Zanavykai – sūduvių ar žemaičių palikuonys

LITEWSKIE JĘZYKOZNAWSTWO PYTANIA XL (1998) Aloyzas VIDUGIRIS Litewski Instytut Języka, Wilno ZANAWYKI — POTOMKOWIE SUDAWÓW CZY ŻMUDZINÓW Do bliższego zainteresowania się gwarą zanawyków skłonił prof. Juozas Pikčilingis. Praca ta, choć spóźniona, niech będzie spełnieniem woli zmarłego profesora z okazji jubileuszu jego 70-lecia i 450-lecia pierwszej książki litewskiej, a także wyrazem osobistych uczuć autora do tego regionu. Zanawykami nazywa się zwykle północną gwarę południowo-zachodnich Auksztotów, tj. jedną z gwar dialektu kowieńskiego. Jest to najbardziej na północ wysunięta część tak zwanej Uznemunė, czyli Sūduvė, rozciągająca się między rzekami Niemnem, Szeszupą i Wiszakiem. Niemal cała mieści się w obecnym rejonie szakijskim (obecnie wchodzącym w skład okręgu mariampolskiego). Gwary zanawickie wraz z sąsiednimi gwarami kapsów są jednymi z najważniejszych gwar stanowiących podstawę litewskiego języka literackiego. Z tego obszaru pochodził sam ojciec litewskiego języka literackiego — Jonas Jablonskis — oraz wielu innych wybitnych działaczy kulturalnych odradzającego się narodu i państwa litewskiego. Sama nazwa Zanawicy ma nielitewską budowę i powstała od zeslawizowanej nazwy rzeki Nėva — Nava (w inwentarzach z 1561 r. zapisanej jako Navupe) — oraz słowiańskiego przedrostka za- „za”, por. derywaty o analogicznej budowie zanemūnščikas, zanemūnščikai lub zalemūnščikai (spółgłoska / w tej ostatniej formie zamiast n powstała wskutek dysymilacji) oraz nazwy miejscowe Zadvariškė, Zagriaužis, Zapurvė. Zatem po litewsku Zanawiców należałoby nazywać užnoviškiai. Nazwy zanavykai zwykle używają ich południowi sąsiedzi, kapsowie (zamiast słowa kaip mówią kap), chcąc podkreślić charakterystyczny dla Zanawiców akcent intonacyjny typu tvirtagalė, wymawiany na obu składnikach dyftongów i dwugłosek, oraz zachowany pełny przyimek kaip. Za granicę rozdzielającą kapsów i Zanawiców zwykle uważa się prawy dopływ Šešūpė — Višakis — oraz środkowy bieg Šešūpė aż do Kudirkos Naūmiestis. Nazwa zanavykai ma charakter czysto geograficzny i nie jest całkiem ścisła. Właściwi Zanawicy zaczynają się jeszcze przed Novą, zaraz za środkowym biegiem Šešūpė i ujściem Višakis, a kończą się nieco za środkowym biegiem Nėvy, za Griškabūdis, ponieważ w okolicach Sintautai, Lukšiai i Lekėčiai nie zawsze dobrze zachowuje się ilościowość nieakcentowanych długich samogłosek w wygłosie otwartym. Pewne różnice w gwarze zanawyskiej zostały uwarunkowane okolicznościami historycznymi i politycznymi. Z historii wiadomo, że na całej 22 Zaniemeni, a także znacznie dalej na południe i południowy wschód, aż do drugiej połowy XIII wieku żyło odrębne plemię zachodnich Bałtów, znane z ir kronik pod kilkoma nazwami regionalnymi, obecnie uogólnionymi — Sudowianie (znani z kronik Europy Zachodniej i krzyżackich), Jaćwingowie (ze źródeł słowiańskich), Dajnawowie (litewskich), Poleksanie lub Paleksėnai (polskich). Sudowianie, jako jedno z najliczniejszych i najlepiej zorganizowanych plemion zachodnich Bałtów, mężnie broniące swego istnienia, jak się przypuszcza, niegdyś zajmowali znaczną część dzisiejszej północno-wschodniej Polski, południowej część zachodniej Białorusi i Litwy. Ściśnięci przez potężniejszych a. sąsiadów, w XIII wieku niemal mieścili się między Niemnem na północy i wschodzie, rzeką Biebrzą na południu, puszczą Romintenską i mniej więcej dzisiejszą granicą z obwodem królewieckim (kaliningradzkim) na zachodzie. Pod koniec XIII wieku zostali przez Krzyżaków ostatecznie złamani i okrutnie spustoszeni. Większa część Sudowii, jak się przypuszcza, stała się niemal całkowitym pustkowiem (Totoraitis 1938: 1-15). O pozostałościach Sudowian, które jeszcze przez długi czas zamieszkiwały