Kanceliarinės kalbos pradmenys Jono Jablonskio raštuose

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XLII (2000) Pranas KNIŪKŠTA Lietuvių kalbos institutas, Vilnius POCZĄTKI JĘZYKA KANCELARYJNEGO JANA JABŁOŃSKIEGO PISM Wstęp Naszej mowie kancelaryjnej przypadło pozostawać w tyle za językiem innych dziedzin i ir innych stylów funkcjonalnych. Jak wiemy, litewski język pisany powstał w XVI wieku, lecz przez długi ja czas wydawano tylko religijne ir pisma literackie. Dopiero znacznie później, w XIX wieku, zaczęły pojawiać się dzieła naukowe i publicystyczir ne, zaczęły kształtować się zalążki naukowego i publicystyczir nego języka, w oficjalnym życiu 0 państwowym język litewski aż do wieku me nie był używany, dokumentów i pism XX urzędowych (z wyjątkiem pojedynczych okólników ir pisanych w Prusach Wschodnich) w języku litewskim nie sporządzano. Nawet pod koniec a. XIX wieku, gdy zaczęto porządkować i normować ir ogólny język litewski, nikt osobno nie podnosił ani nie rozpatrywał kwestii języka kancelaryjnego. ir W czasach carskiego ucisku i ir zakazu druku trudno było wyobrazić sobie dokumenty pisane po litewsku. Ir po odzyskaniu wolności druku ir dokumenty urzędowe, pisma dotyczące różnych spraw, były pisane po rosyjsku; wówczas tak należało pisać nawet protokoły Litewskiego Towarzystwa Naukowego. Litewski język kancelaryjny jako odrębny styl funkcjonalny zaczął się kształtować dopiero XX a. na początku. Ją do jego tworzenia przyczyniły się przede wszystkim ir odzyskana wolność druku, działające wówczas towarzystwa oraz publiczne omawianie ich spraw. Ukazały się nawet broszurki, w których omawiano kwestie pism dotyczących spraw oraz kancelarii. Iš jų wspomnieć 1904 m. należy wydaną broszurę „Ustawy Wileńskiego Towarzystir wa Wspierania Litwinów” „Powszechne, równe, tajne, ir bezpośrednie głosowanie”. Jako dokument historii języka kancelaryjnego interesujący jest 1906 m. wydany w Rydze „Litewski „Pisarz”, jak powiedziano w podtytule, „Książka pouczająca, jak pisać listy, pozdrowienia, podania (prośby) i inne pisma doskonale odpowiednio ir sporządzone na każdą potrzebę dla ir każdego człowieka, który nie umie pisać, aby nauczył się ir pisać” (Ryga. Drukarnia książek ir litewskich L. Jakowicza. 1906 m.). Omówiono tu najbardziej ogólne kwestie pisania różnego rodzaju pism, zamieszczono porady oraz przykłady pisania listów i adresów. Wprawdzie przykłady „urzędowych” pism — podań, weksli, umów, testamentów, pełnomocnictw — są w języku rosyjskim, lecz we wstępie i objaśnieniach omówiono je po litewsku. Iš spośród powiedzeń znajdujących się w książeczce warto zwrócić uwagę į ir na obecnie używane wyrażenia duoti atsakymą, kreipiasi su prašymu oraz później zastąpione bardziej litewskimi: laiškai rašomi pas viršininką „viršininkui”, į pirklius „pirkliams”, pirklystės reikaluose „reikalais”; paduodu „pateikiu” keletą paveikslėlių „pavyzdžių“. 190 Iš spośród rozpowszechnionych terminów ważniejsze są viršininkas, prierašas, prašymas (w nawiasach — wyjaśniono prašenė), adresas (w nawiasach napisano obok antrašo), kontraktai (w nawiasach napisano obok sankalbos). Iš neprigijusių, be paveikslėlių, prašenės, sankalbos, dar įdomūs įgaliotinė „įgaliojimas“ pasarga „pastaba“. Podstawy języka kancelaryjnego ir znajdują się w artykułach ówczesnych gazet, w których pisze się o szkołach, stowarzyszeniach i innych sprawach życia społecznego. Wiele takich artykułów napisał także Jonas Jablonskis. W swoich artykułach i innych pismach, mówiąc o tych sprawach, Jablonskis