A. Valeckienė. „Funkcinė lietuvių kalbos gramatika“

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA PYTANIA XLTI- (2000) Recenzje. Recenzje. Uwagi. Opinie. Recenzje. Spostrzeżenia. Przeglądy. Recenzje. Adnotacje A. Valeckienė. Funkcjonalna gramatyka języka litewskieg1998: o, Wilno, Instytut Języka Litewskiego, 415 p. Językoznawcir ów, wszystkich filologów, ucieszyła publikacja wieloletniej głównej pracownicy naukowej Instytutu Języka Litewskiego, doktor habilitowanej Adeli Valeckienė, „Funkcjonalna gramatyka języka litewskiego“. Jest to praca teoretyczna, podsumowująca badania nad gramatyką języka litewskiego prowadzone przez wiele dziesięcioleci, omawiająca ir i oceniająca w nowym ujęciu lingwistyczir nym syntaktyczną i morfologiczną strukturę ir naszego języka, doskonale łącząca tradycyjne i nowe metody analizy lingwistycznej. Be Bez wątpienia taka praca nie mogła powstać z niczego, jį mogła ją przygotować jedynie autorka posiadająca ogromne doświadczenie naukowe. A. Pióra Valeckienė jest już opublikowane 1957 przed laty obszerne studium „Użycie zaimkowych przymiotników współczesnego języka litewskiego““, oryginalna monografia o kategorii rodzaju*, a także liczne artykuły w litewskich i zagranicznych publikacjach lingwistycznych. Jest jedną z głównych autorek wszystkich czterech akademickich gramatyk języka litewskiego, redaktorką lub członkinią kolegium redakcyjnego wielu publikacji językowych. Toteż jej gramatyka funkcjonalna — podsumowanie rozważań i badań nad złożonymi problemami gramatyki. Gramatyka funkcjonalna składa się z przedmowy, wstępu i trzech obszernych rozdziałów: „Ranga zdania“, „Ranga grupy i wyrazu“ oraz „Ranga morfemu“. mų Może nasunąć się pytanie, dlaczego autorka zaczyna nie od najmniejszego ir znaczącego elementu języka — morfemu, lecz od głównego, mianowicie zdania, które jest najważniejszą jednostką komunikacji. Ale taka jest wola autorki. Dla czytelnika ważne jest, że taki sposób przedstawienia zagadnień nie powoduje niedogodności, że istnieje umotywowany związek logiczny między wszystkimi trzema głównymi rangami 0 systemu językowego. — | We wstępie autorka bardzo zwięźle, lecz jasno i zrozumiale przedstawia podstawowe pojęcia gramatyki funkcjonalnej i najważniejsze terminy, dzięki czemu może je bez trudu zrozumieć także czytelnik nieposiadający najwyższego poziomu przygotowania lingwistycznego. ! Zob. Literatura i język 2, Wilno: Instytut Języka i Literatury Litewskiej Litewskiej SRR Akademii Nauk, 1957, 161—328. ?Valeckienė A. 1984: Gramatyczny system języka litewskiego: Kategoria rodzaju, Wilno: Instytut Języka i Literatury Litewskiej Akademii Nauk Litewskiej SRR, Centralna Biblioteka Akademii Nauk Litewskiej SRR. 209 Omawiając rangę zdania, językoznawczyni poświęca szczególnie dużo uwagi głównym funkcjom zdania pojedynczego — funkcji — treści i funkcji ir tekstowej interakcji — oraz wyczerpująco ujawnia formy gramatyczne, które je realizują. Ponieważ jednym z iš najważniejszych elementów naszego zdania jest czasownik, zwięźle analizowana jest tranzytywność czasownika, charakteryzowane są formalne cechy czasowników tranzytywnych i intranzytywnych, wyrażane procesy, a semantyczne ir funkcje dopełnień czasowników jų zostają usystematyzowane. Semantyka jest taką dziedziną, w której szczególnie trudno uniknąć subiektywizmu w ka ocenie interpretowanych zjawisk. Należy powiedzieć, że autorka gramatyki, mając duże doświadczenie jako lę analityczka zjawisk gramatycznych, bez zarzutu su radzi sobie z tym zadaniem. Jej twierdziš enia co do istoty nie budzą większych wątpliwości. Jednak wskutek drobnego różnicowania funkcji tu i ówdzie, jak się wydaje, granice