dzisiejszą litewską Zaniemenię, świadczy zachowana znaczna warstwa archaicznych nazw miejscowych i różnych właściwości językowych. O tym, że dawniej Sudowianie zamieszkiwali także południową Litwę, świadczą choćby pojedyncze, lecz charakterystyczne dla całej zachodniej Litwy cechy fonetyki, morfologii i leksyki (zob. niżej). Po traktacie melneńskim (1422 r.) północna część Sudowii (tak zwani Zanawykowie) aż po Kudirkos Naumiestis, ujścia Szeszupy, Wiszaki i Niewiaży należała do starostwa żmudzkiego. Z tego powodu niekiedy uważa się, że dzisiejsi mieszkańcy Zaniemna (Sudowii) — wszyscy południowi mieszkańcy zachodniej Auksztoty (południowi mieszkańcy okolic Kowna) są potomkami ówczesnych auksztojtów Żmudzi. Nierzadko nawet żartuje się, że Suwałczanin, zwłaszcza Zanawyk, jest nikim innym jak Żmudzinem przerzuconym przez Niemen. Jakby potwierdzając to twierdzenie, mieszkańcy południowej Auksztoty (albo zachodni Dzukowie) swoich północnych sąsiadów — południowych mieszkańców zachodniej Auksztoty — do dziś nazywają Żmudzinami. A zatem warto tutaj doprecyzować, ile prawdy, a ile wymysłu jest w tych twierdzeniach, a wreszcie, jak tak zwana pustkowie stała się kolebką ogólnolitewskiego języka, centrum odrodzenia Litwy. Bliższe spojrzenie na przeszłość południowych mieszkańców zachodniej Auksztoty (mieszkańców okolic Kowna), czyli tak zwanych Zanawyków, i ich najbliższych sąsiadów na trzech poziomach (fonetyki, morfologii i leksyki) umożliwiają materiały „Atlasu języka litewskiego”. Za jeden z najważniejszych uważa się zwykle poziom fonetyczny. Nie mniej ważnych dodatkowych danych mogą dostarczyć również inne poziomy języka — cechy morfologiczne i leksykalne, ich rozpowszechnienie. Przy rozstrzyganiu kwestii przeszłości i pochodzenia Zanavyków ważniejsze są zmienne cechy gwarowe, z których jedne mogą być starsze, inne — nowsze, jedne przybyłe z jednych gwar, inne z innych, jedne szerzej rozpowszechnione, inne — węziej. Spróbujmy więc choćby w przybliżeniu ustalić, co w gwarze zanavyckiej jest wspólne Litwinom zachodnim, a co odrębne, co zostało odziedziczone z dawniejszych czasów, a co nabyte od sąsiednich gwar. Ogólnie rzecz biorąc, gwara zanavycka, jako jedna z gwar zachodniego obszaru litewskiego, zachowała więcej cech archaicznych. Widać to w wielu przedstawionych poniżej cechach. Pod względem wielu cech fonetycznych gwara zanavycka harmonijnie wpisuje się w całość gwar tego regionu. Nie dąży się tu do zbadania cech systemu dźwiękowego tej oryginalnej i pod pewnymi względami unikalnej gwary, lecz skupia się uwagę na ich rozpowszechnieniu. Dzięki temu lepiej widać, do których gwar Zanavykowie bardziej się przybliżają i skąd rozprzestrzeniały się wpływy. Zacznijmy od cech rozpowszechnionych na większym obszarze i przechodźmy według ich coraz węższego zasięgu. 23 1. Wszystkich Litwinów zachodnich (czyli zachodnich i ir południowych Auksztotów oraz Żmudzinów, a przynajmniej znaczną ich część) łączą następujące archaizmy typu zachodniego: a) niezdyftongizowana akcentowana samogłoska a w zaimkach mano, tavo, savo (LKA 1982: 21–22. Mapa nr 2.); b) niezdyftongizowane akcentowane samogłoski a, e w bezokolicznikach dwusylabowych i przedrostkach czasowników, np.: kast(i), nėšt(i), apsuku, nėnešu, padeda, praneša, tebėkalba, tėšneka (LKA 1982: 31–32. Mapa nr 13.); c) zachowane krótkie akcentowane e w przyrostkach przymiotników stopnia wyższego, np.: aukštėsnis, -ė, gerėsnis, -ė, jaunėsnis, -ė (LKA 1982: 32–33. Mapa nr 14.); d) niezdyftongizowane krótkie akcentowane i, u w rdzeniu, np.: būtas, būvo, kitas, ližė, lūbos, visas (LKA 1982: 37–38. Mapa nr 19.); e) niezawężone tautosylabiczne dwugłoski am, an, em, en, np. : kąt, okno, łuk, pięść, chochla, pępek, pięta, piąty, święto, męczyć (LKA 1982: 83-89. Mapa nr 68-72.). 