Lietuvių kalbos leksikos gryninimo tradicija ir dabarties tendencijos

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA ZAGADNIENIA XLII (2000) Loreta VAICEKAUSKIENĖ Instytut Języka Litewskiego, Wilno LITEWSKIEGO JĘZYKA LEKSYKI OCZYSZCZANIA TRADYCJA IR WSPÓŁCZESNE TENDENCJE W niniejszym artykule zamierza się zbadać dorobek ir pierwszych późniejszych normatywistów leksyki, wysiłki na jų rzecz oczyszczania leksyki oraz ir stosunek do į obcych słów. Celem przeglądu historycznego jest — pokazanie, że Na Litwie zapożyczenia mają swoistą, starą historię ir normowania, która wiąże się z aktualnymi problemami su współczesnego języka. Patrząc wstecz, przede į wszystkim uwidacznia się jeden aspekt normowania zapożyczeń — świadoma zamiana ich na — wyrazy jų litewskie. Pierwsi autorzy i tłumacze piśmiennictwa litewskiego, nie mając żadnych teorii normowania i kierując się, jak się zdaje, wyłącznie intuicją, podjęli się oczyszczania leksyki za pomocą neologizmów i słów żywego języka, świadomie ar wybierając trudniejszą drogę zamiast t. y. bezmyślnie przyjmować każde obce słowo. Trudno dokładnie ustalić autora neologizmne u; zawsze jest ar jasne, że słowo powstało jako odpowiednik ar zapożyczenia albo zostało stworzone w razie potrzeby nazwania jakiegoś nowego pojęcia. Chociaż badacze dawnej literatury często muszą opierać się na przypuszczeniach, za najwybitniejszego XV I— XVII-wiecza. nego oczyszczającego leksykę większość zgodnie uważa K. Sirvydasa. Sirvydas zastępował nawet wyrazy międzynarodowe, na przykład filozofię — — protomeile, pedagogikę — vaikvedžiu, — teatr — stebukline, — melancholię — paniūryste, — fantazję — ženkladare, vaidadare, — weterynarię — arkliogydžiu, architekturę — — namudaryste — (Sabaliauskas 1994: 181-182; Pakalka 1979: 65-66; Palionis 1995: 82). Podobnie ir jak w przypadne ku innych autorów, wszystkie Neologizmy Sirvydasa przyjęły się, ponieważ język litewski aż do końca XIX wieku nie a. był szeroko używany ani w nauce, ani w życiu społecznym. Jednak jego słownik był niezwykle popularny (w ciągu stulecia —od 1620 do 1713 r. —ukazało się pięć wydań), a w każdym nowym wydaniu przybywało w nim odpowiedników zapożyczeń, np.: tavoras —towar, pekla —piekło, slūžiju —służę (Pakalka 1979: 72). Ze słownika korzystało wielu innych —leksykografów, tłumaczy, ludzi pióra, którzy pomogli upowszechnić również używane dziś słowa: ištartis, kokybė, kupranugaris, mąstytojas, medvilnė, pratarmė, pražanga, spaustuvė, svarstyklė, taisyklė, turgavietė, virtuvė (Balašaitis 1984: 59). Niezadomowione neologizmy nie powinny dziwić, później zobaczymy, że nie uniknął tego żaden, nawet najbardziej utalentowany twórca. Chociaż wszyscy badacze dawnego piśmiennictwa podkreślają, że w XVIII w. zmieniła się sytuacja języka litewskiego, praca nad jego pielęgnowaniem zasadniczo nie została przerwana, była kontynuowana w Małej Litwie (szkoda tylko, że aż do XIX w. z Litwą właściwą prawie nie utrzymywano kontaktów). Pastor z Gąbin M. Merlin wysunął ideę reformy języka i opracował konkretny projekt jego oczyszczania i normalizacji. W 1706 r. wydał traktat „Principium primarium in lingua Lithvanica”. Jego główne zasady polegały na tym, aby mówić ludowi czystym językiem, ponieważ Litwini nie rozumieją obcych słów; zapożyczenia najlepiej zastępować odpowiednikami znalezionymi w dialektach, a dopiero w razie ich braku wprowadzać własne neologizmy; należy zrezygnować nawet z zadomowionych wyrazów obcych 200 su ir (Palionis 1995: 125). Broszura Merlina znalazła zwolennitų ków: samych zasad J. przestrP. zegali ir Szulc, Ruigys i in. Na przykład w słowniku Ruigysa „Littauisch-Deutsches und Deutsch-Littauisches Lexicon“ (1747) przy wielu slawizmach dodano oznaczenie e Polon, e