Ragainės apskrities XVIII a. pab. – XIX a. pr. vyrų pavardžių daryba

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA KLAUZULE Z JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO XLI (1999) Aušra ŽEMIENĖ Wileński Uniwersytet Pedagogiczny TWORZENIE NAZWISK MĘŻCZYZN W OKRĘGU RAGAINE W XVIII W. POCZ. —XIX W. POCZ. W litewskiej antroponimice historycznej badania nazwisk opierają się głównie na materiale antroponimicznym Wielkiego Księstwa Litewskiego. Należy wymienić prace A. Salysa (Salys 1983: 11-70), P. Skardžiusa (Skardžius 1956: 502-509), P. Jonikasa (Jonikas 1973: 201-216), Z. Zinkevičiusa (Zinkevičius 1977: 19-77), V. Maciejauskienė (Maciejauskienė 1991; 1993). Nors skarbiec antroponimii WKL nie został jeszcze wyczerpany, dane z badań nad nazwiskami Małej Litwy uzupełniłyby wnioski z badań nad litewskim zasobem imienniczym i sprzyjałyby rozwojowi antroponimiki historycznej. Jak dotąd, niestety, tych danych nie ma wiele. Antroponimię Małej Litwy można znaleźć w pracach V. Kalwaitisa (Kalwaitis 1910), J. Gerullisa (Gerullis 1922), R. Trautmanna (Trautmann 1925), V. Fenzlaua (Fenzlau 1936), a także w studium historyka A. Matulevičiusa (Matulevičius 1995: 213-222). Jednak spośród bardziej szczegółowych badań można wymienić jedynie artykuły G. Kiškienė, w których analizowano słowotwórstwo nazwisk Małej Litwy (Kiškienė 1983; 1985; 1989; Celem niniejszego artykułu jest rozszerzenie badań nad antroponimią Małej Litwy z 1990). końca XVIII — początku XIX w. Analizą słowotwórstwa nazwisk mężczyzn z powiatu ragainėskiego. Jest to pierwsza publikacja, w której bada się antroponimy wypisane ze źródeł historii Małej Litwy przechowywanych w Centralnym Archiwum Ewangelickim w Berlinie (EZA). Źródłem jest księga rejestracji małżeństw kościoła w Ragainė z lat 1769–1822 „Verzeichnifs der getrauten Paare im Litauifchen Kirchfpiel/- Ragnit/de Annis 1769-1700, 1771, 1769-18222”. Karty księgi zostały ponumerowane, łącznie było ich 131. Książka obejmuje około 53 lat (rejestracja małżeństw z lat 1769–1822), z których wybrano około 4700 zapisów nazwisk (1901 różne leksemy nazwisk), które wraz z zapisami imion tworzą kartotekę obejmującą około 9400 nazw osobowych. Wpisy małżeństw podają imiona i nazwiska małżonków (niekiedy także ich świadków lub ojca panny młodej), a także nazwy miejsc zamieszkania (wsi). Jak- ! Więcej o EZA zob. Drotvinas V. Źródła nazewnictwa Małej Litwy w archiwach niemieckich. —Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 38, 1997, 81–87. * Mikroficze ksiąg dostarczył prof. V. Drotvinas. Kody mikroficz to EZA 0 3604/1+, EZA 0 3604/2+, EZA 0 3604/3-Ragnit/Ostpreufsen b)1769-1822 lit. 223 w niektórych wpisach można ir znaleźć dane dotyczące pokrewieństwa małżonków oraz ich pozycji społecznej. Formuły małżeńskie są kilku typów: (1) Nikiel Errikatis von Lepaloten ist mit Agusfe Lutkuwacje des Jokubs Lutkus in Pellenen ... 24 Octbr. : in der Rimfa kopuliert werden. W pierwszym przykładzie znajdują się imiona i nazwiska obojga małżonków oraz ojca panny ir młodej, a także nazwy miejscowości ich zamieszkania. (2) Mik. Danys e[in] Lofs[mann] der Wittwer mit der Magd Ane Urb[5ate beyde von Preus[fen 28 Febr. : W drugim przykładzbe ie już wspomnianych małżonków, nazw jų miejsc zamieszkania (oboje pochodzą z iš tego samego miejsca), podany jest ir zawód pana młodego (flisak). (3) Anj3as Pellinatis, der Dwaronatis von Bludif5ken, Stieffohn, wraz z jego ... Parobek