2. Oprócz Auksztoty południowej, szerzej lub węziej wśród Auksztoty zachodniej (kauniškiai, šiauliškiai i klaipėdiškiai), a niekiedy także na niemałym obszarze Żmudzi rozpowszechnione są następujące odziedziczone z dawnych czasów cechy: a) zachowywane są długie akcentowane i nieakcentowane samogłoski rdzenne Ą, €, pVZ. : kęs, świder, wiercić, rozkraczać, rozwiązywać, kąsek, świderek, gąski, wiercenie, rozwiązywanie (LKA 1982: 61-63. Mapa nr 44—45.); b) niezredukowane w wygłosie akcentowane ¢ w formach biernika liczby pojedynczej zaimków, np.: tamtą, co, którą, tę (LKA 1982: 63. Mapa nr 46.); c) wraz ze Żmudzinami mniej więcej do linii Żagary-Szawle-Kiejdany-Kowno-Prienai- -Krosna nie zmiękcza się ! przed e, ei, ę, ė, np.: lėdas, leidžia, Iėkia, pelenai, kiaūlė, pėlės, saulę (LKA 1982: 33-35, 53, 66. Mapa nr 15-16, 34, 49.); d) nieco szerzej zachowuje się długie y w końcówce 3. os. l. poj. czasu przyszłego czasowników mieszanych, np.: badys, darys, matys (LKA 1982: 60-61. Mapa nr 42.); e) przyimek į wymawiany jest długo na obszarze zachodnich wyżynnych Litwinów kłajpedzkich, sąsiednich Żmudzinów i kowieńskich aż do Vilkiji, Kowna, Mariampola (LKA 1982: 68. Mapa nr 53.); f) nie tylko na większym obszarze Żmudzinów, lecz także w mniejszej części kapsów, mniej więcej do Skriaudžių, Sasnavy, Vištytisa, zachowała się niezmieniona samogłoska e na początku wyrazu, zarówno samodzielnie, jak i w połączeniach ei, el, en, er, np.: ėglė, eketė, ėsti, ežiū, eilė, eit(i), elnias, éngt(i), erškėtis (LKA 1982: 26-29. Mapa nr 9, 10.) Należałoby również wskazać innowacje zanawyków i sąsiednich gwar: a) najprawdopodobniej przez analogię e wymawiane jest również w wyrazie ekmué w okolicach Efzvilka, Jurbarka, Šakiūs, Kudirkos Naūmiestis (LKA 1991: 34. Mapa nr 27.); b) zwężone e w wyrazie ėsū ‘jestem’ na obszarze zanawyków aż do Kriūkų i Barzdų, w części kapsów aż do Vilkaviškisa oraz na północ od Niemna aż do Vilkyškių, Šimkaičių i Veliuony (LKA 1991: 82. Mapa nr 78.) i in. 3. Tylko na obszarze kauniškijskim (głównie w jego zachodniej części) używane są następujące starsze lub nowsze cechy, zwykle sięgające Małej Litwy: a) zachowane nieskrócone, występujące w otwartej końcówce, nieakcentowane ą w formach mianownika liczby mnogiej czasu teraźniejszego imiesłowów strony czynnej, np.: kéikig, laukią, sūką (LKA 1982: 64. Mapa nr 47. ); b) zachowane w tej samej pozycji długie ę w formach mianownika liczby pojedynczej i mnogiej czasu przeszłego jednokrotnego imiesłowów strony czynnej, 24 np.: bijojęs, bijoję, būvęs, būvę, sakęs, sūkę (LKA 1982: 66-67. Mapa nr 50-51.); c) stwardniała spółgłoska bezokolicznika f po zaniku samogłoski i, np.: dust, bijot, nėšt, pjaut (LKA 1982: 105-106. Mapa nr 90.); d) twardo wymawiana spółgłoska / w słowach (zapożyczeniach) paltas, polka, valsas (LKA 1982: 109-103. Mapa nr 86.); e) w wyrazie pėsčias, -ia wstawiana jest spółgłoska k —pėkščias (LKA 1982: 117. Mapa nr 100.); f) używanie metatezowych przedrostków primdėlė, primgalys zamiast pirmdėlė, pirmgalys (LKA 1982: 121. Mapa nr 104.); g) akcentowanie imiesłowów biernych czasu przeszłego z rdzeniem o akcencie inicjalnym według pierwszej koniugacji akcentowej, np.: pagirtas, -a, nušautas, -a, prikaltas, -a (LKA 1982: 127-128. Mapa nr 108.) i in. 4. Wyłącznie Zanavyków z zachodnimi Veliuoniškiai, mieszkańcami okolic Kłajpedy, Małą Litwą i sąsiednimi Żmudzinami łączy wymowa intonacji opadającej przez oba składniki dyftongów i dwugłosek, np.: baigia, eina, kdukia, laukas, vaikas, balsas, dalgis, daržas, pėršti, dumblas, gult(i), kimba, linksta, pirštas, pūrvas (LKA 1982: 39-40, 125. Mapa nr 21, 106. ). 