In memoriam Terje Mathiassen (1938–1999)

ten podział nie ma jednej podstawy (powiedzmy, pruskie ar toponimy pochodzenia kuršskiego również mogą być hydronimiczne, antroponimicznir e, zawodowe itp. ir ir ar pochodzenia), jednak daje pełny, uogólniony ir obraz genezy i budowy nazw miejscowości Małej Litwy. W drugim podrozdziale ir tego rozdziału, „Zmienione formy nazw miejscowości”, historycznie przedstawiono germanizację regionu, a następnie rusyfikację, ostatecznie wypierając języki bałtyckie z tego terytorium. Studium kończy iš obszerne (stronicowe) résumé w języku niemieckim z (9 wykazem nazw wsi kościelnych, które tu ir niegdyś istniały. Kończąc omówienie 210, książki, należy powiedzieć, że badacze toponimów, którzy odnajdą tu autentyczny i cenny materiał, napotkają be krytykowalne kwestie, ir wątpliwe etymologie oraz inne nieścisłości ir w analizie nazw, jednak — nikt nie będzie mógł zaprzeczyć, ar że V. studium Pėteraitisa „Nazwy miejscowe Małej Litwy ir Tvanksty”, jako pierwsza książka tego ir autora „Mažoji Lietuva ir Tvanksta“, po raz kolejny świadczy o bałtyckim substracie Małej Litwy i ir stanowi istotny wkład do į dorobku studiów nad kulturą bałtycką. Marija Razmukaitė IN MEMORIAM TERJE MATHIASSEN (1938-1999) Jakiś tragiczny los prześladuje bałtologów skandynawskich. Jeszcze nie tak dawno straszliwe choroby naszego wieku przedwcześnie zabrały do grobu Norwega Helge Rinholma i Islandczyka Jorundura Hilmarssona. I oto znów pogrążamy się w smutku: po długim cierpieniu rak 9 stycznia 1999 roku ostatecznie pokonał także profesora Uniwersytetu w Oslo, Terjego Mathiassena. A wszyscy trzej byli nie tylko dobrymi przyjaciółmi, badaczami języków bałtyckich i uczniami wielkiego norweskiego bałtysty Christiana S. Stanga, lecz także najszczerszymi przyjaciółmi naszego narodu. Mathiassen urodził się 12 kwietnia 1938 roku w Oslo. W 1957 roku ukończył gimnazjum. Początkowo chciał studiować łacinę i matematykę. Jednak w dzisiejszych czasach trudniej pogodzić studia tych przedmiotów, dlatego Mathiassen zdecydował się na Uniwersytecie w Oslo studiować rusycystykę, germanistykę i filologię norweską. Oprócz Chr. S. Stango, wśród swoich nauczycieli miał tutaj również słynnego norweskiego iranistę Georga Morgenstierne. W 1962 r. Mathiassen ukończył studia ogólne, uzyskując stopień magistra. Dalsze zainteresowanie slawistyką, a częściowo także bałtystyką, można powiedzieć, zdeterminowało NATO. Podczas odbywania służby wojskowej Mathiassen miał bowiem okazję ukończyć bardzo dobre kursy języka rosyjskiego zorganizowane przez NATO (ukończył je wraz z przyszłym ministrem obrony Norwegii- ). Między innymi taki kurs ukończył również wspomniany przez nas H. Rinholm. W 1964 r. Mathiassen przez pięć miesięcy doskonalił swoje umiejętności w Leningradzie. Zmarły wspominał, że pierwszą wizę do Leningradu wydał mu pracownik 247 ambasady ZSRR w Norwegii, Litwin Vytautas Burkauskas. W 1965 r. Mathiassen był już kandydatem nauk filologicznych. W latach 1966–71 był stypendystą Uniwersytetu w Oslo. 1970 m. jego už rozprawę doktorską „Studia nad ir iloczasem samogłoskowym w słowiańskich językach indoeuropejskich” nadano mu stopień doktora filozofii. Wkrótce rozprawa jo została wydana jako osobna książka (Studia slawistyczne i indoeuropejskie Langvokalismus. Oslo, Bergen, Tromsg, 1974). Chr. S. Stang był oficjalnym recenzentem rozprawy. 