A. Valeckienė. „Funkcinė lietuvių kalbos gramatika“

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XLII (2000) Przeglądy. Recenzje. Uwagi. Opinions. Reviews. Observations Überblick. Rezensionen. Anmerkungen A. Valeckienė. Funkcinė lietuvių kalbos gramatika, Vilnius, 1998: Lietuvių kalbos institutas, 415 p. Językoznawców i wszystkich filologów ucieszyła publikacja „Funkcinė lietuvių kalbos gramatika” autorstwa Adelė Valeckienė, wieloletniej głównej współpracownicy naukowej Instytutu Języka Litewskiego, doktora habilitowanej. Jest to praca teoretyczna, podsumowująca badania nad gramatyką języka litewskiego prowadzone przez wiele dziesięcioleci, omawiająca i oceniająca strukturę składniową i morfologiczną naszego języka z nowego punktu widzenia lingwistycznego, doskonale łącząca tradycyjne i nowe metody analizy lingwistycznej. Oczywiście taka praca nie mogła powstać w próżni; mogła ją przygotować tylko autorka o ogromnym doświadczeniu naukowym. Pióra A. Valeckienė jest już obszerne studium „Dabartinės lietuvių kalbos įvardžiuotinių būdvardžių vartojimas”, opublikowane w 1957 roku1, oryginalna monografia poświęcona kategorii rodzaju2, a także liczne artykuły w litewskich i zagranicznych publikacjach lingwistycznych. Jest jedną z głównych autorek wszystkich czterech akademickich gramatyk języka litewskiego, redaktorką, redaktorką naukową lub członkinią kolegium redakcyjnego wielu publikacji językoznawczych. Jej gramatyka funkcjonalna jest zatem podsumowaniem rozważań i badań nad złożonymi problemami gramatyki. Gramatyka funkcjonalna składa się z przedmowy, wstępu i trzech obszernych rozdziałów: „Ranga zdania”, „Ranga grupy i wyrazu” oraz „Ranga morfemu”. Może nasunąć się pytanie, dlaczego autorka zaczyna nie od najmniejszego znaczącego elementu języka — morfemu — lecz od podstawowego, mianowicie od zdania, które jest najważniejszą jednostką komunikacji. Ale taka jest wola autorki. Dla czytelnika ważne jest, że taki układ materiału nie sprawia trudności i że istnieje uzasadniony logiczny związek między wszystkimi trzema podstawowymi rangami systemu językowego. We wstępie autorka bardzo zwięźle, ale jasno i przystępnie przedstawia podstawowe pojęcia gramatyki funkcjonalnej oraz najważniejsze terminy, dzięki czemu może je bez trudu zrozumieć także czytelnik, którego przygotowanie lingwistyczne nie jest najwyższego poziomu. ¹ Zob. Literatūra ir kalba 2, Vilnius: Lietuvos TSR mokslų akademijos lietuvių kalbos ir literatūros institutas, 1957, 161–328. ² V a l e c k i e n ė A. 1984: Lietuvių kalbos gramatinė sistema: Giminės kategorija, Vilnius: Lietuvos TSR mokslų akademijos Lietuvių kalbos ir literatūros institutas, Lietuvos TSR mokslų akademijos Centrinė biblioteka. 209 Omawiając rangę zdania, językoznawczyni poświęca szczególnie dużo uwagi podstawowym funkcjom zdania pojedynczego — funkcji treściowej, interakcyjnej i tekstowej — oraz dogłębnie przedstawia formy gramatyczne, które je realizują. Ponieważ jednym z najważniejszych elementów zdania w naszym języku jest czasownik, zwięźle omówiono tranzytywność czasownika, scharakteryzowano formalne cechy czasowników tranzytywnych i intranzytywnych oraz procesy, które wyrażają, a także usystematyzowano semantyczne funkcje określeń towarzyszących czasownikom. Semantyka jest dziedziną, w której szczególnie trudno uniknąć subiektywizmu w ocenie interpretowanych zjawisk. Trzeba powiedzieć, że autorka gramatyki, mając ogromne doświadczenie w analizowaniu zjawisk gramatycznych, bez zarzutu radzi sobie z tym zadaniem. Jej twierdzenia zasadniczo nie budzą większych wątpliwości. Jednak przy szczegółowym różnicowaniu