między funkcjami stają się ir ne zupełnie jasne. Można by to na przykład powiedzieć o granicach funkcji percypienta i ir eksperiencera (s. 48), niektóre a) ir b) podrozdziałów (s. 50-51) ilustracje wyjaśniające różnicę funkcji instrumentu. ir Z drugiej strony, miejscami można jakby odczuwać brak tej dyferencjacji. ir Na przykład omawiając funkcję czasu (s. 60) wyjaśnia się, że biernik, celownik, narzędnik i miejscownik oznaczamo ją okres czasu, trwanie stanu lub czynności, odcinek czasu (tu również nie jest jasne, jaka jest różnica między czasem wyrażanym tymi słowami?- ). Biernik, narzędnik i miejscownik — tak. Jednak znaczenie celownika jest inne: w zdaniach Duoną taupyk rytojui, ne darbą; Nakčiai pasitelkė daugiau bobelių celownikiem wyraża się z pewnością nie czas czynności, lecz czas, na który przeznaczony jest rezultat czynności. To samo o czasie oznaczanym celownikiem można powiedzieć również w odniesieniu do przykładów na s. 61. Jednak, jak wspomniano, miejsc budzących podobne wątpliwości jest naprawdę niewiele. Wskazuje to, że autorka gramatyki dobrze zgłębiła zagadnienia semantyki i subtelnie je różnicuje. W gramatyce strukturalne typy zdań klasyfikuje się na podstawie syntagmatycznych i semantycznych relacji między słowami. Zgodnie z tymi relacjami omawiane są dwa podstawowe typy zdań: osobowe i bezosobowe, które z kolei dzielą się na podtypy. W istocie wskazuje się tu te same podtypy, które opisano w gramatykach akademickich i innych gramatykach składniowych. Autorka nie ogranicza się jednak tylko do przedstawienia wyników wcześniejszych badań, lecz zwięźle charakteryzuje ich cechy strukturalne: jakie elementy je tworzą, jakie są ich funkcje oraz jaka może być kolejność elementów strukturalnych. Wyjaśniając funkcję interakcji, szczególną uwagę poświęca się trybowi zdania (modalności). Tryb zdania wiąże się tu z funkcją komunikacyjną, dlatego rozumiany jest nieco inaczej niż zwykle, gdy mówi się o kategorii trybu czasownika. Dlatego oprócz zwykłych trybów oznajmującego, rozkazującego, przypuszczającego i łączącego wyróżnia się także tryb pytający, nierozerwalnie związany z intonacją pytającą i stanowiący główną cechę odróżniającą zdań pytających. Takie rozszerzenie pojęcia trybu nie budzi wątpliwości, jest dostatecznie umotywowane i akceptowalne. Nawiasem mówiąc, tryb pytający różni się od pozostałych trybów, które mają wyraźnie określone formy morfologiczne, tym, że środkami jego wyrażania są partykuły oraz 210 zaimki pytajne i przysłówki pytajne. Według tych środków wyrazu zdania pytające dzielą się również na dwie grupy: 1) pytania rozstrzygnięcia i 2) pytania dopełnienia. Nowe jest również to, że ustalono, iż rdzeń wszystkich pytających słów — zaimków i przysłówków — w zdaniach pytających dopełnienia stanowi spółgłoska k albo rdzeń rozpoczyna się od tej spółgłoski. Podkreślono, że rola trybów zdania jest niejednakowa: tryb oznajmujący, rozkazujący i pytający są związane z aktem mowy, natomiast tryb przypuszczający i nieosobowy różnią się od pozostałych trybów jedynie odcieniami modalnymi i nie tworzą nowych rodzajów zdań. Przedstawiając funkcję tekstową, autorka po raz pierwszy w gramatyce języka litewskiego szczegółowo omawia pojęcia tematu i rematu. Szczególnie szeroko wyjaśniono, czym jest remat, jaka jest jego rola w zdaniu, co go tworzy w zdaniach oznajmujących i pytających, jaka jest jego morfologiczna forma wyrazu oraz jakie dodatkowe słowa pomagają go wyrazić. Wszystko to zilustrowano pomysłowo dobranymi zdaniami, które pomagają wyraźnie zrozumieć istotę problemu. W zrozumieniu znacznie rozszerzonego zagadnienia tematu pomagają przemyślanie opracowane schematy, obejmujące