1971 m. rozpoczyna się aktywna Działalność pedagogiczna Mathiassena. Na Uniwersytecie w Oslo prowadzi kursy języka rosyjskiego, cerkiewnosłowiańskiego, litewskiego i łotewskiego oraz wprowadzenie do filologii bałtyckiej. Ne nie tylko teoretycznie, lecz ir także praktycznie ir opanowuje języki litewski i łotewski. 1982 m. jo dzięki staraniom Na Uniwersytecie w Oslo wprowadzono kurs języka litewskiego jako odrębnego przedmiotu (wcześniej język litewski był wykładany nieregularnie jako część indoeuropeistyki). ma 1991 m. również głównie dzięki jo staraniom uniwersytte etu powstaje ir lektorat języków litewskiego i łotewskiego. Tutaj przyjeżdżają wykładać filolodzy iš Litwy ir Łotwy. 1978 m. Mathiassen zostaje wybrany członkiem Norweskiej Akademii Nauk. 1985 m. otrzymuje tytuł profesora. Od 1987 r. jest członkiem Międzynarodowego Komitetu Slawistów. W latach 1992–1994 — kierownik projektu Uniwersytetu w Oslo wspierającego państwa bałtyckie. 1996 m. wybiera go na swojego jį członka zagranicznego Łotewska Akademia Nauk. Niemała część najważniejszych publikacji Mathiassena związana jest z jego działalnością pedagogiczną. Przede wszystkim należy tu wspomnieć obszerną gramatykę języka rosyjskiego (Russisk Grammatikk, Oslo, 1990; II wyd. 1996) oraz trafnie nazwane przez łotewskiego językoznawcę Janisa Valdmanisa „bliźniaczymi” gramatyki języka litewskiego i łotewskiego (A Short Grammar of Lithuanian. Columbus, 1996'; A Short Grammar of Latvian. Columbus, Mathiassen wspólnie z inną norweską językoznawczynią Siri Sverdrup 1997*). Lundeen zredagował wydany w 1987 r. w Moskwie „Słownik rosyjsko-norweski” Walerija Berkowa (Pyccko-HopBexckuil CJIOBapb. Russisk-norsk ordbok). Być może już wkrótce doczekamy się także innego dzieła leksykograficznego, w którym również znajdzie się duża część owoców skrupulatnej pracy Mathiassena. Oto, co o tym dziele mówi jedna z jego kierowniczek, profesor Evalda Jakaitienė: „Od 1996 r. był jednym z kierowników projektu Instytutu Studiów Wschodnioeuropejskich i Orientalistyki Uniwersytetu w Oslo «Słownik litewsko-norweski / norwesko-litewski». Matiasenas nie tylko zajmował się sprawami organizacyjnymi grupy projektowej, lecz także był znakomitym doradcą, ponieważ niezwykle dobrze wyczuwał barwy i odcienie norweskich słów, był niesłychanie pracowity, ten sam tekst poprawiał wielokrotnie, poszukując możliwie najdokładniejszego litewskiego odpowiednika w języku norweskim. Słownik nie jest jeszcze ukończony, a jego redaktorzy będą stale odczuwać brak wykwalifikowanych uwag, wnikliwych porad i życzliwych napomnień swojego kolegi”“. «3 ! Sabaliauskas A. Valeika L. (Rec.). — Baltistica, 1997, 32 (1), 133-136. *Rosinas A. (Rec.). — Baltistica, 1997, 32 (2), 256-258. „Jakaitienė E. Profesor Terjė Mathiassen. —Gimtoji kalba, 1999, 2, 21-23. 