funkcji w niektórych miejscach granice między nimi wydają się nie całkiem jasne. Można to na przykład powiedzieć o granicach między funkcjami percipienta i eksperienta (s. 48), a także o niektórych objaśnieniach i przykładach ilustrujących różnice funkcji instrumentu w podpunktach a) i b) (s. 50–51). Z drugiej strony, miejscami można odnieść wrażenie, że takiego różnicowania brakuje. Na przykład przy omawianiu funkcji czasu (s. 60) wyjaśniono, że biernik, celownik, narzędnik i miejscownik oznaczają okres, przedział czasu trwania czynności lub stanu (nie jest tu również jasne, jaka różnica zachodzi między czasem wyrażanym tymi słowami?). Biernik, narzędnik i miejscownik — owszem. Znaczenie celownika jest jednak inne: w zdaniach Duoną taupyk rytojui, ne darbą; Nakčiai pasitelkę daugiau bobelių celownik wyraża z pewnością nie czas czynności, lecz czas, na który przeznaczony jest jej rezultat. To samo można powiedzieć o czasie oznaczanym celownikiem w przykładach na s. 61. Jednak, jak już wspomniano, miejsc budzących podobne wątpliwości jest naprawdę niewiele. Świadczy to o tym, że autorka gramatyki dobrze zgłębiła zagadnienia semantyki i subtelnie różnicuje jej zjawiska. W gramatyce strukturalne typy zdań klasyfikowane są na podstawie syntagmatycznych i semantycznych relacji między wyrazami. Wyróżnia się według tych relacji dwa podstawowe typy zdań: osobowe i bezosobowe, które z kolei dzielą się na podtypy. Zasadniczo wskazano tu te same podtypy, które opisano w gramatykach akademickich i innych opracowaniach składniowych. Autorka nie ogranicza się jednak do przedstawienia wyników wcześniejszych badań, lecz zwięźle charakteryzuje cechy ich struktury: jakie elementy je tworzą, jakie pełnią funkcje i jaki może być porządek elementów strukturalnych. Przy objaśnianiu funkcji interakcyjnej szczególną uwagę poświęcono trybowi zdania (modalności). Tryb zdania wiąże się tu z funkcją komunikacyjną, dlatego rozumiany jest nieco inaczej niż zwykle, gdy mowa o kategorii trybu czasownika. Dlatego oprócz zwyczajowo wyróżnianych trybów oznajmującego, rozkazującego, przypuszczającego i pośredniego wyróżnia się także tryb pytający, nierozerwalnie związany z intonacją pytającą i będący główną cechą odróżniającą zdania pytające. Takie rozszerzenie pojęcia trybu nie budzi wątpliwości, jest dostatecznie uzasadnione i przekonujące. Warto dodać, że tryb pytający różni się od pozostałych trybów, które mają jasno określone formy morfologiczne, tym, że jego środkami wyrazu są partykuły, zaimki pytajne i przysłówki pytajne. Zgodnie z tymi 210 Środki wyrazu — zdania pytajne — dzieli się na dwie grupy: 1) pytania rozstrzygające i 2) pytania o treść. Nowe jest tu również ustalenie, że rdzeń zaimków i przysłówków pytajnych występujących we wszystkich pytaniach o treść stanowi spółgłoska k albo że wyraz zaczyna się od tej spółgłoski. Podkreślono, że rola trybów w hierarchii zdania jest niejednakowa: tryb oznajmujący, rozkazujący i pytający wiążą się z aktem mowy, natomiast tryby przypuszczający i pośredni różnią się od pozostałych jedynie odcieniami modalnymi i nie tworzą nowych rodzajów zdań. Omawiając funkcję tekstową, autorka po raz pierwszy w gramatyce języka litewskiego szczegółowo wyjaśnia pojęcia tematu i rematu. Szczególnie szeroko objaśnia, czym jest remat, jaka jest jego rola w zdaniu, co go tworzy w zdaniach oznajmujących i pytających, jakie ma wykładniki morfologiczne oraz jakie dodatkowe wyrazy pomagają go wyrazić. Wszystko to zilustrowano pomysłowo dobranymi zdaniami, które pozwalają jasno zrozumieć istotę problemu. Przemyślanie opracowane schematy, obejmujące