5. Dialekt Zanavyków dzieli na pół (aż do linii, która od Sintautai przebiega między Lukšiai i Griškabūdis, Jankai, Lekėčiai i Višakio Rūda, Zapyškis i Pažėrai) niejednolita wymowa nieakcentowanych długich samogłosek w wygłosie sylaby otwartej: a) w formach biernika liczby pojedynczej rzeczowników i przymiotników -ą, -ę nieakcentowane samogłoski pozostają długie tylko w południowej części gwary kowieńskiej, tj. w południowej części Zanavyków i w gwarze Kapsów, natomiast na północ od wspomnianej linii samogłoski te uległy skróceniu, np.: gėra kėlia — gėrą kėlią, didele ūpe ~ didelę ūpę (LKA 1982: 64-66. Mapa nr 47-49.); b) samogłoski otwartych końcówek ė, 0 pozostają niezmienione na południe od wspomnianej linii nie tylko w południowej części zachodnich Auksztotów, lecz także na całym obszarze południowych Auksztotów, natomiast na północ od niej owe é, 0, podobnie jak w gwarze wielońskiej, przeszły w krótkie i, u, np.: karvi — karvė, lapi ~ lapė, liėpi ~ liėpė, mati ~ mate, broliu — brolio, laūku — laūko, būvu ~ būvo, sūku ~ sūko (LKA 1982: 49-50, 56-57. Mapa nr 32, 38); c) na całym południu Litwy podobnie zachowują się nieskrócone samogłoski otwartych końcówek (l. poj. biernik) i, ų, natomiast w północnej części Zanawyków aż do wspomnianej linii są one krótkie, np.: geležini peili ~ geležinį peilį, saldu mėdu ~ saldų mėdų (LKA 1982: 70. Mapa nr 56-57). Przypuszcza się, że to skracanie końcówek miało miejsce nie wcześniej niż w XVII w. (Salys 1966: 37). Jak widać, zarówno do północnej części Zanawyków, jak i do całej tak zwanej gwary strukių Małej Litwy fala tego skracania końcówek dotarła jednocześnie. A zatem do tego czasu wszyscy południowi zachodni Auksztoci, podobnie jak południowi Auksztoci, nie skracali końcówek w tej pozycji. 6. Pod względem wymowy nieakcentowanych, nieskróconych samogłosek ė, o w końcówce zamkniętej południowi Auksztoci idą w parze niemal ze wszystkimi mieszkańcami okolic Kowna (tj. Kapsami, Zanawykami i południową częścią Wielońszczyzny), np.: € i (i)a tematów l. poj. dopełniacz i l. mn. skrót od: vard. lisy, drewniane, czajki, usta, garście. Z nierównomiernego rozpowszechnienia omówionych wyżej cech fonetycznych można sądzić, że w gwarze zanawyków zetknęły się dwa nurty wpływów: jeden płynący z północy (i być może z północnego zachodu), drugi —z południowego wschodu (Zinkevičius 1987: 246). Jednakże zarazem nie można nie dostrzegać, że na bazie języków zachodniobałtyckich na południu Litwy, jeszcze przed spustoszeniem ziem Sudowów, musiała już powstać, a przynajmn25 iej zacząć się kształtować, litewska gwara zachodnioaukštaitijska i jej ar południowy wariant. Wczesną lituanizację Bałtów zachodnich (Mažiulis 1994: 4-6; 1995: 465-469) przyspieszyły gwałtowne najazdy Słowian na ziemie bałtyckie, wkrótce rozpoczęty szybki proces kształtowania się narodowości litewskiej oraz infiltracja przybyszów ze wschodnich ziem bałtyckich. To, jak nierównomiernie cechy językowe o wschodnim charakterze torowały sobie drogę na zachód, ukazuje północno-zachodnia część dialektu południowoaukštaitijskiego, czyli tzw. priedzūkis (Morkūnas 1994: 84-92). Wschodnia granica Bałtów zachodnich niegdyś, jak się zdaje, przebiegała w pobliżu izofony zachowanych tautosylabicznych am, an, em, en, która na północy niemal pokrywała się z granicą Żmudzi i ziemi Upytė (Maksimaitienė 1986: 22), a na południu od Okainių (poniżej Ramygali) —ze wschodnią Granica województwa trockiego. Pod względem wielu morfologicznych cech odmiany i słowotwórstwa zanavykanie nie różnią się od sąsiadów, zwłaszcza od gwar litewskich wyżynnych. Jednymi cechami łączą się z sąsiednimi veliuoniškisami (północnymi kauniskimi) i Żmudzinami, innymi cechami wraz z sąsiednimi wyżynnymi kauniskimi i kłajpedzianami tworzą jakby swoisty are­ał, pod jeszcze innymi — jakby stoją na rozdrożu między wschodem a zachodem. 