Madl. Erkate von Dorlauken d[iem] 11 Nvbr. W trzecim przykładzie podano imiona i nazwiska ir małżonków, jy status społeczny (właściciel ziemski, najemnica), nazwy miejscowości zamieszkania oraz stan rodzinny pana młodego (pasierb). (4) Jerzy Skambraks efin] Inwalida z Raudeken, z Erkme Mai[5imate ... z Groften d[iem] 1 Xbr. W tym wpisie znajdują się imiona i nazwiska ir małżonków, jų nazwy miejsc zamieszkania oraz wzmianka o statusie społecznym pana młodego (inwalida). Źródło sporządzono w języku su niemieckim z wtrętami łacińskimi; o w zapisie litewskich nazwisk wyczuwalny jest wpływ języka niemieckiego. W fonetyce jest to widoczne w pewnych połączeniach spółgłoskowych nietypowych dla języka litewskiego, np. Schmidtke, w niwelowaniu fonemów samogłoskowych uo/o, é/e, np. Josuwatis —Juozuwaitis, Sedatis —Sėdaitis i in. Wpisy sporządzały różne osoby, dlatego nazwiska zapisywano bardzo niejednolicie; występuje wiele różnic graficznych niezależnych od wariantów pozycyjnych, np. Tumofatis / Tumof3atis, Krizons | Kryzons, Ennulene | Enullatis, Jagomaftate | Jagomolftene / Jegomaltat i in. Częste warianty nazwisk świadczą o tym, że w XVIII w. nazwiska, choć stały się niezbędną częścią identyfikacji osoby, nie miały jeszcze mocnej pozycji prawnej, która chroniłaby ich dokładność i stałość (por. także Maciejauskienė 1991: 117). Prawie wszystkie identyfikacje osób (są to 98%) nazwy dwuczłonowe, np. : Erdmons Kemlf/atis, Anfas Pellinatis, Jokubs Lutkus. Jednakowe drugie człony oznaczenia ojca i syna wskazują, że drugi antroponim dwuczłonowego oznaczenia uzyskał już status nazwiska, np.: syn Jons Lenkait, ojciec Kriftup Lenkait. Tak więc w XVIII w. na Litwie Mniejszej, podobnie jak na Litwie Wielkiej, ostatecznie ustaliło się dwuczłonowe litewskie oznaczanie imieniem i nazwiskiem (por. Maciejauskienė 1991: 112). Najczęściej formuła dwuczłonowego oznaczenia wygląda następująco: imię + nazwisko. Na s. 121— 131 kolejność oznaczania zmienia się, ponieważ zmienia się kolejność rejestrowania osób w księdze. Na tych stronach osoby są rejestrowane w tabeli kolumnowej, w której w pierwszej kolumnie („Name und Stand“) najpierw wpisuje się nazwisko, a następnie imię. W pozosta- — łych kolumnach osoby są zapisywane w zwykłej kolejności: pierwszy człon — imię, drugi nazwisko. 224 Tylko określenie jednego mężczyzny składa du się z imion ir i nazwiska: Anus/is Anfas Gurblys. Tutaj Anusfis jest zdrobniałą formą chrześcijańskiego imienia Anfas płeć. Można przypuszczać, że pierwszym zdrobniałym imieniem człowiek był 0 nazywany — w domu, a drugie było imieniem oficjalnym. Pojęcie derywacji nazwisk. Mówiąc o derywacji nazwisk, należy podkreśliji ć, że pod względem ir swej iš natury i charakteru zasadniczo różni się ona od derywacji leksyki ogólnej. Po pierwsze, wszystkie nazwiska powstały od iš nazw iš osobowych: patronimów su utworzonych za pomocą przyrostków iš patronimicznych albo od różnego rodzaju innych (przezwisk, dawnych nazw osobowych dwuczłonowych, nazw osobowych iš powstałych od ir apelatywnych przydomków itp.) — (por. Maciejauskienė 1991: 228). Nie pozwala to oceniać nazwiska jako derywatu. Na przykład nazwisko iš powstałe od patronimu ji nie jest derywatem, lecz ma ar taki czy inny afiks. Por. także wyraz pospolity karalaitis ir z nazwiskiem Adomaitis. W pierwszym przypadku podstawą o słowotwórczą — jest karalius, a afiksem słowotwórczym przyrostek -aitis. Zatem wyraz pospolity karalaitis jest