248 Mathiassen opublikował w prasie różnych krajów wiele artykułów poświęconych zagadnieniom ir historycznej vų morfologii, fonetyki, składni, leksyki i kontaktów językowych języków bałtyckich.“ 1981 m. Na sesji Norweskiej Akademii Nauk Mathiassen wygłosił referat o językach i kulturze narodów bałtyckich. ir Referat został opublikowany w pracach Norweskiej Akademii Nauk. Uczestniczył w wielu konferencjach naukowych na Litwie, Łotwie, w Szwecji, Ukrainie, Polsce, Niemczech, Kanadzie i Stanach Zjednoczonych Ameryki. Mathiassen wielokrotnie odwiedzał Litwę. 1991 przybywszy jesienią tego roku į Cieszył się, że tym razem nie potrzebował już wizy, aby przyjechać na Litwę. W 1994 r. spędził w naszym kraju trzy tygodnie wraz z żoną Anną Marią Mathiassen, która również bardzo interesowała się Litwą. Szczególnie miła była dla niego podróż į na Mierzeję Kurońską, niedaleko tych miejsc, gdzie niegdyś jego nauczyciel Christian S. Stang wraz z Jurgisem Gerulisem badał dziś już całkowicie wymarły dialekt litewskich rybaków. Autor tego artykułu wspomina, jak 24 września 1975 r. wraz z profesorem Zigmem ŽZinkevičiusem jechał na lotnisko, aby powitać Mathiassena. Wówczas na Litwie nikt nie znał norweskiego językoznawcy. Aby zwrócić uwagę nieznajomego, trzymaliśmy w rękach niedawno wydaną jego książkę. Ujrzawszy tę książkę, jeden z pasażerów uśmiechnął się i podszedł do nas. Wtedy właśnie rozpoczęła się przyjaźń Mathiassena z Litwą. Tamto spotkanie i przyjaciół, którzy się z nim spotkali, Terje Mathiassen pięknie wspomniał w swoim referacie na VIII Międzynarodowym Kongresie Bałtystów w Wilnie (9 października 1997 r.). Niestety, ten referat był również ostatnim spotkaniem językoznawcy z naszym krajem i jego przyjaciółmi, których miał tu bardzo wielu. Trudno pogodzić się z myślą, że tego wspaniałego człowieka, który zrobił tak wiele dobrego dla Litwy, nie ma już wśród nas. Algirdas Sabaliauskas *Mathiassen T. Końcówki osobowe w czasowniku bałtyckim ze szczególnym uwzględnieniem 2. P. Sg. lit. — lett. *ie i podstawa indoeuropejska. Próba nowej interpretacji. —Norsk Tidsskrift for Sprogvidenskap, 1975, 29, 199–205; O pochodzeniu form imiesłowów na -¢s, -¢ w języku litewskim, -is w języku łotewskim. —Baltistica, 1976, 12 (1), 43–50; Ile było w praindoeuropejskiej podstawie głównych typów akcentu wyrazowego —iba czy pu? —Baltistica, 1983, 19 (2), 108-113; Dyskusja nad pojęciem „Sprachbund” i jego zastosowaniem na obszarze wschodniego Bałtyku (języki słowiańskie, bałtyckie i zachodniofińskie). —International Journal of Slavic Linguistics and Poetics, 1985, 31-32, 273-281; Niekonwencjonalny pogląd na 1. P. Sg. Tryb łączący (optywny) w języku litewskim. —Baltistica, 1993, 28 (1), 5–8; Przyimkowy dopełniacz rzeczowników w językach bałtyckich, fińskich językach nadbałtyckich i skandynawskich (przegląd historyczny). —Baltistica, 1993, 28 (2), 21-26; Ponownie o kompleksie ie w językach wschodniobałtyckich. —Linguistica Baltica, 1995, 4, 41-53; Niektóre aspekty historii litewskiej i łotewskiej terminologii gramatycznej. — Baltistica V Suplement, 1998, 169–176, i in. 249