1. Żmudzini, wyżynni Litwini zachodni i wyżynni Litwini południowi mniej więcej do linii Kriukai-Pasvitinys—Lygumai, na wschód od Baisėgala-Šėta-Gegužinė-NerisVokė-Rudniki-Butrymonys—Waranów (Balatna) idą razem pod względem wymowy końcówki czasowników 3. os. czasu przeszłego częstotliwego kišo, kniso, rišo (LKA 1991: 102. Mapa nr 97. ). 2. Pod względem końcówki celownika liczby mnogiej różnych tematów obszar zanavykański (zwłaszcza jego część zachodnią aż po Lekėčiai, Griškabūdis, Barzdai), podobnie jak mieszkańców Veliuony (aż do linii Jurbarkas-Girkalnis-środkowy bieg Dubysy), pokrywają dwie warstwy: bardziej archaiczna, rozciągająca się przez północne gwary kaunaskie ku Żmudzinom (np.: vyrams, peiliams, boboms, gražioms, akims, nosims, vagims, sūnūms, seserims) oraz bardziej nowoczesna, uproszczona warstwa, która przyszła z gwar auksztaickich, tj. bez końcówki -s (np.: vyram, peiliam, bébom, gražiom, akim, nosim, vagim, seserim, sūnūm obok veliuońskich i innych wschodnich i południowych auksztaickich sūndm, żmudzińskiego sūndms) (LKA 1991: 61-65. Mapa nr 56-61.). 3. Zanavykai (bez Lekėčiai) wraz z zachodnią częścią obszaru veliuońskiego (ale bez Veliuony), zachodnimi Auksztotami klaipėdyskimi i Żmudzinami wykazują wspólną cechę w postaci zachowanego przyrostka -ininkas, np.: darbininkas, dafržininkas, šeiminiūkas (LKA 1991: 128-129. Mapa nr 115.). Podobnie na tym samym obszarze (tylko już wraz z Lekėčiai i miasteczkiem Veliuona) występuje rzeczownik bitis z tematem na i obok rzadszego bitė (LKA 1991: 33. Mapa nr 23.). 4. Zanavykai wraz z częścią veliuoniškiai i aukštaitisów kłajpedzkich łączą się z aukštaitisami południowymi i wschodnimi pod względem zachowywanych czasowników 3. os. czasu teraźniejszego i tematu na i: gali, gūli, nori (LKA 1991: 97–98. Mapa nr 94.). 5. Tylko na większym lub mniejszym obszarze aukštaitisów zachodnich kowieńskich i sąsiednich kłajpedzkich, głównie wzdłuż granicy z obwodem królewieckim (kaliningradzkim), rozpowszechnione są następujące cechy (część z nich to niewątpliwe archaizmy): a) wariant akcentu26 acyjny musė (LKA 1991: 33. Mapa nr 24.); b) konsekwentnie zachowany mianownik lm. rzeczowników tematu na u sūnūs, pietūs (LKA 1991: 57–58. Mapa nr 49.); c) najlepiej zachowana jest forma 1. os. liczby mnogiej czasowników we wszystkich czasach i trybach z końcówką -e: dirbame, gėriame, mylime, ėjome, bėgdavome (LKA 1991: 85— 86. Map. nr 82.); d) forma 3. os. czasu teraźniejszego pjduja (LKA 1991: 95. Mapa nr 91.); e) derywat z przyrostkiem -ęti (bezokolicznik) gyvęt(i) ‘żyć’ (LKA 1991: 151. Mapa nr 142.); f) skrócone przyimki gery ‘geryn’, seny ‘senyn’, žemy ‘Zemyn' (LKA 1991: 153. Zemél. nr. 144.); g) rzecz. lp. tematu iio Forma mianownika zuikys (LKA 1991: 25. Mapa nr 6.). Nazwa zuikis, zuikis, zuikys, rozpowszechniona tylko na zachodzie Litwy, jest zarazem kwestią leksyki, ponieważ na wschód od linii Joniškis—- Radziwiliszki—Kiejdany-Jonawa-Jieznas-Druskieniki używa się już słowa kiškis. Samo słowo zuikis, jak się uważa, ma pochodzenie kurońskie (Kaukienė 1995: 473). Nie jest jednak jasne, kiedy rozpoczął swoją podróż do historycznej Sūduvy (na całą Užnemunę i dalej), ponieważ Jaćwingowie dawniej nazywali zająca, podobnie jak Prusowie, słowem sasnis (por. nazwę Sasnava). Aby słowo zuikis mogło się tak szeroko rozpowszechnić, z pewnością nie wystarczyły wpływy Żmudzkiego Starostwa, które przekroczyły Niemen dopiero w XV wieku. Najprawdopodobniej Sūduwowie, lituanizując się, zaczęli używać tego słowa jeszcze przed tragedią, która dotknęła ich pod koniec XIII wieku. Nie mniej ważne są również inne dane leksykalne, nasuwające różne przemyślenia na temat pochodzenia poszczególnych słów, ich rozpowszechnienia itp. Obszar gwary zanawyków, zgodnie z wieloma tradycyjnymi nazwami, w największym stopniu przylega do gwar zachodnioaauksztockich. Niekiedy poszczególne nazwy obiektów (słowa) bardziej łączą wszystkich zanawyków lub poszczególne części obszaru zanawyków z północnymi gwarami zachodnioaauksztockimi i dalszymi gwarami, niekiedy — bardziej z południowymi, a zwłaszcza zachodnimi gwarami Małej Litwy. 