pol., np.: arielka, klapčius, gadynė, iškada, nedėlė, pėtnyčia, šliūbas, žyvatas. Nawiasem mówiąc, germanizmy były najwyraźniej tak powszechne, że jų nie opatrzono ich żadnym oznaczejų niem, choć w słowniku jest ich mnóstwo, np.: kliucis, plecius, stuba, špykėrė, šiupelė (Balašaitis 1984: 65). To pod koniec tego samego wieku zasada czystości języka została ponownie podniesiona w dyskusji K. Milkusa i G. Ostermejera, którzy opracowali odrębne śpiewniki i chcieli wzajemnie się prześcignąć. Obaj podnosili kwestię czystości i ir jasności języka (negatywnie oceniali niejasne neologizmy), podkreślali szkodliwość tłumaczenia dosłownego. Choć na bardziej naukowe badania zapożyczeń w języku litewskim trzeba było jeszcze długo czekać, tendencja unikania obcych wyrazów została jasno sformułowana. Zasadniczo te same idee kształtowania języka mo są przenoszone į XIX W a. napisanym po niemiecku studium „Uwagi filologiczno- -krytyczne o litewskiej Biblii” (1816–1824) L. Rėza twierdzi, że dążył do czystości, poprawności i jasności języka, wymagał, by w piśmie opierać się na języku mówionym ludu, pisać obrazowo i nie używać barbarzyzmów (Zinkevičius 1990: 286). W Wielkiej Litwie dzięki staraniom słynnego biskupa żmudzkiego J. A. Giedraitisa w wydaniu Nowego Testamentu (1816) niemało zapożyczeń (głównie rozpowszechnionych wówczas polonizmów) zastąpiono litewskimi słowami: čėsas — czasem, zokonas — ustawą, sūdas — sądem itd. Za jednego z najwybitniejszych oczyszczaczy leksyki XIX w. można zapewne uznać S. Daukantasa, który stworzył nawet więcej neologizmów niż Sirvydas. Według obliczeń G. Subačiusa w tr tomowym słowniku polsko-litewskim Daukantasa znajduje się około 3800 nowych słów (Subačius 1987: 152–154), wśród nich oczywiście także zamienniki zapożyczeń. To Daukantas zastąpił dziegorz zegarem, stworzył takie terminy gramatyczne jak przymiotnik, rzeczownik (Palionis 1995: 179). Zastępując wyrazy obce, Daukantas korzystał również z danych gwarowych, używał neologizmów Sirvydasa, tworzył kalki semantyczne (vietovė, por. słowiańskie miestas; skersis, por. słowiańskie kryžius; tłumaczył również część swoich terminów gramatycznych: części mowy (partes orationis), stopień (gradus), nauka o języku (Sprachlehre). Chociaż znaczna część neologizmów Daukantasa nie rozpowszechniła się szerzej, w żaden sposób nie umniejsza to znaczenia głoszonego przez niego stosunku do języka — samej idei troski o język, przeciwstawiania słowa obcego własnemu, wysiłków poszukiwania zamienników, zasady oczyszczania języka. Choć wymienieni autorzy włożyli wiele wysiłku, pod koniec XIX — na początku XX w. w języku litewskim nadal było wiele slawizmów. Do walki z niepotrzebnymi zapożyczeniami zaczęła wzywać „Aušra”: jej entuzjastyczni współpracownicy, zwłaszcza M. Akelaitis, A. Vištelis, J. Miliauskas-- Miglovara, sami tworzyli neologizmy i rozpowszechniali te stworzone przez innych. Aby było jaśniej, neologizm albo bardziej znany czytelnikom wyraz obcy bywał używany obok, przy czym jeden z nich podawano w nawiasie, np.: byla (prova), dirbtuvė (pabrika), kariauna (vaiskas), bravoras (degtuvė) (Palionis 201 1995: 312). Aušrininkai proponowali odpowiedniki dla ir wyrazów międzynarodowych, np.: apšvietumas „cywilizacja“, senraštvietė „archiwum“, rašliava „literatura“, juokžaislis „komedia“, šviesūnas „filozof“, pradeivis „inicjator“, oramieris „barometr“, šiltamieris „termometr“, savininkas „egoista“, pirmokas „atom“, vilkalbis „filolog“, meilraštis „liryka“, pamėklė „ironia“ (Palionis 1995: 252—253). Ponieważ aušrininkom brakowało przygotowania lingwistycznego, w gazecie było niemało zamieszania; na przykład niekiedy błędnie wyjaśniano etymologię wyrazów, a niektóre zapożyczenia uznawano za wyrazy