derywatem z przyrostkiem -aitis (derywatem). W drugim przypadku uznanie nazwiska Adomaitis za derywat z przyrostkiem -aitis byłoby błędne, ponieważ za pomocą tego przyrostka utworzono jedynie patronimik, który później (około XVII–XVIII w.) stał się nazwiskiem. Zatem wspomniany przyrostek jest afiksem słowotwórczym patronimiku. Po drugie, gdy już ukształtowały się nazwiska (od XVIII w.), zachodził proces ich stabilizacji: odrzucanie przyrostków patronimicznych, slawizacja itp. (Maciejauskienė 1991: 117). Jednym ze skutków tego procesu jest utrwalenie się nie-litewskich przyrostków w litewskich nazwiskach. Nie ma zatem podstaw, by mówić o tworzeniu nazwisk (oceniając je z punktu widzenia tworzenia wyrazów pospolitych). V. Maciejauskienė skłonna jest używać w tej kwestii nawet innego pojęcia —„specyfika badań nad tworzeniem nazwisk“ (por. „specyfika pochodzenia nazwisk o różnej budowie“) lub podobnego (Maciejauskienė 1991: 205). Tworzenie nazwisk jest związane ze specyfiką nazwiska jako wyrazu własnego. Rzeczywistymi afiksami nazwisk, z uwzględnieniem osobliwości kształtowania się, rozwoju i stabilizacji nazwisk, są przyrostki osobowe (patronimiczne) -aitis, -onis, -ūnas, -ėnas (Maciejauskienė 1991: 216). M. Ramonienė przyrostki te nazywa także „przyrostkami właściwymi wyłącznie nazwiskom“ (Ramonienė 1992: 124). Do przyrostków patronimicznych zalicza się również słowiańskie -ovič, -evič. Najpierw te przyrostki utrwaliły się w patronimikach, a podczas kształtowania się nazwisk w wielu z nich pozostały. Należy jednak podkreślić, że przyrostki -ovič, -evič w nazwiskach litewskich mogły powstać także w inny sposób: mogły zostać dodane sztucznie w procesie slawizacji nazwisk albo nazwiska z nimi zostały zapożyczone (Maciejauskienė 1991: 180-181; 1993: 40; 1996: 60). W kontekście tworzenia nazwisk należy również wspomnieć o przyrostkach deminutywnych -elis, -ulis, -utis, -ukas itd. Ocena ich znaczenia również często bywa problematyczna: przyrostki te mogły mieć zarówno znaczenie patronimiczne (przyrostki nazwisk ojca i syna jako osób w różnym wieku i należących do różnych pokoleń), jak i znaczenie zdrobniałe (przyrostki o tym znaczeniu są używane w celu odróżnienia nazwisk osób niespokrewnionych, sygnalizujących różne różnice ekstralingwistyczne) 225 — (por. Maciejauskienė 1987: 87; 1991: 89). Jak się wydaje, w przypadku niektórych nazwisk z badanego źródła wspomniane przyrostki mają znaczenie zdrobniałe (por. Deiwiks ir Deiwikatis, Bastikas ir Bastikatis), lecz najczęścijų ej trudno ustalić znaczenie (mogą mieć znaczenie ir zdrobniałe, ir patronimiczne). Mając na uwadze to, że specyfika słowotwórstwa nazwisk wiąże się ne nie tylko z su osobliwościami pochodzenia i rozwoju nazwisk, lecz także z procesem stabilizacji nazwisk, istotne są również nazwiska z przyrostkami typu -skti, które powstały w wyniku slawizacji nazwisk litewskich różnego pochodzenia. Jak już wspomniano, tą nienaturalną drogą powstały ir niektóre nazwiska su -ovic, -evič. Wszystkie pozostałe nazwiska w kontekście słowotwórstwa nazwisk mogą być umownie oceniane jako „pierwotne”. Ich strukturę determinował proces słowotwórczy wyrazów, z których powstały. Należy podkreślić, że omówiony w niniejszym artykule w skrócie problem oceny słowotwórstwa nazwisk odzwierciedla jedynie poglądy części badaczy litewskich nazw osobowych (A. Butkus, V. Maciejauskienė, M. Ramonienė). Przedstawiciele drugiego poglądu skłonni są nie