używa potrzebnych do ich opisania słów i wyrażeń, które ze względu na wyrażaną treść i charakter można zaliczyć do języka kancelaryjnego. Ponadto wspomina lub nawet omawia używane przez innych słowa z tej dziedziny, przyczyniając się tym samym do zalegalizowania ich wprowadzenia. Takie artykuły i rozprawy znajdują się w pierwszym tomie pism Jablonskiego „Artykuły społeczne” (Jablonskio raštai. Tomas I. Visuomenės straipsniai. Redagavo J. Balčikonis. Kaunas, 1933; dalej —R., t. 1) oraz w drugim tomie „Sprawy oświatowe” (Jablonskio raštai. Tomas II. Švietimo reikalai. Redagavo J. Balčikonis. Kaunas, 1933; dalej —R., t. 2). Można jų wyróżnić kilka ir ich grup. I. Pierwsze artykuły o publikacjach i dokumentach dotyczących pism urzędowych 1. Ustawa Wileńskiego Towarzystwa Wzajemnej Pomocy Litwinów. Wilno, 1904 [„Vilniaus Žinios” z 1904 r. N 10]. — R., t. 1, p. 81. Artykuł — krótka adnotacja do przetłumaczonej książeczki. Przedstawiono jej istotę, pokazano i omówiono również język. Treść książeczki Jablonskis opisuje, używając jej słów: Jest to niewielka książeczka, w której spisano ustawę jedynego wileńskiego towarzystwa litewskiego. W książeczce opisano: cel towarzystwa, fundusze, członków, prawa i obowiązki członków, tryb przyznawania zapomóg, zarząd towarzystwa, zebrania itd. Jak widzimy, występują tu terminy języka kancelaryjnego, z których część przetrwała do naszych czasów: fundusze, członkowie, zapomoga, zarząd, zebranie; inne, obecnie doprecyzowane lub nabierające nowego znaczenia: draugovė „stowarzyszenie- ”, įstatymai „statut- ”, (narių) tiesos „prawa”, priedermės „obowiązki”; do drugich zaliczyć należy także wyrażenie tvarka pašalpas skiriant „tryb przyznawania zapomóg- ”. Jablonskis ocenia język broszury, a więc także jej kancelaryzmy, przychylnie („...tłumaczenie dość śmiałe, nie niewolnicze®), choć z zastrzeżeniami: „jej język, jak widać, jest dość opracowany, może dostarczyć nieco materiału do wypracowania także naszej terminologii”. Bez wątpienia chodzi o terminy języka kancelaryjnego. Osobno wskazuje następujące używane w broszurze wyrazy z tej dziedziny: narys (słowo odróżniane od sąnarys), paslauga, sąskaita, apskaita, sąmota (sumetimas). Sam podaje tylko jedno własne słowo bendrovė, zapisuje je obok draugovė, — można zrozumieć, że je rozróżnia, ale raczej daje pierwszeństwo słowu bendrovė. 2. Nasze książki. Powszechne, równe, tajne i bezpośrednie głosowanie. Napisał P. Višinskis [1905 r. „Lietuvos Ukininkas“ N 1, s. 20]. —R., t. 1, s. 109-110. 191 W artykuliku omawiane są sprawy „władzy ludowej” oraz jej wyborów, określonej książeczki. ir Jako słowa samej książeczki podany jest tylko jej tytuł: Powszechne, równe, tajne, bezpośrednir ie głosowanie, gdzie jako termin występuje słowo głosowanie wraz z jego określeniasu mi. Tak oto Jablonskis pisze własnymi słowami i wyrażeniami, które iš należy zaliczyć do języka pism urzędowych: (krajowy) rząd, (wszystkie) władze, (krajowi) przedstawiciele, wybory, wyborcy (jest ir czasownikiem renka); wypowiedzi do uzupełnienia „wykonywać” decyzje społeczeństwa „decyzje”; zastępować... mieszkańców, swoich wyborców; rozstrzyga o... sprawach kraju. Na swój sposób, w innych formach niż w tytule broszury, wyjaśnia zasady głosowania, mianowicie przedstaw1) icieli powinni wybierać: wszyscy... pełnoletni ludzie, 2) wszyscy jednakowo... 3) wszyscy w tajemnicy... 4) bezpośrednio lub wprost... Istotne są tu du następujące rzeczy: wyrażenie pełnoletni ir ludzie, obok którego bezpośrednio podano synonim wprost, któremu Jablonskis najwyraźniej przyznaje pierwszeństwo. 