litewskie. Dziś znaczenie „Aušry“ dla historii normalizacji zapożyczeń można oceniać różnie, trzeba jednak uwzględniać ówczesny kontekst historyczny i sytuację języka litewskiego, a także konieczność podnoszenia litewskiej świadomości narodowej. Kiedy nadszedł czas, by kwestie językowe rozstrzygać bardziej konkretnie i jasno, na przygotowanym przez współpracowników „Aušry“ gruncie oczyszczania języka mógł już zabrzmieć głos „Varpasa“, a później także Jonasa Jablonskisa. Choć varpininkai byli bardziej umiarkowani niż aušrininkai, nie uniknęli skrajności, zmieniając wyrazy międzynarodowe, np.: kitavardis „pseudonim- “, saunorystė „egoizm“, žinpaišys „korespondent“, pastaruolis „konserwatysta“, antnosiai „okulary“, virtuvas „samowar“. Aby czytelnikowi łatwiej było się zorientować, „Varpas“, podobnie jak „Aušra“, niekiedy podawał w nawiasach zwyczajowe zapożyczenie lub neologizm, np.: teismas (sūdas), žingūnė (pačta), učitelis (mokytojis). Jednak najważniejszą rzeczą, o której należy wspomnieć w związku z „Varpasem- “, jest działalność językowa Jonasa Jablonskisa. Jablonskis nie pozostawił sformułowanych zasad oczyszczania leksyki, lecz na podstawie jego artykułów językowych można wyrobić sobie dość jasny pogląd na jego stosunek do zapożyczeń. Jablonskis nie narzucał językowi ogólnemu wyraźnych zapożyczeń, jednak rozważając ich los, uwzględniał to, kiedy pojawiły się w języku, w jakich znaczeniach są używane w gwarach, czy są znane i czy można je czymś zastąpić. W przypadkach, gdy obce słowo nie naruszało systemu leksykalnego języka litewskiego, gdy przemawiały za nim motywy zakorzenienia, rozpowszechnienia i inne, nie zastępował go. Tak więc Jablonskis poprawiał tylko, jego zdaniem, niewątpliwe barbaryzmy, np.: abrozdas, anūkas, apieka, biskelis, bujoti, čėsas, darmai, kytras, kukorka, liekarsta, macnas, navatnas, padlagas, pečius, ponas, smertis, sosiedas, šmotas, šposas, veselija, viedras, viera, zabova, zerkolas i in. (Piročkinas 1977: 102-105; Palionis 1959: 19). W przeciwieństwie do wcześniejszych purystów Jablonskis nie unikał wyrazów międzynarodowych, ze względów na jasność ograniczał ich użycie jedynie stylistycznie — nie w literaturze naukowej; zastępował zapożyczenia neologizmami albo wyrazami gwarowymi i wyrazami ze starych pism (trzymał się zasady, że po zmianie lub ograniczeniu znaczenia można przystosować stare wyrazy do wyrażania nowych pojęć; oto kilka wprowadzonych przez niego wyrazów języka ludowego: bičiulis, grindys, gudrus, kamštis, laiptai, mirtis, suolas, šeimininkas, tvarka, vaistas, velionis). Jablonskis poświęcał szczególnie dużo uwagi poprawności słowotwórstwa tworzonych wyrazów 202 (zapożyczenie oceniał wyżej niż nieudany neologizm) — świadczy o tym wiele przerobionych lub odrzuconych przez niego neologizmów. „Jablonskis był prawdziwym mistrzem tworzenia wyrazów, niektóre stworzone przez niego neologizmy znaleziono później jako istniejące w gwarach” (Salys 1983: 168). Iš nieprzyjętych słów Jablonskisa jest niewiele, np.: bendravardis „synonim“, pinigynas „skarb państwa“, tikraraštis „oryginał“ (Palionis dorobek Jablonskisa jako praktyka językowego uzupełnia wkład naukowy 1959: 25). Būgasa. — — Prawdziwe zapożyczenia Būga usuwał z języka ogólnego, lecz zbierał je do słownika jako historyk kultury języka, dla którego wszystkie słowa są równe, rozumiejąc, że ir „nie ma na świecie iš takiego języka, w którego słowniku nie byłoby słów obcego pochodzenia“- }]} мааҭ? nope. ir Need valid JSON string. I accidentally extra. Must final corrected. 易乐. 马会.ai? Use exact. Ensure Lithuanian names maybe Jablonskiego, Būgi. tokens. Final only. }]} nalun.