ograniczać się wyłącznie do analizy słowotwórczej na poziomie wyrazu pospolitego, rozkładając derywat aż do struktury morfologicznie niepodzielnej (por. Zinkevičius 1977: 235). Nazwiska mężczyzn. W badanym źródle zapisano 876 nazwisk mężczyzn”. Aż 516 z nich (58,996) utworzono za pomocą litewskiego patronimicznego przyrostka -aitis oraz jego wariantów -ait, -atis, -at. Poniżej nazwiska podano według częstotliwości wariantów przyrostka. -atis (322 nazwiska- ): Abromatis 2*, Adomatis 30, Akrutatis 3, Allifatis 3, Allyfatis, Andugatis 3, Anusfatis, Armonatis, Auftilatis 2, Awizatis, A[smonatis 2, Bajoratis 8, Bakatis 5, Bakkatis, Balczunatis, Baltrunatis, Baltru[5atis 3, Banatis 31, Bannatis 3, Barcsatis 7, Barstatis, Bastikatis, Beginatis 5, Bekeratis, Benelatis 3, Benulatis, Betkatis, Bla[5katis, Bonelatis, Bojatis 4, Bofatis 3, Brajatis 5, Brafatis 2, Brojatis 3, Budkeratis, Burg(3atis 2, Butkeratis 7, Bujjzatis 4, Cselwatis, Cseponatis, Ceputatis, Cjokatis, Deiwikatis 3, Derwatis 2, Dikf3atis, Dit[smonatis, Dif5eratis 4, Dolakatis, Domantatis 3, Domatis, Dowatis, Dowidatis 11, Dudatis 8, Duddatis, Dujatis 3, Dumatis 2, Dumof3atis 4, Dum/3atis, Dwaronatis 4, Endrejatis 24, Endrulatis, Endujzatis, Enskatis, Enullatis, En3zelatis 3, Enjulatis, Enfelatis 4, Enfelatis, Errikatis 14, Esfelunatis, Gaigalatis 3, Gallinatis 2, Garnatis 10, Gavenatis, Gawenatis 2, Gem/atis, Gidulatis, Girrulatis 4, Girrullatis, Graf5tatis, Greinatis 2, Grigalatis 7, Grigatis 3, Griggalatis, Griggatis, Guddatis 6, Guderatis, Guduratis, Jak|5tatis, Jek[5tatis 2, Jokubatis 11, Joku[5atis, Jonatis 16, Jonikatis, Jonkatis, Jonukatis 3 Liczone są leksemy różnych nazwisk, ponieważ nazwiska powtarzające się, zwłaszcza należące do tej samej osoby, utrudniałyby uzyskanie możliwie najdokładniejszego obrazu słowotwórstwa. Według V. Maciejauskienė jest on ważny z różnych powodów — ukazuje cechy tworzenia nazwisk właściwe dla konkretnego miejsca, można go porównać z ogólnym kontekstem tworzenia nazwisk (Maciejauskienė 1993: 40). * Liczba po nazwisku wskazuje, ile takich nazwisk zapisano w źródle. 226 2, Jonuf3atis, Jozatis, Joguatis, Jojuldatis, Jozupatis 4, Josuwatis 2, Jurgelatis, Jurguttatis, Jurg[5atis 3, Jurkatis 3, Jurratis, Kairatis, Kanapinatis 2, Kasperatis 2, Kaupatis, Kayratis 2, Kellotatis 17, Keml/fatis, Kerbf5tatis, Ketatis 2, Keydatis 2, Kisfelatis 12, Kif5katis, Kleinatis 2, Klibingatis, Kolatis, Krapatis, Krauleidatis, Krizatis 2, Kromatis 7, Kropatis 6, Kroppatis, Kullatis 2, Kummutatis, Kuppratis, Kurpatis, Kurref5atis, Kwedderatis, Laiwatis, Lakf5atis 4, Larinatis, Lebbudatis, Ledatis, Leitwaratis, Lek[5atis, Lengwenatis, Lengwinatis 2, Lenkatis 4, Lenkneratis, Le[3katis, Lop/5atis, Loratis 2, Lorencsatis 15, Lojeratis, Lukof3atis, Lutkatis 2, Macatis 5, Mac3alatis, Macsatis, Macjulatis, Macsullatis 2, Maldisfatis, Maldukatis, Mandwidatis, Marratis, Masatis, Mattukatis, Mauriczatis 3, Mecsullatis, Merczatis 2, Mergimatis, Mertinatis 4, Mertinkatis, Me[3katis 23, Mikatis 2, Mikelatis, Mikkatis, Mikkelatis 3, Mikkutatis 4, Mikkuttatis, Mikolatis 3, Milkeratis 3, Motejatis 2, Motekatis 4, Mojsatis 2, Naujokatis 3, Nikelatis 3, Nikkelatis 2, Nurmonatis, Nuboratis 2, Obriejatis 3, Obromatis, Palentinatis, Pec3atis, Pellinatis, Penuldatis, Peteratis 7, Petratis 2, Pintatis 2, Pif5kolatis 3, Pladdatis, Plauf5inatis 2, Plauf5innatis, Plutatis 2, Pluttatis 5, Podjuwatis 3, Ponatis, Ponelatis, Ponulatis, Pracatis 