tematy złożone zdań różnego typu. Podrozdział dotyczący zdania złożonego jest w tej gramatyce bardzo skondensowany; opiera się na rozdziałach gramatyk akademickich poświęconych zdaniom złożonym, których jedną z autorek jest autorka recenzowanej gramatyki. Tu zasadniczo kieruje się tymi samymi zasadami klasyfikacji zdań złożonych co w „Gramatyce współczesnego języka litewskiego” (V., 1994, 1996, 1997) oraz w „Lithuanian Grammar” (V., 1997). Chociaż typy i podtypy zdań złożonych omówiono bardzo zwięźle, wskazano jednak nowe cechy ich budowy, o których nie wspominano we wcześniejszych gramatykach. Świadczy to o dużym zgłębieniu przez autorkę problematyki różnych zdań złożonych oraz o jej zdolności do ujawniania dotychczas nieanalizowanych cech struktury i semantyki zdań. Dyskusyjne wydaje się wyodrębnienie piątej podgrupy zdań złożonych współrzędnie — zdań ze spójnością oznajmującą — obok zwyczajowych zdań ze spójnością łączną, zestawiającą i przeciwstawną, rozłączną oraz wynikową. Prawdą jest, że zdania ze spójnością oznajmującą sama autorka wyodrębniła i omówiła we wcześniejszych akademickich gramatykach języka litewskiego. * Jednak ich wyodrębnienie opiera się już nie na jednym kryterium — spójnikach, jak zwykło się dzielić zdania współrzędnie złożone na cztery podgrupy — lecz także na dodatkowych kryteriach osobliwości budowy i semantyki członów zdania. W drugiej części gramatyki, „Grupy i ranga słowa”, na nowo spojrzano na tak zwane części mowy i związki wyrazowe. W tej części również łączy się tradycję z nowatorstwem. W zależności od tego, co stanowi jądro grupy, wyróżnia się trzy rodzaje grup: imienną, czasownikową i przysłówkową. Jądro grup imiennych stanowi rzeczownik, dlatego dalej charakteryzowane są funkcje syntagmatyczne rzeczowników. * Grammatika litovskogo jazyka, Vilnius: Institut litovskogo jazyka i literatury, 1985, 715-716; Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 1994, 720; Lithuanian Grammar, Vilnius: Institute of the Lithuanian Language, 1997, 768-769. 211 Szczególnie dużo uwagi poświęca się omówieniu podstawowych kategorii rzeczownikó- — w, liczby, rodzaju i przypadka, a ir także specyficznych dla stopnia — i określoności. ir Jest to ściśle związane su jų z funkcją semantyczną oraz jų funkcjami pełnionymi w syntagmatycznej strukturze zdania. Jak dotąd w żadnej nė gramatyce akademickiej ani w żadnym ar innym dziele dotyczącym języka litewskiego nie mieliśmy tak szczegółowego podsumowania analizy specyfiki kategorii liczby rzeczowników, liczebników i zaimków oraz jej formalnego wyrażania. ir Twierdzenia teoretyczne są wszędzie poparte trafnie dobranymi ir ilustracjami. Rdzeniem grupy nominalnej jest rzeczownik. Wyrazy zależne jo dzieli się na dwie grupy: wyrazy modyfikujące i į kwalifikatory. Za wyrazy modyfikujące uważa się ir przymiotniki, imiesłowy, a w pewnych przypadkach liczebniki i zaimki. ir — ir Są one su uzgadniane z rzeczownikiem. Jasno przedstawiono właściwości gramatyczne i funkcje syntagmatyczne wyrazów ir modyfikujących. Wiele uwagi poświęcono klasyfikacji zaimków według ich syntagmatycznej funkcji ir semantycznej. Ten ostatni podział został znacznie doprecyzowany w porównaniu z wcześniejszysu mi i, jak się wydaje, jest najbardziej przekonujący i akceptowalny spośród ir wszystkich iš dotychczasowych podziałów. Kwalifikatorami nazywa się różne formy przypadkowe rzeczowników lub ich formy przypadkowe z przyimkami, a niekiedy wyrazy nieodmienne, które z rzeczownikiem su są zwykle związane ir relacją rządu, rzadziej — przylegania. su Opisuje się ich pozycję względem głównego rzeczownika. Równie zwięźle przedstawiono strukturę i funkcje czasownikowych