1. Na całym południowo-zachodnim obszarze języka litewskiego (w gwarach żmudzkich, zachodnioi południowoauksztockich) niemal jednakowo nazywa się następujące rzeczy: a) pelūdė „miejsce lub przybudówka na skraju stodoły do wsypywania plew” (LKA 1977: 54. Mapa nr 15.); b) ėriūkas, ėrūkas “jagnię owcy' (LKA 1977: 148-149. Mapa nr 74.); c) wierzba “drzewo lub krzew o wiotkich gałęziach (Galix)' (LKA 1977: 164-165. Mapa nr 90. ); d) szczupak "drapieżna ryba słodkowodna (esox lucius)’ (LKA 1977: 154. Mapa nr 80. ); e) źródło „wypływające z ziemi źródełko” (LKA 1997: 180-181. Mapa nr 104.); f) zachowana na nieco węższym obszarze zachodniej Litwy archaiczna nazwa samca kaczki gaigalas (LKA 1977: 145-146. Mapa nr 73.); g) dalgis „narzędzie do koszenia zbóż lub trawy” (forma rodzaju męskiego używana w dialektach zachodnioauksztockich i żmudzkich) (LKA 1977: 111. Mapa nr 50.). 2. Obszar swoistego słownictwa, niemal ograniczający się do obszaru zachodnich Auksztotów kowieńskich (tak zwanych kapsów, zanawyków i weliuszoniszek): a) pértrauktis „listewka łącząca przednią część wozu z tylną, zwykle wraz z trainijem” (LKA 1977: 90-91. Mapa nr 35.); b) kdmpa „poprzeczna belka sań, balžienas lub balžienas i szprycha razem” (LKA 1977: 101. Mapa nr 44.); c) jungélis, jiingas „więź łącząca stylisko cepa z bijakiem” (LKA 1977: 118-119. Mapa nr 57.); d) skrdn27 da ‘futrzane okrycie’ (LKA 1977: 144-145. Zemél. nr. 72.); e) skowronek “ptak śpiewający z rzędu wróblowych, skowronek (Alanda arvensis)’ (LKA 1977: 151-152. Zemėl. nr. 79.); f) bulvé “warzywo, którego jadalne bulwy zawierają dużo skrobi (Solanum tuberosum)' (LKA 1977: 161. Žemėl. nr. 87.); g) jałowiec, kadugis „krzew lub drzewo iglaste o czarnych jagodach, ozdobne, rosnące w suchych miejscach, jałowiec (Juniperus)” (LKA 1977: 165. Mapa nr 91.); h) pokrzywa „chwast, roślina lecznicza i włóknista, której łodyga i liście mają parzące włoski (Urtica)” (LKA 1977: 167-168. Mapa nr 94.); i) sravaZolé, stravažolė „roślina lecznicza z rodziny astrowatych (Achillea)” (LKA 1977: 168. Mapa nr 95.); j) rikė „snop zboża” (LKA 1977: 186-187. Mapa nr 109.); k) żiaunė „spód bochenka, skórka” (LKA 1977: 189-190. Mapa nr 112.). 3. Nazwy używane głównie tylko na obszarze zanawyków i kapsów (kauniškiai z Užnemunė): a) kdimas “miejsce zamieszkania i pracy chłopów, wieś’ (veliuoniškiai i sąsiedni Żmudzini mają wariant kdima) (LKA 1977: 45-46. Mapa nr 9.); b) iSautys, įšautis ‘część dyszla, poprzeczka łącząca przednią część wozu z tylną’ (LKA 1977: 90-91. Mapa nr 35.); c) angis “wąż' (wspólne słowo sūduvių, Prusów i Litwinów, używane głównie przez kapsów i południowych zanawyków, występuje także w sąsiednich gwarach południowych Auksztotów, Kłajpedzian i Małej Litwy) (LKA: 152. Mapa nr 80.); d) statinė “duże, mające kształt walca drewniane naczynie wykonane z klepek' (LKA 1977: 68-69. Mapa nr 22.). 4. Nazwy lub ich warianty używane tylko w gwarach zanawyków i veliuoniškiai (kauniškiai środkowych i północnych): a) kūšė, kašė “kosz, pleciony koszyk' (LKA 1977: 79-80. Mapa nr 28.); b) avižė “duży owad z grupy ważek, żyjący w pobliżu wody, żagnica (Aeschna- )’ (LKA 1977: 158-159. Mapa nr 85.). 5. Tylko zanaviacy mają słowo sklendė „urządzenie do zamykania drzwi lub okien, zasuwa” (LKA 1977: 40-41. Mapa nr 6.). 