2, Pranatis 2, Prankatis 3, Pranskatis, Prajatis 3, Preiek[3atis, Preik(3atis 7, Prufatis 3, Pukmonatis, Puknatis 6, Purmonatis, Purratis 3, Puslatis 6, Puflatis, Pylipatis, Pyplatis, Ramonatis, Rafakatis 2, Rederatis, Reinakatis, Restatis, Rikteratis 3, Ro3atis 2, Ruddatis 3, Ruddikatis, Rumelatis 5, Rummelatis, Riuwartatis, Sarrapinatis, Sauskojatis, Sedatis 26, Sedlauskatis, Seimatis, Silainatis, Simonatis 9, Skerratis, Skirbstatis, Skirputtatis, Sobatis, Spikeratis 4, Sprogatis, Stafjulatis, Staf5ullatis, Stenkatis 4, Stepputatis, Stugatis 2, Subergatis, Sudergatis 5, Suldatis, Suttatis, Swillimatis 2, S3akatis 2, S3altif3atis, S3amatis 3, Ssammatis, Szattatis 6, Sautatis 3, S3edatis 2, S3elmatis, S5elnatis, Szelwatis 5, S3eppaldatis, Szernatis, Sillatis, Sjillupatis, Ssimatis 12, Szimkatis 2, Ssimmatis 2, Ssinikatis, Slaunatis 2, S3neideratis 10, S3rainatis, Sjtenkatis, Sstesfulatis, S3te[5ullatis, Sstuldorpatis, Ssulmiftratis 5, Tautoratis 12, Tenikatis 11, Tennikatis, Tewelatis 8, Ticskatis 7, Tolksdorpatis, Tonatis, Tonnatis, Treinatis 2, Tumo/3atis 2, Tumolfatis, Tunatis 6, Tunnatis, Turkatis 6, Turkkatis, Urbantatis 6, Urb[3atis 11, Urb[3at3atis, Uredatis 5, Ufskurratis, Waitekatis, Waittatis, Wallatis 3, Wanu/5katis, Wartatis, Waslilatis, Wederatis 3, Wellikatis 3, Wenu/5katis, Widdlatis, Wikswatis 2, Ynjjatis, 3amaitatis 5, Semaitatis 2, 3entelatis 9, 3illatis, Sweratis, 3wirblatis, Sydatis 2; -at (132 pavardės): Adomat 15, Allifat, Ally[at, Bajorat, Banat 3, Bannat 5, Barc3at, Benelat, Benulat 3, Bertulat, Brafat 3, Butkerat 4, C3elwat 3, Domantat, Domu/3at, Dowidat 5, Dum/(3at, Dwaronat 2, Endrejat 9, Endrikat, Enskat, Fifchat, Gailat, Garnat, Gedrat 2, Girrulat 4, Grafstat 2, Grejlat, Grigallat 2, Guddat 6, Jegomalftat, Jeftikat, Jokubat 2, Jonat 3, Jonekat, Josupat, Josupat, Jurgat 2, Kalwat, Kaupat 2, Kellautat, Kellotat 4, Killat, Kisfelat 4, Kif5kat, Knattat, Koknat, Kolat, Kromat 3, Kropat 2, Kryjat, Kubutat, Kullat, Kur(3elat, Lak/3at, Lekf3at, Lengwenat, Lenkat 3, Lef3at, Lop/3at, Lorat 2, Lorenc3at 3, Macat 4, Makkat, Mallulat, Mattikat, Mattizat, Mattifat, Mauric3at, Mergimat, Mertinat, Me[5kat 4, Micskat, Mikkat 2, Mikkelat 2, Mikkutat, Milkerat, Motejat 3, Mosurat, Nobarrat 227 2, Norbutat, Nūborat, Palentinat, Paulat 2, Peterat, Plaufsinat, Powilat, Praca, Preik[fzat 8, Puknat, Purrat 2, Ramonat 2, Rajat, Rederat, Rojat, Rumelat, Sedat 7, Simonat 6, Somelat, Sta[zulat 8, Stecjunat, Stenkat 4, Sudergat 2, Swillumat, Sselwat 4, Sjernat, S3imat, Szimkat, S3launat, S3neiderat 8, Sjokat, Szulmiftrat, Ssulzat, Tenikat 3, Tewelat 2, Ticzkat 2, Tomufat, Tonekat, Treinat 2, Tummofat, Turkat 2, Urbfzat 3, Wadif3at, Welleikat, Wellikat, Widrat, 3amaitat 7, Semaitat, Sentelat 2, 3igat, illat, Sydat; -ait (26 nazwisk): Bamelait, Bastekait, Bemelait, Bennelait, Brozait 3, Enfelait 3, Errekait 2, Gidulait, Gudduf3ait, Jokubait 2, Josupait, Jurgait 4, Kalwait 3, Lenkait 3, Lolait 5, Milkerait, Nikkelait, Peterait, Rumelait, Rummelait, Simonait, Somelait, Sta[5ulait, Tenikait 4, Tewelait, Uskurrait 2; -aitis (24 nazwiska): Adomaitis, Bemelaitis, Bendikaitis, Bra3aitis, Bro3ailis 3, Gudaitis 2, Jojuaitis, Jurgaitis 6, Jut3aitis, Kalwaitis 9, Kellotaitis, Lolaitis 9, Lorenciaitis, Milkeraitis, Motejaitis, Nikkelaitis, Racsuwaitis 2, Sudergaitis, S3neideraitis, Tenekaitis, Urbzaitis, Uredaitis, Uskurraitis, 3arraitis. 