3. wileński grudzień 17 D. 1904 M. [1904 m. „Wiadomości Wileńskie” N 18].— R., t. 1, p. 79-80. W artykule opowiada się treść ir „Po swojemu, prostszymi słowami własnego języka” wyjaśnia się „całkiem Dla ziemi rosyjskiej” wydano Najwyższe rozporządzenie. jį Wyjaśniać należy dlatego, że „nie jesteśmy przyzwyczajeni mówić tak, jak mówi się w takich rozporządzeniach“. Zatem Jablonskis bezpośrednio wspomina o szczególnym języku dokumentów, inaczej mówiąc, o języku kancelaryjnym. Sam styl Jablonskisa jest wyraźnie relacjonujący, niemało w nim nawet konstrukcji imiesłowowych, które nie pasują do stylu urzędowego. Kancelaryjne są tylko poszczególne użyte jo słowa i połączenia wyrazowe: rząd, urzędnicy, państwo „państwo”, luodalykai — „zmiany”), głos rozstrzygający. Więcej jest wypowiedzi zbliżających się do języka kancelaryjnego, w których iš widać zalążki tego stylu w samej mowie Jablonskisa: aby chłopi zyskali te same prawdy „prawa”; aby swoimi prawami dorównali innym... stanom; przed sądem wszystkie stany... równe; przemocy... iš ze strony rządu... nie będą; powierzyć sprawy określonym ustawom; o przestępstwie człowieka przeciwko ustawom będzie rozstrzygać; zwęża ogranicza... ir mieszkańców... prawdy (częstszy w ta znaczeniu czasownik zwężać; użyto w ir znaczeniu ograniczał prawa cudzoziemców), sąd ma głos rozstrzygający. Tu już widzimy kancelaryzmy: nabyć prawa „prawa”, ograniczają prawdy „prawa”, powierzać rzeczy (komu), równi wobec sądu, przestępstwo przeciwko ustawie, ma głos rozstrzygający. Be tego, znajdujemy zdanie za pomocą słów su porównawczych jedna... druga... (jedna, to ludzi stanu ma być podobno najwięcej, druga w ir życiu — chłopów wiele musi być przerobione i naprawione). ir II. Artykuły o seminarium nauczycielskim w Poniewieżu Wiele jų wydrukowano w gazecie „Lietuvos (1906 m. Nr. 22, 24, 29, 32, 37; 1907 m. Nr. 6, 7). — R., t. 2, p. 6-24; (1908 m. Nr. 20, 96). — R., 192 Ūkininkas”, t. 2, s. 40-42; jeden —w gazecie „Vilniaus Žinios” (1907 r. nr 71). —R., W artykułach tego zbioru znajdujemy słowa o odcieniu znaczenia kancelaryjt. 2, p. 27—29. nego, związane z oświatą, nauczaniem, wstępowaniem do szkoły i dokumentami z tej dziedziny. Z dziedziny oświaty, oprócz zwyczajnych terminów, takich jak szkoła, nauczyciel, seminarium, należy wymienić już dziś dla nas dziwne apšvietimas „oświata” (ministerstwo oświaty, minister oświaty), pradedamoji „początkowa” szkoła, žmonių „ludowa” szkoła, įžengiamoji „przygotowawcza” klesa „klasa”. Dostanie się do seminarium określa się zwykle —za pomocą czasownika stoti i jego formy z przedrostkiem įstoti (wstąpić do seminarium, zdarza się też įstoti seminarijon, s. 10). Chcący wstąpić są przyjmowani do seminarium. Podstawowym dokumentem przy wstępowaniu jest —podanie. Wymienione są inne dołączane do niego dokumenty (s. 21): metryki (w nawiasie —akt urodzenia i chrztu), świadectwo pochodzeniį a, świadectwo ze szkoły, pisemna wiadomość od rodziców (albo opiekunów). Wspomina się też o świadectwie lekarskim (nie jest koniecznie wymagane). W innym miejscu (s. 40) wymienia się: metrykę kandydata, pismo o pochodzeniu kandydata (dalej znajduje się także karteczka o pochodzeniu), karteczkę o prawości kandydata. Wszystkie dokumenty na początku określa się wspólną nazwą papiery (podania wraz ze wszystkimi potrzebnymi papierami składa się, s. 9), później — dokumenty (na żądanie zostaną przedstawione także inne dokumenty, s. 21). Tak więc nazw dokumentów