tematy złożone w zdaniach różnego typu, pomagają zrozumieć bardzo rozbudowane tematy. Podrozdział poświęcony zdaniu złożonemu jest w tej gramatyce bardzo zwięzły i opiera się na rozdziałach o zdaniach złożonych w gramatykach akademickich, których jedną z autorek jest autorka recenzowanej gramatyki. Zasadniczo stosuje się tu te same zasady klasyfikacji zdań złożonych co w „Gramatyce współczesnego języka litewskiego” (V., 1994, 1996, 1997) oraz „Lithuanian Grammar” (V., 1997). Chociaż typy i podtypy zdań złożonych omówiono bardzo zwięźle, wskazano jednak nowe cechy ich budowy, których nie wymieniano we wcześniejszych gramatykach. Świadczy to o głębokim wniknięciu autorki w problemy różnych zdań złożonych oraz o jej umiejętności ukazywania dotąd nieanalizowanych cech struktury i semantyki zdań. Dyskusyjny wydaje się podział zdań złożonych współrzędnie łącznych na piątą podgrupę — zdania z połączeniem wyróżniającym — obok zwyczajowo wyróżnianych zdań z połączeniem łącznym, zestawiającym, przeciwstawnym, rozłącznym i wynikowym. To prawda, że sama autorka wyróżniała i omawiała zdania z połączeniem wyróżniającym we wcześniejszych akademickich gramatykach języka litewskiego,3 ich wyodrębnienie opiera się jednak nie na jednym kryterium — spójnikach, jak tradycyjnie dzielono zdania współrzędnie złożone na cztery podgrupy — lecz także na dodatkowych kryteriach dotyczących cech budowy i semantyki członów zdania. W drugiej części gramatyki, zatytułowanej „Grupy i ranga wyrazu”, na części mowy i grupy wyrazowe spojrzano na nowo. Część ta łączy również tradycję z nowatorstwem. W zależności od tego, co stanowi ośrodek grupy, wyróżnia się trzy rodzaje grup: nominalną, werbalną i przysłówkową. Ośrodkiem grupy nominalnej jest rzeczownik, dlatego dalej scharakteryzowano syntagmatyczne funkcje rzeczowników. 3 Grammatika litovskogo jazyka, Vilnius: Institut litovskogo jazyka i literatury, 1985, 715–716; Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 1994, 720; Lithuanian Grammar, Vilnius: Institute of the Lithuanian Language, 1997, 768–769. 211 Szczególnie dużo uwagi poświęcono omówieniu podstawowych kategorii rzeczowników — liczby, rodzaju i przypadka — oraz kategorii swoistych: stopnia i określoności. Ściśle wiąże się je z ich funkcją semantyczną oraz funkcjami pełnionymi w syntagmatycznej strukturze zdania. Dotąd w żadnej gramatyce akademickiej ani w żadnej innej pracy o języku litewskim nie mieliśmy tak wyczerpującej analizy i syntezy kategorii liczby rzeczowników, liczebników i zaimków oraz osobliwości jej formalnego wyrażania. Twierdzenia teoretyczne są wszędzie poparte trafnie dobranymi przykładami. Za ośrodek grupy nominalnej uznaje się rzeczownik. Zależne od niego wyrazy dzieli się na dwie grupy: wyrazy modyfikujące i kwalifikatory. Za wyrazy modyfikujące uznaje się przymiotniki i imiesłowy, a w pewnych przypadkach — liczebniki i zaimki. Uzgadniają się one z rzeczownikiem. Cechy gramatyczne i funkcje syntagmatyczne wyrazów modyfikujących zostały jasno przedstawione. Wiele uwagi poświęcono klasyfikacji zaimków według ich funkcji syntagmatycznej i semantycznej. Ten drugi podział został znacznie doprecyzowany w porównaniu z wcześniejszymi i wydaje się najbardziej przekonujący i akceptowalny spośród wszystkich dotychczasowych klasyfikacji. Kwalifikatorami nazywa się różne formy przypadków rzeczowników lub ich formy przypadkowe z przyimkami, a niekiedy także wyrazy nieodmienne, które zazwyczaj łączą się z rzeczownikiem na zasadzie rządu, rzadziej zaś — przylegania. Opisano ich pozycję względem rzeczownika nadrzędnego. Równie zwięźle przedstawiono budowę i