6. Na obszarze Zanavików występują (czasami dzieląc go na części) następujące nazwy: a) na północy do linii Sintautai-Lekėčiai używana jest nazwa klepiska w budynku do składowania zboża asla, a na południu do linii Šakiai-Lekėčiai — gréndymas „ubita gliniana podłoga klepiska” (LKA 1977: 53-54. Zemél. nr. 4.); b) na południu do ŠakiūPosiadana w Łukszach i Lekėčiai nazwa budynku do składowania zboża kliionas, na północy aż po Šakius, Sintauty, Griškabūdis i Kazlų Rūdę — klojimas, a na zachodzie aż po Kidule, Šakius, Sintauty, Žvirgždaičiai — germanizm skiinia (LKA 1977: 53. Mapa nr 14.); c) na południowym wschodzie, aż po Veliuonę, Plėkščiai, Lukšiai i Sintautai, używane jest słowo krėslas „zwykle przednia część wozu, w którą wstawia się drągi”, natomiast na północnym zachodzie używany jest hybrydyczny wyraz gyvrungis, właściwy sąsiednim zachodnim Auksztotom: veliuoniškis i wschodniej części mieszkańców Kłajpedy (LKA 1977: 93–95. Mapa nr 37.); d) na wschodzie aż po Szaków i Plekście używana jest nazwa rdgės „pojazd poruszający się na płozach, służący do jazdy zimą”, natomiast na północnym zachodzie aż po Żalioji (na południe od Kudirkos Naumiestis), Barzdai i Višakio Rūda — šlūjos (swoją drogą w okolicach Szaków, Lukszów, Griškabūdis, Kudirkos Naumiestis i Barzdai šlūjos oznacza sanie robocze, a roges — lżejszy, odświętny zimowy wóz) (LKA 1977: 100-101. Rys. 28 nr 43. ); e) na południe od środkowego biegu Szeszupy aż do Barzd, Griškabūdžiu, Lekėčiu, Zapyškisu wydłużone obniżenie terenu nazywa się klonis, natomiast na północy, aż do Kibartów, Wyłkowyszek, Kazlų Rūdy, Skriaudžiai rozpowszechniona jest nazwa loma (LKA 1977: 178-179. Mapa nr 103. ). 7. Zachodnich Auksztotów (kaunian, kłajpedzian lub ich części) z większymi lub mniejszymi obszarami sąsiednich gwar łączą z gwarami Małej Litwy następujące różnorodne nazwy, etnografizmy i zapożyczenia: a) būtas „sień, przedsionek” (LKA 1977: 38–39. Mapa nr 5.); b) stuba „chłopski dom mieszkalny, chata, izba” (na obszarze kaunian najprawdopodobniej wyparło starszy wyraz troba) (LKA 1977: 34. Mapa nr 2.); c) dyselys, dyselis „dyszla wozu, drążek do kierowania wozem parokonnym” (LKA 1977: 93. Mapa nr 36.); d) šlaūinys „część wozu parokonnego używana przez zachodnich aukštaitisów z okolic Kowna do umocowania dyszla” (LKA 1977: 93. Mapa nr 36..); e) skiétas „poprzeczna belka wozu do zawieszania orczyków, rozpowszechniona tylko na ograniczonym obszarze zachodniej Litwy” (LKA 1977: 91-92. Mapa nr 36.); f) būkšas, buks(v)a „tuleja koła” (LKA 1977: 100. Mapa nr 40.); g) kripė, kripės „drabina wozu, boczne ogrodzenie wozu” (LKA 1977: 99-100. Mapa nr 39.); h) špykis, špykis „szprycha koła” (LKA 1977: 98. Mapa nr 41.); i) rinkūtė, rinkėlė „część okucia kosy, pierścień” (LKA 1977: 114-115. Mapa nr 53.); j) pakalas, prakalas „klin kosy, podkładka” (LKA 1977: 115-116. Mapa nr 54.); k) brokstas, brokštėlis „drewniane naczynie do ubijania masła, maselnica” (LKA 1997: 141-142. Mapa nr 71.) i in. 8. Na południe łączy południową część zachodnich gwar wyżowych, a czasami tylko Zaniemeńszczyznę gwar kowieńskich, następujące nazwy: a) tvartas ‘budynek gospodarczy do trzymania zwierząt’ (LKA 1977: 49-50. Mapa nr 13.); b) vežimas “pojazd konny, wóz’ (LKA 1977: 89-90. Mapa nr 34.); c) keltuvė ‘trzonek cepa’ (LKA 1997: 116-117. Mapa nr 55.); d) mėkšras “niewielka, płaska ryba z rodziny karpiowatych, żyjąca w wodach słodkich i morzach, płoć (Rutilus rutilus)’ (nazwa rozpowszechniona na południu i północnym zachodzie Litwy sięga tylko do Niemna) (LKA 1977: 153-154. Mapa nr 82.); e) apsiaūti (kėlines) ‘wciągnąć na siebie’ (LKA 1977: 192-193. Mapa nr 110.) ir itd. Wymienione tu słownictwo jest dość niejednorodne. Obok dawnego, odziedziczonego słownictwa występuje także całkowicie nowe — niemała warstwa zapożyczeń, zwłaszcza germanizmów. Dlatego