dopiero się poszukuje, najczęściej posługuje się najogólniejszym słowem rastas, ale już widać poprzednika zaświadczenia — paliudinimas. Spośród innych jeszcze nieznormalizowanych nazw dokumentów warto wymienić apskelbimas „ogłoszenie” (zamiast odpowiedzi wysyła się wnioskodawcom jedynie drukowane ogłoszenia, s. 9). Uogólnione złożenie podania określa się połączeniem wyrazowym paduoti prašymą, natomiast przekazanie pocztą dwojako: leisti prašymą i siųsti prašymą (drugie z nich jest później częstsze). O działaniach odbiorcy podania pisze się: priimti, atmesti, peržiūrėti prašymą. Występuje także wyrażenie išpildyti prašymą (podania... są raczej realizowane, s. 15). Adresata podania określa się dwojakimi konstrukcjami — z celownikiem (siųsti kam) oraz z konstrukcją z przyimkiem į (siųsti į ką); obie występują nie tylko z nazwami instytucji, lecz także z nazwami urzędników: leisti seminarijos direktoriui prašymus (s. 6); należałoby leisti prašymai į seminarijos direktorių (s. 21). Tych konstrukcji używa się przemiennie nawet w tym samym artykule (s. 27): leizdami savo prašymus tiesiok į ministerį; ministeris siunčia tuos prašymus į seminariją; žmonės savo prašymus siunčia ministeriui, ministeris ir tuos prašymus siunčia seminarijai. Jest to przykład jeszcze nieznormalizowanego języka kancelaryjnego. W artykułach znajdują się wyrażenia niezwiązane bezpośrednio z wymienionymi dziedzinami. Znajdujemy zakorzenione od tamtego czasu kancelaryzmy gavo atsakymą (negavo atsakymo), lecz konstrukcję gavo atsakymą ant prašymo poprawiliśmy (obecnie mówimy —gavo atsakymą į prašymą); wyrazić swoją opinię (żeby... wyraził o nich swoją opinię, s. 27), wysyłać przez kogo (przez opiekuna nauczania wysyła te prośby, s. 27). Ponadto, jak się zdaje, przy rozróżnianiu znaczeń użyto form prireikus i pareikalavus (w razie potrzeby lub na żądanie mają zostać przedstawione także inne dokumenty, s. 21). 193 Jest jednak niemało wyrazów i į wyrażeń, które nie weszły do współczesnego języka ir kancelaryjnego. Ciekawe, lecz jako kancelaryzm nieprzyjęte wyrażenie susirašyti kuo su (susirašyti su apšvietimo ministeriu, p. 20) (obecnie w kancelarii używa się tylko susirašinėti kuo). su W obecnym znaczeniu ‘przypadku’ Jablonskis używa słowa atsitikimą (kiekvienu tokiu atsitikimu reikia su susirašyti apšvietimo ministeriu, p. 20). Jablonskis nie znalazł jeszcze odpowiedniego słowa na określenie czynności prawnego uchylenia; w tym znaczeniu ta używał czasowników paniekinti (senasis įstatymas... niebus dabar paniekintas, p. 7), sugriauti („Įstatymas“... koniecznie trzeba zburzyć to tego lata, p. 10). Nawet do określenia sposobu ir działania używa się wyrażeń drogą su słowną, które później zaliczono do błędów: trzeba tu pracować innymi drogami ir (s. 19), podążając drogą obecnych ustaw (s. 21). III. Artykuły o organizowaniu wydarzeń ir jų 1. Zjazd nauczycieli języka litewskiego [1906 m. „Lietuvos Ūkininkas“ N 28]. — R., t. 2, p. 11-12. Pisze się o prośbie zorganizowania zjazdu nauczycieli (kursów) ir Odpowiedź gubernatora kowieńskiego. Jablonskis omawia przedstawione w odpowiedzi powody, dla których to rzekomo nie można tego zrobić, używając w tym celu su słów i wyrażeń związanych z organizowanir iem kursów. Iš spośród dotychczas nieomówionych słów wymienić należy suvažiavimas (użyte tylko w tytule artykułu) ir kursai (w tekście). Najciekawsze są — jednak słowa określające organizowanie kursów. Jablonskis najczęściej używa czasownika įtaisyti ir jo formy i derywaty: įtaisyti vasaros