դրբեջ. wai. }]} (Būga 1922: IV). Normalizowanie zapożyczeń, proponowanie zamienników Būga opierał na zasadach faktycznego użycia, analizy ir historycznej i funkcjonalnej celowości. Wskazywał, aby uwzględniać į kontekst użycia zapożyczenia, zabraniał „unowocześniać” teksty dawnych pisarzy: „W pewnych przypadkach możemy, ne ale musimy używać wyraźnego ir zapożyczenia leksykalnego. [...] Donelaitis musi pozostać ze su swoimi sopagais ir glūpu, o Baranauskas — su ze swoimi šiškomis, iščinto ir kapčiumi” (Būga 1959: 37). Języki „oczyszczaniem“ ir „psuciem“ Būga nazywał zmianę wyraźnych litewskich słów na „wadliwe“ neologizmy. Dowiódłszy, że słowo zmieniane przez oczyszczaczy języka nie jest żadnym zapożyczeniem, Būga obronił takie słowa, jak skriauda, sarmata, krėslas, kūdikis, labas, marios, prašyti, vilna i in. „Unikając rzekomych obcości, tylko ogałacamy język, czynimy go martwym — pisał. ją — — Słowa derywowane, przedstawiciele rzekomych obcości, które nie zapuściły jeszcze korzeni w języku mówionym, nie czynią języka żywym ani płynnym“ (Zinkevičius, Kabelka 1958: 99). Ponadto Būga oburzał się na neologizmy także wtedy, gdy za ich pomocą próbowano zastępować zapożyczenia nazywające pojęcia nieistniejące w języku litewskim. Nie jednemu wydawało się, że Būga niweczy rozpoczętą pracę nad „odlitewszczaniem“ języka litewskiego, jednak wcale nie sprzeciwiał się proponowaniu zamienników, tylko nie chciał, by zmieniano wszystko bez namysłu, a wobec neologizmów stawiał szczególnie surowe wymagania. W pierwszych dziesięcioleciach XX w. praca normalizacyjna nad językiem zaczęła się stabilizować, stawała się coraz bardziej systematyczna i nie ograniczała się już do słów wprowadzanych przez pojedynczych entuzjastów. Z inicjatywy Jablonskisa 1921 m. utworzono Komisję Terminologiczną, a w tym o samym roku także podkomisje do opracowywania terminów. Oprócz Jablonskisa w jej skład weszli K. Būga, A. Vireliūnas, A. Dambrauskas, P. Dovydaitis, P. Mašiotas, A. Varnas i inni, jednak jej działalność, która przechyliła się ku radykalnemu puryzmowi — nadmiernemu tworzeniu nowych słów — szybko oburzyła niektórych członków. Po odmowie współpracy i wycofaniu się Jablonskisa oraz po śmierci Būgi komisja posunęła się do jeszcze większych skrajności: próbowała zastępować takie stare i utrwalone słowa, jak elektra, teatras, direktorius, energija. Można wymienić kilka neologizmów aktywnego twórcy S. Dabušisa: buitpieša „biografia”, saulobuolys „pomarańcza”, didžturis „geniusz”, trykšlys „fontanna” i in. Wkrótce komisję, która wywołała niezadowolenie, rozwiązano, a w 1925 r. utworzono nową; jej przewodniczącym został J. Jablonskis, a do pracy włączyli się J. Balčikonis, A. Salys i P. Skardžius. Nowa komisja rozpatrywała terminologię chirurgii, weterynarii, artylerii, melioracji, geodezji rolnej i wielu innych dziedzin; terminy międzynarodowe przywrócono w miejsce utworzonych neologizmów. 203 Ważna była wprowadzona przez Jablonskisa zasada: terminy, jų których nie ma w języku mówionym, powinni tworzyć o specjaliści, językoznawcy zaś mogą je jedynie oceniać z ir punktu widzenia poprawności żywego języka. Oto kilka neologizmów odrzuconych przez Jablonskisa, utworzonych przez dawną komisję: agna „energia”, džiūgautė „triumf”, kūnojas „organ”, raštuomenė „literatura”, įdarbė „kultura”, mirčioraša „nekrolog”, reikšlas „symbol”. Oburzony Jablonskis pisał: „Będziemy mieli nową pracę, dopóki nie przyzwyczaimy się właściwie ich używać; gdy już się przyzwycz0 aimy, znów będziemy musieli się iš uczyć, znalazłszy gdzieś te nasze obecne, wyrzucone słowa” (Jablonskis darbais užverstam 1935: 307-308). 