mianownika i biernika liczby mnogiej rzeczowników rodzaju żeńskiego "z końcówkami -is, -ys. Chociaż w zbiorze pieśni w większości przypadków użyto form przejętych z piśmiennictwa dolnołotewskiego, z końcówkami -as, -es, jak na przykład już w samym tytule książki czytamy „Dzismies Swatas- "* zamiast „Dzismis Swatys“, jak brzmiałoby to w większości gwar łatgalskich, jednak dość często używane są także gaU L atraun sirdi mu Mai Bieri Span ul K nu milibas ziamis 13; ir I EE m m. mel m Raudit pi smiertis 47; m V o i Sh Wyssas tyucis leyta 47; nl "S! F a g al Uz Diwa walis wyss adsadudamis 8257 plius | Kas man nu naudys un bogotieybys, pujūLēt — | Jo natureszu swatas myuzeybys '? 89 | Jednak użycie końcówek -is i -ys w pieśniach nie zawsze jest konsekwentne; możliwe, że niekiedy było ono podyktowane koniecznością zachowania rymu. Tak na przykład w pieśni ku czci św. Jura czytamy: fg: Tys launigs Cezars, byudams optom tapnys, —— Aproka Tiewi dzil iksz korstas wapnys 71. Natomiast forma dopełniacza liczby pojedynczej od słowa zeme zazwyczaj ma charakterystyczną dla gwar końcówkę -is, na przykład, am a U Jar Ig Iš nu milibas ziamis 13; FIT wren 1 =. S ki stoios uz ziamis ktaia 24; tk #1 of nu sausas ziamis upi tacinowi 120. Jak widać w przytoczonych już przykładach, obok siebie użyto rzeczowników rodzaju żeńskiego z końcówkami dopełniacza liczby pojedynczej oraz mianownika i biernika liczby mnogiej -as, -es. ———mo Wo, Mpm o nu. Im I | Cytowane według wydania z 1821 roku. o Kaas 42 = „Biorąc pod uwagę fakt, że we wcześniejszych źródłach piśmiennictwa łotewskiego z tego okresu użycie końcówek -as i -es zdążyło już stać się tradycją, często spotykane w zbiorze „Dzismies Swatas* końcówki -is i -ys świadczą o dość silnym wpływie miejscowych gwar. Na rozległym obszarze gwar wschodniej i południowo- -wschodniej Łatgalii końcówką celownika i narzędnika liczby mnogiej rzeczowników tematów na ē jest -om, przed którą występuje zmiękczona spółgłoska, jak w aglom, up om i in.; Jednakże w piśmiennictwie łatgalskim takie formy się nie przyjęły. Wyjątek stanowi omawiany zbiór pieśni, w którym występują one w trzech pieśniach: ko F ar..dzismiom 25;] i a Diwu gudynoy ar dzismiom 112; m Th m o Ar zwaygzniomkrunieyta 115. p u = am II. W zbiorze „Dzismies Swatas..“ występują również cechy morfologiczne charakterystyczne dla centralnych i wschodnich gwar Łatgalii, które nie są charakterystyczne dla pism łotewskich wcześniejszego okresu. W pierwszej kolejności należy tu wymienić warianty morfemów zwrotnych czasowników utworzonych za pomocą przedrostków, które także współcześnie tworzą w gwarach stabilne i trwałe are­ały. Należy zaznaczyć, że w pierwszych źródłach piśmiennictwa łatgalskiego, zwłaszcza w wydanym w 1753 roku tłumaczeniu Ewangelii „Evangelia Toto Anno..* dominuje morfem zwrotny -si-. Dość często występuje on także w innych pismach tego okresu. Jednakże w zbiorze „Dzismies Swatas..* odnotowano go rzadziej, na przykład apsywierszonu, apsigrizies 56, zazwyczaj -sis występuje w słowie apsižāloj ‘apz€lojies’ (także we wszystkich późniejszych wydaniach tego okresu). W większości przypadków w pieśniach używany jest wariant charakterystyczny dla południowych i zachodnich gwar Łatgalii, gdy morfem zwrotny -sa jest używany po przedrostkach kończących się samogłoską lub bezdźwięczną spółgłoską, a -za za przedrostkami ar z. Również w zbiorze „Dzismies Swatas..' dominuje ten wariant, na przykład pasasteydzas 12, nasaroda 96, izapildieios 25. However, in two songs we also find the variant of the -saun -za usage characteristic of the central and eastern Latgalian dialects—- -s only after prefixes ending in a voiceless consonant, but -zain other cases. Tā šajās dziesmās lasām: EE; I i m nazanias letuma 90; i wiertis nazagryb 91; ZE Layks pazacieltis 91. || W dwóch pieśniach występują również przymiotniki charakterystyczne głównie dla wschodnich i centralnych gwar łatgalskich, z sufiksami -inklub -enk-: i mozinkus barnus [śmierć] szkin kay drywā i Rat U ziernus 91, il kn x = m m Un uz winia, mozenkinia, tay tab ~~ pasiwiersimies” 25. Zbiór „Dzismies Swatas..