15 nazwisk z przyrostkiem -aitis (i wymienionymi jego wariantami) ma formant -uv-: Docjuwatis, Docsuwait, Endruwatis, Endruwaitis, Endruwait 2, Jozuwatis, Lenuwatis 2, Radsuwatis 2, Radsuwat, Raudjuwatis, Smilguwatis, Stippruwait. W nazwiskach mężczyzn formant ten powstał podobnie jak w nazwiskach kobiet (LPŽ I 278). W nazwiskach kobiet -uvjest dość częsty. Jest traktowany jako refleks, wywiedziony od dwusylabowych męskich nazwisk u-tematowych. Nazwiska tego typu podaje również V. Kalvaitis w „Lietuviškų vardų klėtelėje” (Bludžuwaitis, Jozuwaitis —Kalwaitis 1910: 8, 11), chociaż badacze antroponimii Wielkiej Litwy (Z. Zinkevičius, V. Maciejauskienė), a także badaczka antroponimii Małej Litwy G. Kiškienė nie wspominają o formancie -uv w męskich nazwiskach. Według autorów „Słownika litewskich nazwisk” „takie derywaty znane są tylko z Litwy Zachodniej” (LPŽ I 278). W porównaniu z przyrostkiem -aitis i jego wariantami wszystkie pozostałe przyrostki nazwisk w źródle występują pojedynczo. Są to przyrostki deminutywne -utis (-ut), -ik(a)s, -ulis, -elis, -uk(a)s (17 nazwisk): Baltuttis 2, Jo3unut, Joguttis 2, Jozut, Pennuttis, Penuttis 4, Ragutis, Rumelutis, Baftikas, Deiwiks 2, Maciks, Pauliks 8, Germulis, GermuIlis, Grigullis 2; Dargelis 2, Pladuks 4; -sktipo (16 nazwisk): Albowskis, Birjinskis, Cjecjewskis, Jankowskis 3, Jenkowskis, Karpowskis, Mikalowskis, Rabo[5auskas, Rakalowskis, Rimo[3auskas, Sabrowskis, Sakauskas, Sakauskis, Ssedauskas 2, S[5edauskis, 3alinskas; patronimiczne — litewskie -on(i)s, -ūn(a)s (15 nazwisk): Balcsuns 2, Datkuns 7, Daucjuns 2, Docjuns, Sarguns, Seruns, Witkuns, Wildkiuns, Witkiuns, Wittkiuns, Gojonis, Gojons, Gujons, Krizons 4, Kryjons 7, słowiańskie -ovič: Antonawicjas. Pozostałe 311 (35,596) męskich nazwisk z okręgu ragainińskiego można umownie nazwać „pierwotnymi”. Są to: Adoms 2, Aguttifskis, Akstins 2, Akftins, Aukfšle, Auftins 6, Awizus, Awizjus 2, A[3mys, Backus, Bajors, Baks 11, Balcjus, Barczys, Barrucskis 2, Bartmans, yy myns, Barucskis 228 2, Barutskis, Barfstys 7, Beetkis, Bendiks 4, Benkmons 2, Berens, Ber[5kis 2, Betkis 4, Bludsus 20, Brajas 5, Brafas, Bredys 5, Buddrus 3, Bud3us, Burba 4, Burblys 4, Czeidys 17, C3erkus, Cjinczils, Damalaks, Dangels, Danys, Daug[5ys, Daunus, Derwa, Didkriftys, Dilba, Dit[smons 2, Difelys, Dolaks, Dolys, Dominiks, Domininks, Doutelis, Drukneris, Duda 3, Dwilys, Dwylys 9, Dycsmons 2, Dytfsmons, Dyfelys, Egerts 12, Eibikis, Elknys, Elksnys 6, Elkfnys, Erkis 2, Fricjus, Gaigals 3, Gallinis 2, Gawena 7, Gendrolus, Gerkis 6, Gerkows, Girnus 5, Giwullys, Glosa, Golwin, Greze, Greslys, Grief5lys, Grieslys 4, Gronebergs, Grosmans, Gru3as 5, Gruzdas, Gruze, Gudjonis 6, Gurblys, Gurczus, Guza, Gywys, Jankis, Jaudif5kys, Jegals, Jenkis, Juddus, Jukkalis, Juf5ka 9, Kairys 15, Kakf3ys 20, Kalkaws 2, Kalkius 9, Kaupa, Kaups, Kebbelys, Kerpe, Kisnerus, Klaudsus, Klos[as, Kokna 8, Kosgalwis 3, Kosgalwys 8, Krauf3us 5, Krepftikis 2, Krybarts, Kubbas, Kubrys 3, Kucjus, Kudjus 22, Kuja, Kundrots 3, Kuras, Kurras 24, Kuzabas, Kuzabs, Kufabs, Kylys 2, Laius, Laudsus, Laukans, Laukants, Lau3zas 14, Lekfzewis, Leperts, Lindjus, Loserys 11, Lofere 7, Loferys 2, Ludkus, Luka 4, Lukof3us 2, Lutkus 10, Lymants 2, Maaf3weds, Maddys 2, Maif5ims 2, Mans, Mantkus, Maskolus, Maurits, Megalys, Mercius 2, Meyeris, Mikklaufas 3, Miklaufas 4, Mojurs, Mofurs 6, Miilleris, Naujoks 4, Negrazus, Neweikis, Nikklaus, Nikklaus[- as, Nikklaufas, Niklausfas 5, Niklaufas 