grup przysłówkowych. Opis grup wyrazowych w tej gramatyce syntetyzuje wcześniejsze badania nad połączeniami wyrazowymi i przedstawia uogólniony obraz ich ir struktury gramatycznej oraz funkcji. ir Wiele nowych myśli i trafnych spostrzeżeń znajdujemy na temat spójników, partykuł, a także wykrzykników, które nie występują jako składniki budujące zdanie lub grupę, lecz w zdaniu pełnią ważne funkcje semantyczne i zbliżają się do morfemów. Interesujące jest to, że znacznie poszerzono pojęcie partykuły: tutaj, oprócz słówek już wyliczanych w gramatykach, za partykuły uznaje się również wyrazy dźwiękonaśladowcze oraz przysłówki sposobu. Czytelnik przyzwyczajony do tradycyjnych stereotypów gramatycznych może początkowo być takim podejściem zszokowany, jednak argumenty autorek są wystarczająco przekonujące, by na nowo ocenić te wyrazy i zaliczyć je do partykuł — pod względem funkcji wyrazy dźwiękonaśladowcze oraz przysłówki sposobu rzeczywiście niewiele różnią się od tradycyjnych partykuł. Co innego — ich budowa morfemowa. Mając jednak na uwadze, że również tradycyjne partykuły mają różną budowę i pochodzenie, uzupełnienie ich klasy o wyrazy dźwiękonaśladowcze oraz przysłówki sposobu nie powinno stanowić poważnej przeszkody — ważne jest przezwyciężenie inercyjnego myślenia. W części „Grupa i ranga słowa” omawiane są także jednorodne i objaśniające, a także izolowane elementy zdania. Są to tradycyjnie nazywane jednorodnymi częściami zdania, wtrącenia i zwroty adresatywne. W naszych gramatykach miejsce ich omówienia nie było jasno ustalone, toteż ich przedstawienie w części gramatyki mówionej „Grupa i ranga słowa” nie powinno u nikogo budzić większych wątpliwości. Istotną cechą paradygmatycznego planu wyrazów grupy imiennej jest kategoria rodzaju. Autorka już wcześniej rozpatrywała ten problem w wielu aspektach i przez wiele dziesięcioleci w licznych swoich pracach, dlatego w tej gramatyce, można 212 powiedzieć, przedstawia syntezę badań nad tą kategorią. Kategoria wyrazu imiennego w języku litewskim jest specyficzna, ponieważ rzeczowniki mają dwa rodzaje, a przymiotniki, imiesłowy, część liczebników oraz zaimki — trzy rodzaje. Rodzaj męski i żeński rzeczowników oznacza o się według kryteriów ir syntagmatycznego, formalnego i semantyczne- — go. ir ir Kryteria te wcześniej nie były tak jasno wyodrębniane i szczegółowo omawiane, jak ir uczyniono to w recenzowanej gramatyce, choć intuicyjnie się nimi posługiwano. ir Tu po raz pierwszy usystematyzowano przyrostki słowotwórcze ir rzeczowników rodzaju męskiego i żeńskiego, tą mających ten sam rdzeń leksykalny i oznaczających ir osoby według płci, zarejestrowano przyrostki słowotwórcze rzeczowników oznaczających osoby, należących do tak zwanego rodzaju wspólnego i mających tę samą końcówkę, a także wskazano znaczenia słowotwórcze takich rzeczowników. W gramatyce słusznie podtrzymuje się i umacnia ir tradycyjny, należycie uzasadniony pogląd, że trzy į formy rodzajowe mają przymiotniki, imiesłowy, niektóre zaimki oraz nieliczne liczebniki. ir Ponieważ formy rodzaju nijakiego wymienionych klas wyrazów już oddzieliły się od form rodzaju męskiego nie tylko we współczesnym języku litewskim, lecz rzeczowników rodzaju nijakiego nie ma już także w dawnych zabytkach naszego języka, obecnie nie są one z niczym uzgadniane i używane są wyłącznie rzeczownikowo. Dlatego w naszej literaturze niekiedy dąży się do odmówienia im statusu kategorii rodzaju, choć wyraźnie nie wskazuje się, jakie miejsce powinny zajmować przy systematyzowaniu elementów języka ani jakim terminem je określać. Autorka gramatyki funkcjonalnej, opierając się na wieloletnich badaniach, całkowicie