funkcje grup werbalnych i przysłówkowych. Opis grup wyrazowych w tej gramatyce syntetyzuje wcześniejsze badania nad połączeniami wyrazowymi i przedstawia uogólniony obraz ich budowy gramatycznej oraz funkcji. Wiele nowych przemyśleń i trafnych spostrzeżeń dotyczy spójników, partykuł, a także wykrzykników, które nie są elementami składowymi zdania ani grupy, lecz pełnią w zdaniu istotne funkcje semantyczne i zbliżają się do morfemów. Interesujące jest znaczne rozszerzenie pojęcia partykuły: tutaj, oprócz wyrazów wymienianych już w gramatykach, za partykuły uznaje się również wyrazy dźwiękonaśladowcze oraz przysłówki sposobu. Czytelnika przyzwyczajonego do tradycyjnych stereotypów gramatycznych takie podejście może początkowo zszokować, jednak argumenty autorki wystarczająco przekonująco uzasadniają nowe ujęcie tych wyrazów i zaliczenie ich do partykuł — pod względem funkcji wyrazy dźwiękonaśladowcze i przysłówki sposobu rzeczywiście niewiele różnią się od tradycyjnych partykuł. Czym innym jest ich budowa morfemiczna. Biorąc jednak pod uwagę, że również tradycyjne partykuły różnią się budową i pochodzeniem, uzupełnienie ich klasy o wyrazy dźwiękonaśladowcze i przysłówki sposobu nie powinno stanowić poważnej przeszkody — ważne, by przezwyciężyć inercję myślenia. W części „Grupy i ranga wyrazu” omawia się także elementy jednorodne, objaśniające oraz wyodrębnione zdania. Są to tradycyjnie nazywane jednorodnymi części zdania, wtrącenia i wołacze. W naszych gramatykach miejsce ich omówienia nie było jasno ustalone, toteż uwzględnienie ich w części „Grupy i ranga wyrazu” omawianej gramatyki nie powinno budzić niczyich poważnych wątpliwości. Istotną cechą paradygmatycznego planu wyrazów w grupie nominalnej jest kategoria rodzaju. Autorka omawiała już ten problem z niejednego punktu widzenia i niejednokrotnie 212 w ciągu dziesięciolecia w wielu swoich wcześniejszych pracach, dlatego w tej gramatyce można powiedzieć, że przedstawia syntezę badań nad tą kategorią. Kategoria rodzaju rzeczowników w języku litewskim jest specyficzna, ponieważ rzeczowniki mają dwa rodzaje, natomiast przymiotniki, imiesłowy oraz część liczebników i zaimków – trzy. Rodzaj męski i żeński rzeczowników określa się według kryteriów syntagmatycznego, formalnego i semantycznego. Kryteria te nie były wcześniej wyraźnie rozróżniane ani tak konsekwentnie omawiane, jak uczyniono to w recenzowanej gramatyce, choć intuicyjnie się na nich opierano. Po raz pierwszy usystematyzowano tu przyrostki słowotwórcze rzeczowników rodzaju męskiego i żeńskiego, które mają ten sam temat leksykalny i oznaczają osoby według płci; zebrano przyrostki słowotwórcze rzeczowników o tych samych zakończeniach, tzw. rzeczowników rodzaju wspólnego oznaczających osoby, oraz wskazano znaczenia słowotwórcze takich rzeczowników. W gramatyce zasadnie podtrzymuje się i uzasadnia tradycyjny pogląd, że trzy formy rodzajowe mają przymiotniki, imiesłowy oraz niektóre zaimki i pojedyncze liczebniki. Ponieważ formy rodzaju nijakiego wymienionych klas wyrazów już oddzieliły się od form rodzaju męskiego nie tylko we współczesnym języku litewskim, lecz także rzeczowniki rodzaju nijakiego nie występują już w dawnych zabytkach naszego języka, obecnie formy te nie uzgadniają się z żadnymi innymi formami i są używane wyłącznie rzeczownikowo. Dlatego niekiedy w naszej literaturze skłania się ku odmówieniu im statusu kategorii rodzaju, choć nie wskazuje się jasno, jakie miejsce powinny zajmować w systematyzacji elementów języka ani jakim terminem je określać. Autorka gramatyki funkcjonalnej, opierając się na wieloletnich badaniach, w pełni