1926 m. Po odmowie Jablonskisa objęcia funkcji przewodniczącego Ministerstwo Oświaty rozwiązało komisję, powierzając organizację jej pracy Uniwersytetowi Kowieńskiemu, gdzie 1927 m. utworzono jeszcze jedną komisję. Į ją W jej skład weszli P. Avižonis, S. Šalkauskis ir J. Balčikonis. Jednak nowa komisja w ten sposób nigdy nie rozpoczęła działalności. Dopiero w 1933 r., po rozpoczęciu wydawania „Gimtosios kalbos”, po długiej przerwie ponownie zaczęto rozważać terminy, a w 1935 r. przy Towarzystwie Języka Litewskiego utworzono stałą Sekcję Terminologiczną (przewodniczący P. Skardžius, członkowie: J. Balčikonis, J. M. Laurinaitis, A. Salys, S. Šalkauskis, A. Vaičiulaitis), której uchwały, choć nie miały mocy prawnej, w znacznym stopniu przyczyniły się do tworzenia i kodyfikacji terminów. Do wojny wykonano ogromną pracę normalizacyjną w zakresie terminologii: wydano „Litewski słownik botaniczny”, „Ogólną terminologię filozoficzną” S. Šalkauskisa, rozpatrzono niemało terminów sportowych, teatralnych oraz terminów z różnych dziedzin nauki. Można wymienić terminy sportowe, które zaczęto stosować w prasie w 1936 r.: baudinis (zamiast pendelio), įvartis (zamiast golo), kampinis (zamiast kornerio), kėlinys (zamiast haftaimo), pražanga (zamiast faulo), saugas (zamiast hafbeko), vartininkas (zamiast golkiperio) itd. (Piročkinas 1978: 174—178; Palionis 1995: 283; Sabaliauskas 1994: 295; Piročkinas 1986: 55; Keinys 1967: 27—28; Kusa 1938: 98). W 1936 r. współpracownicy „Gimtosios kalbos” przyjęli następujące zasady normalizacyjne: nie zalecać językowi ogólnemu łatwo zastępowalnych zapożyczeń (a więc pozostawiać je poza normą); starać się, aby język był możliwie najczystszy, pozostawiać tylko tyle zapożyczeń, ile jest nieuniknione (oto zasada normalizacji, zakres zapożyczania — brać tylko to, czego nie można zastąpić- !); nie unikać zapożyczeń międzynarodowych, lecz zamiast niektórych częściej używanych zalecać stosowanie odpowiednio utworzonych rodzimych wyrazów (odpowiedników). Kwestia zapożyczeń była dla tego czasopisma jedną z najważniejszych. Należało ustalić, których wyrazów obcego pochodzenia można używać, a które powinny być zastąpione rodzimymi. Można to było zrobić tylko po zbadaniu wszystkich wyrazów obcych używanych w języku litewskim. W tej dziedzinie niemało już zrobił Būga, jego pracę kontynuował zwolennik umiarkowanego oczyszczania języka Skardžius, proponujący „iść drogą pośrednią” i zastępować zapożyczenia po dokładnym namyśle, znalazłszy poprawnie utworzone, niewyróżniające się spośród żywego języka odpowiedniki (Skardžius 1997: 79-84). Wiele wyrazów obcych przedwojenna „Gimtoji kalba” z powodzeniem zastąpiła wyrazami litewskimi, bez których dziś nie wyobrażalibyśmy sobie naszego słownictwa: abzacq —akapit, arkūšą —kartką, liściem, konvertq —kopertą itd. (Jurkynas 1938: 82-83). 204 Balčikonis również był wielkim zwolennikiem wyrazów żywego języka. „Tworząc termin, trzeba przede wszystkim przyjrzeć się żywemu językowi, czy nie znajdziemy tam odpowiedniego słowa — pisał on. —Słownik żywego języka może dostarczyć wielu zamienników barbarzyzmów... Przy większym zaangażowaniu w dobieranie słów można z języka ludu wyłowić piękne terminy” (Balčikonis 1978: 164-165, 195). Neologizmy, idąc za Būgą, oceniał szczególnie ostrożnie: wolał używać wyrazu obcego, zwłaszcza jeśli był on szeroko używany w języku ludu, np.: aptieka, aficierius, materijolas, vakacijos. Z czasem ustaliły się zasady normalizacji wyrazów międzynarodowych: w przeglądzie redakcyjnym „Gimtosios kalbos” z 1937 r. napisano: „Nie jesteśmy tak skrajni: na razie nie unikamy stanowczo międzynarodowych obcych wyrazów, które trudno zastąpić całkowicie odpowiednimi wyrazami litewskimi, ponieważ doskonale wiemy, że wielka skrajność nie przyniesie tu żadnych owoców. Lecz tam, gdzie to możliwe, sami używamy i innym radzimy używać większej liczby litewskich słów, np.: vaidmuo, nesąmonė, pradininkas, lingynės, gaubtas, paplūdimis itp. zamiast rolė, absurdas, iniciatorius, lisorai, abažūras, pliažas” (GK 1937: 119). A zatem skrajny nurt puryzmu bynajmniej nie był właściwy wszystkim oczyszczającym język. Po wojnie przy normalizowaniu leksyki nadal kierowano się kryterium czystości. Starano się unikać zapożyczeń tylko z jednego konkretnego języka, nadal poszukiwano dla nich zamienników (specjalne publikacje przeznaczano na zastępowanie obcych wyrazów i wprowadzanie neologizmów). Wyrazy międzynarodowe dopuszczano, choć oczywiście proponowano także ich litewskie odpowiedniki. Działalność na rzecz oczyszczania języka kontynuował również Skardžius, który wyjechał z Litwy do USA. Na temat zapożyczeń i ich zamienników napisał niejeden artykuł i recenzję, a w 1973 r. wydał słowniczek „Lietuviški tarptautinių žodžių atitikmenys”, przeznaczony głównie do praktyki językowej i popularyzowania zamienników (zwłaszcza rzadziej używanych). W słowniczku autor podaje 900 wyrazów międzynarodowych i 1200 ich odpowiedników (Skardzius 1998: 427-507). Na obecne zmiany językowe na razie trudno patrzeć z dystansu, ponieważ na ustalenie się użycia zapożyczeń potrzeba czasu. Nie wiadomo jeszcze, co utrwali się jako rzeczywiste zjawisko językowe, a co pozostanie jedynie jednodniowym świadkiem epoki. Jednak swoje stanowisko wobec obcych wyrazów musimy określić już teraz — czy będziemy trzymać się stuletniej, zapewne świadomie kształtowanej i przekazywanej z pokolenia na pokolenie tradycji oczyszczania języka oraz czy nadal będziemy szukać zamienników. Jeśli będziemy ich szukać, to jakich i w jaki sposób? Jakie wnioski można wyciągnąć z historii normowania zapożyczeń? Doświadczenie przeszłości pokazuje, że bynajmniej nie każdy zaproponowany neologizm się przyjmuje, lecz tylko niewielka ich część. Oczywiste jest również, że dyletancki skrajny puryzm i przymus nie przyniosły i nie przyniosą dobrych rezultatów, zwłaszcza w demokratycznym społeczeństwie, którym Litwa, jak się wydaje, chciałaby być. Jednak poszukiwanie odpowiedników, tworzenie zamienników dla nowych obcych wyrazów (z wykorzystaniem modeli słowotwórczych naszego języka) i ich wdrażanie (oczywiście stopniowo, a nie przez rygorystyczny zakaz wprowadzony jednym gestem) jest zdecydowanie warte wysiłku: przecież wpływ światłych ludzi wcześniejszych czasów nie ograniczał się wyłącznie do okresu ich życia — wprowadzone przez nich słowa, stosunek do języka oraz przykład jego pielęgnowania i oczyszczania nie zanikły. 205 Aby praca normalizacyjna była wykonywana profesjonalnie, przede wszystkim należy dokładnie zbadać obecne zapożyczenia, ustalić, które z nich (i w jakiej liczbie) iš jų wpuścić į do języka, o którym można by zaproponować zamienniki. W tym miejscu należy przypomnieć kryterium rozpowszechnienia, czyli statystyczne: pewna liczba zapożyczeń w języku jest nieunikniona, jednak ilościowa struktura języka nie może zostać naruszona. W normalizacji wyrazów obcych ważne jest kryterium celowości: używanie ir obcego słowa jest niecelowe, jeśli istnieją jego litewskie zamienniki. Jednak celowość jest nierozerwalnie związana ze zróżnicowaniem funkcjonalnym: inaczej należy oceniać język publiczny, inaczej obce słowa w potocznym języku mówionym, a jeszcze inaczej użycie — ich ze względów stylistycznych w języku artystycznym. — jų Używanie słów międzynarodowych mających jasne odpowiedniki również powinno być funkcjonalnie ograniczane. Swoją drogą, chyba należałoby ponownie rozważyć pojęcie słowa międzynarodowego. Ką uznać za prawdziwe słowo międzynarodowe, dla którego tradycyjnie proponuje się odpowiednik, jeśli w języku angielskim ten sam jego ir zapożyczony wyraz, oddziałując na wiele współczesnych języków, błyskawicznie