kursus, įtaisomi tokie kursai, rūpintis tokių kursų įtaisymu:; trzykrotnie znajdujemy įkurti i derywaty: jo kursus... galinti įkurti... zwierzchność chce įkurdinti... kursus, [jeden] z tų założycieli kursów; jeden raz pisze się o urządzeniu kursów: [odpowiauž da] za tų całe urządzenie kursów. Jednego właściwego słowa jeszcze nie znaleziono; do współczesnego użycia najbardziej zbliżone jest to ostatnie, ir ale ma ono inny przedrostek: obecnie — kursy można tylko organizować, przeprowair dzać, ne urządzać. Iš w artykule znajdujemy obecnie rozpowszechnione kancelaryjne wyrażenia: złożyć podanie (złożył... podanie), otrzymać podanie (otrzymawszy... podanie nauczycieli), otrzymać odpowiedź (otrzymawszy... odpowiedź), wydawać polecenia; iš nieprzyjęte: spełnić podanie (czy można spełnić podanie tų nauczycieli), wyrażać żądze „życzenia”, kierować się „stosować się do” poleceń (kierować się tymi poleceniami). 2. W sprawie nowego towarzystwa [1914 m. „Viltis“ N 289; 1915 m. „Viltis“ N 3]. — R., t. 1, p. 159-166. Mowa o zebraniu towarzystwa o nazwie Towarzystwo Pomocy Poszkodowanym w Wyniku Wojny; zwane także towarzystwem pomocy ji ir (s. 162). Tutaj termin towarzystwo jest już ugruntowany: są członkowie towarzystwa, zarząd towarzystwa, wydarzenie organizowane przez towarzystwo nazywa się zebraniem: zebranie towarzystwa, protokół zebrania, na zebraniu przemawiał, mówca zebrania. Iš inne godne zapamiętania słowa: teisės, pakeitusios tiesas (prawa nauczycieli, prawa dziennikarzy, p. 166), czasowniki varžyti (prawa są już tylko var194 żome, p. 166) ir zakładać (zakładany ,, jest „Žiburėlis”- ), chociaż o wspomnianym stowarzyszeniu pisze się: powstało (s. 159). 3. Iš drugiego zjazdu nauczycieli litewskich [1917 m. „Lietuvos Balsas“ N 59]. - R., t. 2, p. 119-121. W artykule omawiany 1917 m. jest odbyte zjazd nauczycieli. Tutaj również znajdujemy pewne nowości związane z językiem kancelaryjnym: su zjazd ma już współczesne, terminologiczne znaczenie tego słowa, wyraźnie odróżniające zjazd od kursów: — ir Większość [członków zjazdu] stanowili... uczestnicy kursów. Mowa jest tylko o utworzeniu związku nauczycieli (nie ma już „įtaisymo”), o prawie nauczyciela (w tym znaczeniu nie ma już „tiesos”). Znajdujemy kancelaryzmy, które weszły do współczesnego użycia: głos rozstrzygający (mających głos rozstrzygający), przyjąć rezolucję (rezolucja została przyjęta), powierzyć wykonanie (powierzone do wykonania postanowienia „sprendimai”. Istnieją terminologizowane przez Jablonskisa, lecz obecnie nieprzyjęte wyrażenia: decyzje nazywają się „nusprendimai”, uczestnicy zjazdu — członkami, porządek prac, porządek obrad — programem prac. Całkiem niekancelaryjnie pisze się: odbył się drugi zjazd nauczycieli litewskich. IV. Przedstawienie dokumentów (regulaminów, statutów) Omówienie pewnego dokumentu („Vyriausiojo paliepimo”) przedstawiliśmy w jednym z artykułów pierwszej grupy (zob. I. 3). Szczegółowo opisano dwa dokumenty o charakterze regulacyjnym. 1. Księgarnie przy szkołach początkowych [1907 r. „Vilniaus Žinios“ N 33]. — R., t. 2, p. 24-27. Pisze się o nowych zasadach funkcjonowania księgarń szkolnych, zatwierdzonych przez ministra oświaty w 1906 r. Przytoczono osiem punktów tych zasad. Objaśniająca część artykułu jest podobna do innych artykułów z tego roku. Ciekawszy i zawierający więcej cech języka rzeczowego jest język przedstawionych zasad; znajdujemy w nim więcej słów o określonym znaczeniu. I tak organizację księgarni określają słowa steigti i įkurti (występują też