4, Nurmons, Nurna 2, Nualis, Oginskis, Okfas 13, Osvalds, Oswalds, Oftwalds, Oftwaldts 2, Oftwalts, Pacjus, Padjus 4, Pakirnys, Palapys 2, Palencjus, Paltins 3, Patdjus, Paulifskis 10, Paf5kus 2, Pekis 4, Pelcjus, Peldsus, Pellinis, Pempe 33, Petkus 4, Pladdys 6, Plauf3inis 3, Pliwif3kis 9, Pocjka 4, Poc3kus 2, Pocus 4, Podsus 23, Puknus 2, Purkus 2, Puslys, Puf3nus 7, Pyrags, Pickus, Pidjsus 9, Piif5ka 2, Racsys, Ratkis, Raudys 2, Raudsus 2, Rafoks, Relings, Rep/[3ys, Restys 2, Resftys, Reftys 3, Rimkus 24, Ringys 13, Roc3e, Roc3ys 33, Rotkis 3, Rojas, Rudakys, Ruddys 9, Ruikys, Rung 3, Runys, Sauskojis, Schieman, Seefalds, Sibbitys, Siemants, Siemons, Skalik, Skaliks 19, Skalliks 16, Skambraks 5, Skarus 4, Skepenas, Skulcsus 15, Skuldsus, Smilgius 2, Sonelis, Sonellis, Spoks, Stakelys, Statkus 2, Steins, Strasdas 4, Strasfus, Sukmons 7, Sutmons 3, Swillims, Sybarta, S3alnas, S3ateika, Szaudinis, Szeidys, S3ilgallys 3, Szilgalys 2, S3illgallys 2, S3imkus 3, S3leiwys, Szleudys, Szlok[3nys, S3lonys, Szlyze 2, Ssmukfsts, S3orifs, S3orys 6, Srederis, S3ukys, Ssuk(3dys 6, Ssulaks 13, Szulikis, Ssweds 3, Szwirk/5lys 3, Ssonwalts, Tenikis, Tenys, Tietkis, Trikojis 6, Tydtkis 4, Tswirk(5lys, Uppermons, Urbants, Urmons, Uf3ballis, Usballis, Waddifus 2, Wadif5us, Wait[3ys, Walantejus 10, Walentejus, Warsas 14, Was/illus, Wa[3kius, Wa[3kys 3, Weimeris, Werk[nys 2, Widra, Willau/3as, Windsus 12, Wirsbiskis, Wolgemuts, 3abrys, 3alinskys, 3elys, 3ibriks, Suks 2, Sygauts 2, Ukfas. Z tej grupy wyróżniają się nazwiska z przyrostkiem -iSkis (Aguttifskis, Jaudif3kys, Paulifskis, Pliwifzkis, Wir3bigkis). Dość trudno jest ustalić znaczenie tego przyrostka. W przypadkach, gdy derywat z przyrostkiem -iškis pochodzi od innego antroponimu, może on mieć również charakter patronimiczny (Maciejauskienė 1991: 241). 229 Uwagi podsumowujące dotyczące końca XVIII w. — początku XIX w. Przegląd określeń osób odnotowanych w źródle z okręgu ragineńskiego pokazuje, że w tym okresie na Litwie Mniejszej było już utrwalone dwuczłonowe określanie Litwinów imieniem i nazwiskiem. Typowa formuła nazywania: imię i nazwisko. Dominującym typem struktury nazwisk męskich są nazwiska z patronimicznym + przyrostkiem -aitis oraz jego wariantami -atis, -at, -ait. Liczebność nazwisk z tym przyrostkiem w Małej Litwie odpowiada częstotliwości występowania nazwisk zawierających ten przyrostek w południowo-zachodniej części Wielkiej Litwy. Istotną cechą tego typu nazwisk w Małej Litwie jest ich unikalność w porównaniu z formacjami z konkurencyjnymi przyrostkami -onis, -ūnas, -ėnas we wschodniej części Wielkiej Litwy. Deminutywne przyrostki nazwisk małolitewskich (-utis, -ikas, -ulis, -elis, -ukas) są bardziej zróżnicowane niż częste, lecz niezróżnicowane analogiczne przyrostki nazwisk występujących w Wielkiej Litwie (-elis, -ėlis), por. Maciejauskienė 1993: 96-97. Dla nazwisk powiatu Ragainė bardzo charakterystyczne są zjawiska fonetycznej monoftongizacji (-aitis/-atis, -ait/-at), odrzucania końcówek (-aitis/-ait, -atis/-at) oraz skracania końcówek. Omówiono koniec XVIII w. — początek XIX w. Nazwiska powiatu Ragainė ilustrują jedynie niewielką część antroponimii Małej Litwy. Dalsze badania tych źródeł (ksiąg kościelnych EZA) z pewnością ujawnią także więcej prawidłowości litewskiego zasobu imiennego i będą sprzyjać rozwojowi litewskiej antroponimiki historycznej. Otrzymano 1999 04 15 LITERATURA Drotvinas V. 1997: Źródła zasobu imiennego