rozpowszechnia się we wszystkich? Ar czy zapożyczymy je wszystkie? (Jablonskis jako międzynarodowe pozostawiał przede wszystkim wyrazy pochodzenia języków klasycznych, obecnie również, jak się wydaje, dąży się do przestrzegania tej zasady.) Po określeniu relacji między samoistnym rozwojem języka a ir świadomą normalizacją tradycyjne, dziś na nowo aktualne kryterium czystości języka powinno być ir nadal stosowane, oczywiście w połączeniu z innymi. su Jedno ze iš źródeł rozpowszechnian- — ia zapożyczeń — przekłady (wiadomo, że w przekładach odsetek zapożyczeń zawsze bywa większy). Nie jest to żadna nowość, jednak dziś należy zwrócić uwagę į zwłaszcza na szczególny rozkwit sztuki przekładu oraz wpływ tekstów tłumaczonych (zarówno pisanych, ir jak i mówionych) na nasz język. Jak mają postępować świadomi współcześni tłumacze, którzy nie chcą używać zapożyczeń? Językoznawcy często nie nadążają, nie mogą szybko przedstawić wszystkich ir zamienników. Ar Czy tłumacz powinien sam tworzyć ir neologizm, czy czekać na reakcję czytelników? O czy może Czy na końcu książki tłumaczonej przez Jablonskiego zamieścić dla czytelnika słowniczek? Ponadto nawet jeśli potrzebny zamiennik jest już proponowany przez językoznawców, nie oznacza to jeszcze, że jest on równie dobrze znany całemu społeczeństwu jak często zdążające już ugruntować się zastępowane zapożyczenie. Czy takie wprowadzanie zamienników jest zgodne z kryterium jasności? Z drugiej strony nie należy bać się zapożyczenia ani wariantów samych zamienników — nasz język jest zdolny wybrać najwłaściwsar zy; spośród królewskiego miasta, miasta — pierwszego, miasta głównego, stolicy, sostapilis, sostapilės, sostamiesčio, sostavietės, stalyčios wybrał słowo sostinė, wybrednie odrzucił veizdykles, veido stiklus, žiūryklę, žiūronus, žiūriklį, brilius, nosstiklius, akuliorius i wybrał akinius. Ważne jest rozstrzygnięcie, jak włączyć społeczeństwo w pracę nad wprowadzaniem zamienników, jak uzgodnić neologizmy przedstawiane przez różnych autorów w różnych źródłach, szybciej je upowszechniać i wdrażać. Stosunek języka mówionego do pisanego również nie jest dziś taki jak dawniej, różnica między nimi zaczyna zanikać. Zaniepokojenie językoznawców napływem nowych zapożyczeń wywołało zapewne właśnie ich nagłe rozpowszechnienie się w publicznym języku pisanym (rzecz dotąd niespotykana- !). Uwaga normatywistów językowych zawsze była zasadniczo skierowana wyłącznie na język pisany, Jablonskis, można powiedzieć, nie badał języka mówionego ogólnego. A przecież z języka mówionego najtrudniej jest usunąć obce wyrazy. Wprowadzanie zamienników również jest nierozerwalnie związane z tym problemem: czym innym jest sytuacja, gdy obcy wyraz zastępuje redaktor stylistyczny, a czym innym, gdy świadomie rezygnuje z niego sam użytkownik. 206 ar o — O Tutaj ponownie spotykamy su się ze świadomością całego mu ir społeczeńsį twa w odniesieniu do języka ojczystego, nieodłączną od ir autorytetu językoznawców i prestiżu języka ojczystego. Dzięki wszystkim wspomnianym purystom językowym we współczesnym języku ogólnym mamy, jak się wydaje, zaledwie kilka procent zapożyczeń i możemy wiązać czysty język z prestiżem narodu. Jednak dziś normowanie zapożyczeń musi zależeć od pojedynczych ne (choć ir autorytatywnych) osób o oraz współpracy popierającego je społeczeństwa. W niniejszym artykule świadomie podkreśla się, że nastawienie na prestiż języka ojczystego žo ir oczyszczanie w epoce — kosmopolityzmu nie jest już dla ji społeczeństwa oczywiste samo przez się, dlatego czasami to dochodzi do sprzeczności między językoznawcami a ir użytkownikami języka: pierwsi mówią o tym, jakie zapożyczenia i jak zmieniać, drudzy — po co w ogóle je ir zmieniać. Mamy