zasadnie utrwala ich status kategorii rodzaju. Krótko, lecz informatywnie przedstawiono istotę kategorii przypadka. Omawiając funkcje przypadków rzeczowników, autorka twórczo wykorzystuje poglądy wybitnego polskiego językoznawcy J. Kuryłowicza. Jednym z najważniejszych elementów strukturalnych zdania litewskiego jest czasownik. We wszystkich gramatykach poświęca się najwięcej miejsca jego właściwościom gramatycznym. W recenzowanej gramatyce tę klasę wyrazów i jej kategorie omówiono, można powiedzieć, dość zwięźle, lecz każde stwierdzenie jest bardzo informatywne, treściwe i podsumowuje wcześniejsze badania nad czasownikiem, zarówno innych językoznawców, jak i samej autorki. Nie sposób pominąć tu tabeli 12 (s. 283–284), która obrazowo przedstawia funkcjonalne relacje między formami strony czynnej i biernej czasownika; z łatwością może je zrozumieć także czytelnik, który nie zagłębia się nadmiernie w twierdzenia teoretyczne. Trzecia część książki, „Ranga morfemu”, poświęcona jest problematyce elementów składowych wyrazu litewskiego – morfemów. Szczegółowo scharakteryzowano tu rodzaje morfemów, przedstawiono ich podział i rozmieszczenie w wyrazie, wyjaśniono pojęcie tematu, rodzaje tematów itd. W gramatyce po raz pierwszy szczegółowo zebrano i przeanalizowano warianty morfemów: pozycyjne, słowotwórcze i systemowe; omówiono, co warunkuje ich powsta 213 wanie oraz jaki jest ich rozkład. Jest to ważny wkład nie tylko w teorię gramatyki. Szczegółowy opis wszystkich tych wariantów jest bardzo potrzebny także praktyce językowej. Po przewróceniu ostatniej strony „Gramatyki funkcjonalnej języka litewskiego” trzeba stwierdzić, że jest to fundamentalny opis systemu gramatycznego języka litewskiego, podsumowujący badania gramatyczne nie tylko samej autorki, lecz także wielu innych językoznawców i otwierający przestrzeń do rozważania nowo postawionych problemów. Bez tej pracy nie obejdą się ani zawodowi językoznawcy, ani nauczyciele języka litewskiego, studenci filologii czy bardziej zaawansowani użytkownicy standardowego języka litewskiego. Gramatyka, wydana z gustem i atrakcyjnie przez Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii ze środków Państwowej Komisji Języka Litewskiego przy Sejmie Republiki Litewskiej, znacząco wzbogaca skarbiec litewskiego językoznawstwa. Albertas Ružė Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Wileńskiego w Kownie NOWE PRACE FRANCUSKIEGO UCZONEGO O JĘZYKU LITEWSKIM Daniel P e t i t Prezentacja języka litewskiego. – Lalies. Akta sesji językoznawstwa i literatury 19, Paryż, 1999, 7–22. Fonologia języka litewskiego. System samogłoskowy i akcentuacja. – Op. cit., 23–42. Morfologia nominalna języka litewskiego. System deklinacji i wyrażanie rodzaju gramatycznego. – Op. cit., 43–74. Morfologia werbalna języka litewskiego. Diateza i strona bierna. – Op. cit., 75–111. Składnia litewska. Składnia imiesłowów. – Op. cit., 113–135. O litewskim Sámbaris: pie. *bher- w językach wschodniobałtyckich. – Bulletin de la Société de Linguistique de Paris 93(1998), fasc. 1, 229–288. Badania nad językiem litewskim we Francji mają długą tradycję, sięgającą czasów Ferdinanda de Saussure’a, Antoine’a Meilleta i Roberta Gauthiota; później kontynuowali je Raymond Schmittlein, Paul Garde, Jean Haudry i inni językoznawcy, którzy pisali o języku litewskim i wykorzystywali jego dane w badaniach porównawczych i typologicznych. Jednak w ostatnich dziesięcioleciach, wraz z powstawaniem nowych ośrodków bałtystyki w Polsce, Włoszech, Niemczech i innych krajach, badania lituanistyczne we Francji nieco osłabły. Dlatego duże zainteresowanie wzbudził 214