nie można opierać się na nim bezkrytycznie. Jednak dla ustalenia kierunków wpływów jego znaczenie jest nie mniejsze niż znaczenie poziomu fonetycznego. Wnioski. Obszar tak zwanej gwary zanawyków niemal całkowicie pokrywa się z granicami obecnego rejonu szakijskiego. Chociaż nazwa zanawykai ma charakter czysto geograficzny i nie jest całkowicie dokładna, jednak mocno weszła do użycia. Ukazuje się tygodnik „Zanavykai”, działają kluby krajanów Zanavykai. Zanavykai to jedna z gwar poddialektu zachodniowysokoniemieckiego kaunaskiego. Stanowi ona zachodnią część centralnych gwar kauniškich i harmonijnie wpisuje się w system gwar języka litewskiego. Historycznie Zanavykowie 29 zajmują północną część dawnej Sudowii, która, jak się uważa, najwcześniej doświadczyła wpływu kształtującej się litewskiej narodowości i języka. Powstała tu w średniowieczu pustka, o której mówią kroniki krzyżackie, była rezultatem niemal dwustuletnich nieustannych walk i wypraw przeciwko państwu litewskiemu. Jednak ta pustka nie była całkowita, lecz raczej względna. Chociaż obszar Zanavyków w XV–XVII w. należał do starostwa żmudzkiego, wpływ gwar najbliższych sąsiadów tego starostwa — zachodnich Auksztotów (tak zwanych veliuoniškiai) — raczej nie był decydujący. Ten płynący z północy strumień wpływów ku dalszym obszarom południowo-wschodnim silnie hamował taki sam strumień wpływów przesuwający się z sąsiednich gwar województwa trockiego. Jednak południowa gwara województwa trockiego nie była jednorodna. Tworzyły ją dwie warstwy: pierwsza, starsza warstwa o charakterze zachodnim, ukształtowana najprawdopodobniej jeszcze na podstawie języka zachodnich Bałtów, Sudowian, oraz druga warstwa wschodnich cech językowych, która w mniejszym lub większym stopniu przeniknęła do pierwszej albo ją przykryła. Większość tych cech, które nie dotarły do gwary zanawyków, zatrzymała się w przejściowym pasie południowo-wschodniego skraju zachodnich wyżynnych gwar kauniskich i północno-zachodniego skraju południowych wyżynnych gwar. Ponadto na zachodni skraj zachodnich wyżynnych gwar kauniskich, a więc także na gwarę zanawyków, przez cały czas bezpośrednio oddziaływały gwary południowych zachodnich wyżynnych poddialektów Małej Litwy. Dlatego północna część gwary zanawyków jest zasadniczo kontynuacją tak zwanej gwary striuków. Tak więc gwara zanawyków, ukształtowana na podstawie gwar zachodniolitewskich, jest swoistym tworem dialektu południowych zachodnich wyżynnych gwar i swoimi korzeniami sięga jeszcze podłoża dawnych mieszkańców tego regionu — Sudowian. Otrzymano 1998 04 17 LITERATURA Kaukiené A. 1995: Jak mówiła księżna Birutė. —Słowo Lietuvininków, Kowno: Literae universitatis, 469-478. LKA 1977: Atlas języka litewskiego 1. Leksyka, Wilno: Mokslas. LKA 1982: Atlas języka litewskiego 2. Fonetyka, Wilno: Mokslas. LKA 1991: Atlas języka litewskiego 3. Morfologia, Wilno: Mokslas. Maksimaitienė O. Starożytność Upytė. —Upytė. Wilno: Mintis, 21—30. Mažiulis V. 1994: Prusowie i inni Bałtowie. —Kultura Prus, Wilno: Academia, 4-6. Mažiulis V. 1995: O pochodzeniu Litwinów pruskich. —Słowo Lietuwininków, Kowno: Litterae universitatis, 465—469. Morkūnas K. 1994: O przedrostku dzūkijskim i jego granicach. —Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 34, Wilno, Salys A. 1966: Zanawikowie. —Encyklopedia litewska 35, Boston: Wydawnictwo Encyklopedii Litewskich, 34-38. 84-92. Totoraitis J. 1938: Historia Sudowii i Suwalszczyzny, Kowno. Zinkevičius Z. 1987: Historia języka litewskiego, Wilno: Mokslas. CZY ZANAVYKAI SĄ POTOMKAMI SŪDUVIAI, CZY ŻMUDZINÓW Streszczenie Granice obszaru tzw. Zanavykai niemal całkowicie pokrywają się z granicami dzisiejszego okręgu Šakiai. Określenie zanavykai ma charakter czysto geograficzny, niezbyt 30