- *”, podobnie jak pozostałe piśmiennictwo łotewskie z wcześniejszego okresu, konsekwentnie odzwierciedla charakterystyczne dla dialektów południowej Łatgalii formy trybu życzącego z przyrostkiem -mun i odmiennymi końcówkami dla każdej 43 i m osoby. However, in individual songs, the singular 1st and 2nd person are encountered. użycie formy trzeciej osoby zamiast pierwszej i drugiej osoby liczby mnogiej, na przykład Kab diel’ tewis pracawotum, Debes dabotum 2. lpp. kab mes celus Towus sorgotum 2; ša kab mes Debes' nupielnieytum 94. Nav izslēgts, ka tas ir dzejas ritma labad, taču tikpat labi te varētu būt atspoguļots Latgales centrālajām un austrumu izloksnēm raksturīgais personas formu jaukums. W zbiorze pieśni sporadycznie odnotowano także formę 2. osoby liczby mnogiej z -tu (tu itu 15), charakterystyczną dla rozległego obszaru gwarowego we wschodniej i północnej Łatgalii. III. W poszczególnych pieśniach odzwierciedlone zostały wąsko lokalne cechy gwar łotewskich Łatgalii. Tak na przykład w kilku pieśniach występują formy biernika liczby mnogiej rzeczowników rodzaju męskiego z zanikiem samogłoski końcówki, charakterystyczne dla niektórych gwar zachodniej Łatgalii, na przykład ~~ graks mozgojam 7, whitey = m —Zėboksuz Towu maucia koju72, ma R Fm līks Mm Si) Judins..teyrums neayzley 96, TRE (TA 4 ayo - ~~ lyka mierdieyt barns 112; Apion lag 14, * inl sal. w gwarach: fync pl’iés w Nīcgale, ak. kūks w Preiļach. W dwóch pieśniach występuje forma biernika liczby pojedynczej zaimka określonego pats, utworzona według wzoru icelma, pati, która współcześnie została stwierdzona jedynie w poszczególnych gwarach południowej Łatgalii; "AFA. TI pati Kungu uz krysta pakora 49, —edn at ~~ Un pec' Tawu pāti, rād smaidīt.) o ~~ Ttus barnu moti smierts nukaun 91. LE W zbiorze pieśni odnotowano także występujące w niektórych współczesnych gwarach zachodniej i południowej Łatgalii wspólne formy liczby mnogiej mianownika i biernika rzeczowników rodzaju żeńskiego po przyimkach, na przykład, PĀRI S. a i. (Lk m. kas neredz ar acis 35, t KH m x caur tos towas mukas 41, ——————————-= | ar Debies moksoy 42, | ! nf m Smierts' uz lauds’ stieydzas 92; | m JĒ = sal. w gwarach: m 'ežs klausuos ar auss, tčirums vērās rac W Kalupie, ai auzys, ai gryūdim nūkaišeja Škaunē, —R BEI pilių brāuc da kūozys Līksnā. Można jeszcze wymienić występujące w zbiorze pieśni konstrukcje komparatywne z prepozycją aiz, na przykład m ayz wyssu dorgumu toboku tur skaystumu 24, Bigs m m —Skaystoku pamiets’ misu ayz lilijay 82, Ee =F mm pr vail F M ayz wysu miliga 67. o _ dj IEEE VR NL Nu = Č o 44 = m | X en ral IS PT S ss Cenā. nieks āra Kai i i onli eis | Takie konstrukcje jako przestarzałe odnotowano także w niektórych współczesnych gwarach łatgalskich, na przykład skaistuéka Mūorfānā aiz vysys drāudžis Asūnē, jaunietbd jis b'eja styprokais aiz vysim, Līvānos. Odnotowano również konstrukcję charakterystyczną dla większości gwar, z przyimkiem par. Skaystoks biei par liliju 117. Ogólnie w zbiorze pieśni religijnych „Dzismies Swatas.- .“ widoczna jest różnorodność wariantów form morfologicznych. Występujące w pieśniach zjawiska językowe charakterystyczne dla różnych obszarów lokalnych gwar pozwalają stwierdzić, że zbiór mógł być tworzony przez kilku autorów z różnych miejsc Łatgalii. pl BATE K linu ms p === P d Em fF oi = ~~ Gauta1998 04 15 um | CECHY PIEŚNI W ZBIORZE „DZISMIES SWATAS.- ..” (1801) — = m Streszczenie | ū „W artykule zbadano regionalne cechy gwarowe w zbiorze pieśni „Dzismies Swatas...- *”. Główną uwagę poświęcono wariantom form morfologicznych. Przeanalizowany materiał pozwala stwierdzić, że książkę tę opracowało kilku autorów reprezentujących różne regiony Łatgalii. E I REGIONALNE CECHY GWAROWE W ZBIORZE PIEŚNI ŚWIĘTYCH „DZISMIES SWATAS.- .* (1801) EE | p EE + EB l IF" EI J A EN gq LS M U Bath = mm Ear Nd m Artykuł dotyczy analizy regionalnych cech gwarowych odzwierciedlonych w zbiorze pieśni świętych „Dzismies Swatas.- .* . Główna uwaga poświęcona jest wariantom form morfologicznych. Analiza materiału pozwala stwierdzić, że książka ta została skompilowana przez różnych autorów reprezentujących różne regiony Łatgalii. | i! m“ m wd gg 1 i | tia BAN = Ik m Um mo foul rom GB -Worm m mcf ML m A DK N a i | „Er da a Eh ney U Meri iki i _' rs lu mel MN m "fm == „m | ii —VE o — I ml nv” m a m E dr”: ppm Ti pls Gp So mo "Ef n ui ki: = wskaźnik 7 im = iść m. pm Ūū cs m o -—_-FE am = starzec Papież "spn Ge = MTS a ee rs |1 V = m [J = = m mm By = b= 45 |