Małej Litwy w archiwach Niemiec. —Kwestie językoznawstwa litewskiego 38, 81-87. Fenclau V. 1936: Fenzlau W. Die Deutschen Formen der Litauischen Ortsund Personennamen des Memelgebiets, Hale /Saale: Max Niemeyer Verlag. Gerullis G. 1922: Die altpreupischen Ortsnamen, Berlin und Leipzig: Vereinigung wissenschaftlicher Verleger, Walter de Gruyter u. Co. Gottschald M. 1982: Deutsche Namenkunde, Berlin-New York: Walter de Gruyter. Jonikas P 1973: Nazwiska studentów litewskich na uniwersytetach europejskich w XV-XVIII w. —Prace lituanistyczne 3, 201—216. Kalwaitis W. 1910: Litewski zbiorek nazw własnych z 15000 nazw, Tylża: Drukowano u Otto v. Mauderode. Kiškienė G. 1983: O przyrostku lie. -ait – dawniej nazwiska W Prusach Wschodnich. —Baltistica 19(2), Kiškienė G. 1985: O nazwiskach kobiet litewskich w Prusach w XVIII wieku. —Baltistica 21(1), 37— 179-183. 41. Kiškienė G. 1989: W sprawie XVIII-wiecznych dwuczłonowych litewskich nazwisk Prus Wschodnich. —Baltistica. Załącznik 3(2), 312–314. 230 Kiškienė G. 1990: O tworzeniu litewskich nazwisk Prus Wschodnich w XVIII w. —Baltistica 26(1), LPZ I 77-82. —Słownik litewskich nazwisk 1, Vilnius: Mokslas, 1985. Maciejauskienė V. 1991: Powstanie litewskich nazwisk, Vilnius: Mokslas. Maciejauskienė V. 1993: Imiona osobowe parafii Kriaunos w XVII–XVIII w. —Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 32, 34-99. Maciejauskienė V. 1993: Nazywanie Litwinów w pierwszej połowie XIX w. —Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 32, 100-113. Maciejauskienė V. 1996: O ocenie litewskich nazwisk z przyrostkami -avičius, -evičius. —Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 36, 60-70. Matulevičius A. 1995: Litwini okręgu tylżyckiego i ich nazwiska sprzed 3 wieków. —Kraj Lietuwiników, Kowno: Spindulys. Ramonienė M. 1992: Imiona i nazwiska — część naszego języka. —Język litewski w szkole 4, Kowno: Šviesa. Salys A. 1983: Pisma 2, Rzym: Litewska Akademia Nauk Katolickich. Skardžius P. 1956: Die Bindevokale in den litauischen zweistammigen Personennamen. — Festschrift fiir Max Vasmer, Berlin: Verlag Otto Harrassowitz Wiesbaden, 502-5009. Trautmann R. 1925: Die altpreufischen Personennamen, Gottingen: Vandenhoeck u. Ruprecht. Zinkevičius Z. 1977: Antroponimia litewska: Imiona i nazwiska Litwinów wileńskich na początku XVII wieku, Wilno: Mokslas. TWORZENIE NAZWISK MĘŻCZYZN W XVIII WIEKU —19. JH. W RAGNIT Streszczenie Z analizy antroponimii w księdze kościelnej Ragnit, spisanej w latach 1762-1822, wynika, że w XVIII wieku Jh. dwuczłonowe określenie osoby stało się już normą. Nazwiska mężczyzn tworzy się najczęściej za pomocą litewskiego sufiksu -aitis (516 z 876). Inne sufiksy są następujące: -utis, -ikas, -ulis, -elis, -ukas (17), typ -sk (16), -onis, -ūnas (15), -ovi¢ (1). Sufiks -ait przeważa zatem na Litwie Mniejszej. Sufiksy deminutywne są na Litwie Mniejszej bardziej zróżnicowane niż częste, lecz mniej zróżnicowane sufiksy deminutywne na Litwie Większej (-elis, -élis). Dla nazwisk typowe są następujące zjawiska fonetyczne: monoftongizacja (-aitis/-atis, -ait/-at), opuszczenie (-aitis/-ait, -atis/-at) oraz skrócenie końcówek. Omówione nazwiska ukazują nam jedynie niewielką część antroponimii Litwy Mniejszej. Dalsze badania źródeł antroponimicznych EZA (Ewangelickiego Archiwum Centralnego w Berlinie) mogą ujawnić więcej zjawisk, które są bardzo ważne dla całych litewskich historycznych badań nad imionami osobowymi. 231