įkūrimas, įkūrėjai); tylko na samym początku części objaśniającej raz napisano, że księgarnie taisomi. W znaczeniu kancelaryjnym używane są połączenia z czasownikami skirti (skirti pašalpas; vieną kartą yra ir duodamos pašalpos- ), pavesti (pavesti darbą, knygynų priežiūrą paveda). Ponadto rozróżnia się znaczenia czasowników atiduoti i pavesti: Įkūrėjai gali tuos knygynus arba amžinai atiduoti žmonių mokykloms, arba tiktai laikinai, tam tarpui pavesti (s. 25). Spośród połączeń rzeczownikowych o charakterze języka urzędowego ważniejsze są: mokymo įstaigos, visuomenės įstaigos, visuomenės skaityklos, viešieji knygynai (w nawiasie wyjaśniono —viešosios bibliotekos, a więc knygynas jest używany nie w dzisiejszym znaczeniu), laikraščių sąrašas (w nawiasie wyjaśniono —katalogas). Ostatnie przykłady pokazują, że poszukuje się 195 odpowiedników terminów międzynarodowych. Poszukiwanie słów ir terminologicznych widać w wielu innych ir przypadkach: nauczyciel opiekujący ir się księgarnią początkowo określany jest jako knygininkas, później nazywany jest knygyno prievaizdu; dla określenia czasu trwania ar czynności obok przysłówka amžinai jako przeciwstawienie podaje się laikinai tam tarpui. ir O takim poszukiwaniu świadczy ir użycie wspomnianych czasowników ir steigti įkurti, skirti duoti. ir Iš tų niektóre słowa w parach (założyć, przeznaczyć, tymczasowo) kancelaryjne, inne (dać, na ten czas) mają odcień ne stylu rzeczowego. Pod tym względem niejednolite ir są całe wypowiedzi. Odcień znaczenia kancelaryjnego ma przeciwstawienie — przysłówków amžinai laikinai, lecz iš tų niezmieniona forma części utrwaliła się tylko w przypadku drugiego, przysłówek amžinai zastępowany jest derywatami od przymiotników nuolatinis albo neterminuotas. Los różnych wyrażeń używanych przez vo Jablonskisa ir (knygyną) turi sažinioje turi valią (leisti įkurti knygyną) jest odmienny: — pierwsze z nich trafiło do naszej į kancelarii, a w drugim słowo valia zastąpiono słowem teise. Du w języku kancelaryjnym użyto niezakorzenionych wyrażeń w części objaśniającej: tam tyčia „specjalnie”; užginti ir miało znaczenie „będzie mieć wartość, będzie mieć moc, będzie obowiązywać”. Nawet w punktach regulaminów zdarzają się niekancelaryjne wyrażenia zaczerpnięte z języka potocznego: susitaręs su knygyno įkūrėju (dziś powiedzielibyśmy uzgodniwszy kwestię), išlaidas ima ant savęs „pokrywa sam”, už pasiskaitymą nieko mokėti nereikia, gali leisti imti mažą mokesnėlį, galima skirti šiokiątokią algą. ir Dziś uznalibyśmy takie wyrażenia za naruszenia stylu funkcjonalnego, ale w języku Jablonskisa są one interesujące jako fakty z historii języka kancelaryjnego. 2. Czeski Związek Oszczędzających w Pradze [1913 m. „Viltis” N 75]. — R., t. 1, p. 156-158. To część większego artykułu „Dzisiejszy Aitvaras“ (s. 151-158). Pisze się w nim o oszczędzaniu, a na o końcu, w osobnym rozdziale, omawia się statut czeskiego związku oszczędzających. Zarówno w części ogólnej, jak i w części dotyczącej statutu występują słowa i wyrażenia z języka fachowego związane z finansami i oszczędzaniem, a także inne tego rodzaju słowa i wyrażenia. Na pierwszym — miejscu wymowny jest sposób użycia nazw ji organizacji: oficjalnie określa się ją mianem związku, sam Jablonskis nazywa ją towarzystwem (towarzystwo założone pod tą nazwą), omawiając zaś statut, mimo wszystko używa słowa związek: związek oszczędzających, członkowie związku, organ związku (wydawnictwo), cel i dążenia związku (współczesnym terminem: zadania). — Iš w dziedzinie finansów znajdujemy: depozyty, depozyty oszczędnościowe, książeczki depozytowe, wnoszone depozyty, kasy oszczędnościowe, instytucje kredytowe i oszczędnościowe (s. 154), instytucje finansowe, sprawozdania instytucji (tamże). Do najciekawszych należą prekininkas „kupiec”, verteivos (w nawiasach — przemysłowcy) „przedsiębiorcy”, żywe „gotówkowe” pieniądze (kupujcie towary za żywe pieniądze, s. 155). Jednak ogólnie cech języka kancelaryjnego jest tu mniej niż w przeglądzie regulaminów księgarń. 