zasadnie ustanawia dla nich status kategorii rodzaju. Krótko, lecz informatywnie przedstawiono istotę kategorii przypadka. Omawiając funkcje przypadków rzeczowników, autorka twórczo wykorzystuje pogląd wybitnego polskiego językoznawcy J. Kurylowicza. Jednym z najważniejszych strukturalnych elementów zdania języka litewskiego jest czasownik. Jego właściwościom gramatycznym we wszystkich gramatykach poświęca się najwięcej miejsca. W recenzowanej gramatyce ta klasa wyrazów i jej kategorie są analizowane, powiedzielibyśmy, dość lakonicznie, ale każde twierdzenie jest bardzo informatywne, treściwe i podsumowuje wcześniejsze badania czasownika zarówno innych językoznawców, jak i samej autorki. Nie można tu osobno nie wspomnieć o tabeli 12 (s. 283—284), obrazowo ukazującej funkcjonalne relacje między formami strony czynnej i biernej czasownika, które z łatwością może zrozumieć również czytelnik, który nie zagłębił się nadmiernie w twierdzenia teoretyczne. Trzecia część książki „Ranga morfemu” poświęcona jest problemowi elementów składowych — morfemów — wyrazu języka litewskiego. Szczegółowo scharakteryzowano tu rodzaje morfemów, przedstawiono ich podział, rozmieszczenie morfemów w wyrazie, wyjaśniono pojęcie tematu, rodzaje tematów itd. W gramatyce po raz pierwszy szczegółowo zarejestrowano i przeanalizowano warianty pozycyjne, słowotwórcze i systemowe morfemów, omówiono, co decyduje o ich powsta213 waniu i jaki jest ich rozkład. jų To ważny wkład nie tylko w ne teorię į gramatyki. Szczegółowy opis wszystkich tų wariantów jest bardzo potrzebny praktyce ir językowej. Po przewróceniu ostatniej strony „Gramatyki funkcjonalnej języka litewskiego” musimy powiedzieć, że jest to fundamentalny opis systemu gramatycznego języka litewskiego, który podsumowuje badania gramatyczne nie tylko ne samej autorki, lecz także wielu innych ir językoznawców, oraz otwiera przestrzeń do zgłębiania ir nowo postawionych problemów. Be Bez tej pracy nie będą mogli się obejść nie tylko ne profesjonalni językoznawcy, lecz także nauczyciele ir lituaniści, studenci filologii oraz bardziej wykształceni użytkownicy literackiego języka litewskiego. Gramatyka, którą gustownie i atrakcyjnie wydał ir Instytut Wydawniczy Encyklopedii ir Naukowych ze środków Państwowej Komisji Języka Litewskiego przy Litwie Republice Sejmie, znacznie wzbogaca skarbiec litewskiego językoznawstwa. Albertas Ružė Uniwersytetu Wileńskiego Wydział Humanistyczny w Kownie NOWE FRANCUSKIEGO NAUKOWCA PRACE O LITEWSKIM JĘZYK Daniel Petit Prezentacja de la języka litewskiego. — Lalies. Akta sesji językoznawczych i de literackich et de 19, Paryż, 1999, 7—22. Fonologia języka litewskiego. System wokaliczny i akcentuacja. — Op. cit., 23—42. Morfologia nominalna du Litewski. Le system deklinacji et wyrażenie du rodzaj gramatyczny. —Op. cit., 43-74. Morfologia czasownika litewskiego. Diathéza i strona bierna. —Op. cyt., 75-111. Składnia litewska. Składnia imiesłowów. — Op. cyt., A 113-135. propos du lituanien Sambaris: La racine IE. *bheren baltique oriental. —Bulletin de la Société de Linguistique de Paris 93(1998), fasc. 1, 229-288. Badanie języka litewskiego we Francji od czasów Ferdinanda de Saussure’- a, Antoine’a Meilleta, Roberta Gauthiota ma długie tradycje; później kontynuowali je Raymond Schmittlein, Paul Garde, Jean Haudry i inni językoznawcy, którzy pisali o języku litewskim i wykorzystywali jego dane w badaniach porównawczych oraz typologicznych. Jednak w ostatnich dziesięcioleciach, wraz z powstawaniem nowych ośrodków bałtystyki w Polsce, Włoszech, Niemczech i innych krajach, badania lituanistyczne we Francji nieco osłabły. Dlatego duże zainteresowanie bu214