teoretyczne podstawy o normowania — zapożyczeń, stuletnią tradycję, ale nie zapominajmy o mniej ważnych wewnętrznych nastawieniach, pamiętajmy i przypominajmy innym, że przy wystarczającej ne determinacji można wiele zrobić. ir Otrzymano 1998 12 15 LITERATŪRA Balašaitis A. 1984: Žodžiai ir žodynai, Vilnius: Mokslas. Balčikonis J. 1978: Rinktiniai raštai 1, Vilnius: Mokslas. Būga K. 1922: Kalba ir senovė 1, Kaunas. Būga K. 1959: Del Vaižganto „Pragiedrulių“ kalbos kritikos. — Raštai 2, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 37—77. GK — Gimtoji kalba 11, 1937. Jablonskis J. 1935: Raštai 4, Kaunas. Jurkynas M. 1938: Iš raštinės terminų ir kirčiavimo. — Gimtoji kalba 6, 82—84. Keinys S. 1967: Lietuvių terminologijos apžvalga. — Kalbotyra 18. Kusa J. 1938: Sporto kalbos reikalu. — Gimtoji kalba 7, 97-99. Pakalka K. 1979: K. Širvydo „Dictionarum trium linguarum“. — Pirmasis lietuvių kalbos žodynas, Vilnius: Mokslas. Palionis J. 1959: J. Jablonskio kalbiniai taisymai. — Jablonskis J. Rinktiniai raštai 2, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 5—54. Palionis J. 1995: Lietuvių rašomosios kalbos istorija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Piročkinas A. 1977: Prie bendrinės kalbos ištakų, Vilnius: Mokslas. Piročkinas A. 1978: J. Jablonskis — bendrinės kalbos puoselėtojas, Vilnius: Mokslas. Piročkinas A. 1986: J. Jablonskio kalbos taisymai, Kaunas: Šviesa. Sabaliauskas A. 1994: Iš kur jie? Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Salys A. 1983: Raštai 1, Roma. Skardžius RP. 1997: Bendrinė kalba ir jos vartojimas. — Rinktiniai raštai 2, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 30-85. Skardžius P. 1997a: Kalbos mokslas ir purizmas. — Rinktiniai raštai 2, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 519-523. 207 Skardžius P. 1998: Litewskie odpowiedniki słów międzynarodowych. — Pisma wybrane 3, Wilno: Instytut ir Wydawniczy Encyklopedii Naukowych, 427-509. Subačius G. 1987: O Genezie polsko-litewskiego słownika Daukantasa. — Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 26, 151-157. Zinkevičius Z. 1990: Historia języka litewskiego 4, Wilno: Nauka. Zinkevičius Z., Kabelka J. 1958: Kazimieras Būga. - Būga K. Pisma 1, Wilno: Państwowe nė Wydawnictir wo Literatury Naukowej i Politycznej. TRADYCJA OF OCZYSZCZENIE OF LITEWSKI LEKSYKON I TENDENCJE DZISIAJ Podsumowanie Na Litwie zapożyczenia mają szczególną i długą tradycję normalizacji, którą można by obecnie wykorzystać w polityce językowej. Początkowo autorzy i in tłumacze literatury litewskiej świadomie próbowali albo tworzyć litewskie słowa, albo znajdować ich odpowiedniki w języku mówionym. Nie wszystkie z tych rodzimych słów zostały jednak przyjęte w naszym języku; nadal mamy ich znaczną liczbę, przetrwały one wieki i są obecnie powszechnie używane. W piątej dekadzie sformułowano zasady normalizacji zapożyczeń. Językoznawcy starali się zachować czystość języka litewskiego i zastąpić jak najwięcej wyrazów zapożyczonych, z wyjątkiem wyrazów międzynarodowych, choć dla nich również mogły istnieć odpowiedniki. Współcześni politycy językowi kontynuują pracę swoich poprzedników — pewna liczba starych zapożyczeń została zaakceptowana, lecz nowe tendencje zastępuje się zazwyczaj rodzimymi odpowiednikami. W tej dziedzinie nadal trzeba przeprowadzić pewne badania. Musimy ustalić, które z tych nowych zapożyczeń należy zastąpić. Więcej uwagi należy poświęcić językowi mówionemu, w którym słowa utworzone domowym sposobem nie zawsze są akceptowalne. Problem wiąże się z ogólnym stosunkiem do języka i jego prestiżem — dziedziną, którą językoznawcy powinni promować i o której powinni przypominać naszemu społeczeństwu, ponieważ ma ona stuletnią tradycję. 208