3. Związek Nauczycieli Litwy [1917 r. „Santara” N 36]. —R., t. 2, s. 113-117. Są to opracowane przez Jablonskisa statuty Związku Nauczycieli Litwy. Wyraźniej widać z nich, jaki język kancelaryjny wyobrażał sobie Jablonskis i jak go tworzył. Język tych statutów i jego stosunek do współczesnego języka kancelaryjnego należałoby omówić w osobnym artykule. 196 ir su Tutaj krótko omówimy tylko jego ogólne cechy. W statucie Związku Jablonskis powtarzał wiele terminów, wyrażeń i konstrukcji składniowych używanych przez siebie w ir innych miejscach, a także ogólnie stosowanych w tamtym czasie. Jednak tutaj leksyka, terminologia i styl ir nieco różnią się od tych sprzed dziesięciu lat, są już bliższe współczesnemu użyciu. — Nie brakuje całkiem współczesnych terminów, np.: związek, towarzystwo, oddziały, sekcje, ir siedziba, związków, np. : Statut Związku, przedstawiciele szkół, komisja rewizyjna, walne zgromadzenie. Wiele szerszych wyrażeń również zakorzeniło się we współczesnym języku, np. : Majątek Związku stanowią; wykonuje statut Związku; decyzja jest zgodna z prawem; Członkiem Związku może być każdy; wykreśla się iš liczby członków Związku; właściwie korzystać z owoców kultury. To prawda, ir są tu formy słów rzeczy, które się nie przyjęły, a ir być może później zostały odrzucone przez samego Jablonskiego, np.: įnašos — „įnašai“, mokesnis „mokestis“, wyrażeń, np.: teismo keliu „sposobem- ”, statuty opracowane „przygotowane”, iš wyodrębnia „wyznacza” spośród siebie komisje. Takie kancelaryzmy były wymuszone, użyto ich dlatego, że nie znaleziono odpowiedniejszych, bardziej litewskich odpowiedników. Poszukiwania Jablonskisa pokazuje na przykład to, że napisawszy słowo atmainyti, zaraz wyjaśnia je innym słowem jį pakeisti; samo pakeisti nie — wystarczało, współczesne atšaukti nie miało o wówczas tego znaczenia, dlatego pozostawiono atmainyti. Uwagi podsumowujące Początki języka kancelaryjnego zawarte w omówionych artykułach Jablonskisa pomagają zrozumieć, jak kształtował się nasz język kancelaryjny, wyobrazić sobie jego pierwsze kroki, sposoby i kierunki tworzenia. Widzimy związek powstającego języka kancelaryjnego z ówczesnym językiem ir ogólnym. Wiele słów i wyrażeń zaczerpnięto z języka codziennego, obecne są nawet cechy języka potocznego. Przejawy języka kancelaryjnego są jeszcze nieustalone, poszukuje się potrzebnych słów i sposobów wyrażania, wiele z nich używanych jest równolegle. Stopniowo jedne słowa wypierają inne, używane równolegle, albo jedne są zastępowane przez inne. I tak początkowo używane ośvietimas zostaje później zastąpione przez švietimas, draugovė — przez draugija, dokument dotyczący jej działalności z įstatymas przekształca się w įstatai, a tiesos zastępują teisės. Znajdujemy słowa, których Jablonski jeszcze nie ujednolicił, a które później poprawiono i zastąpiono: paliudinimas — liudijimas, nusprendimas — sprendimas, paniekinimas — panaikinimas. Odczuwalny jest wpływ języka rosyjskiego, znajdujemy także kalki słowotwórcze, np.: apšvietidi, np.: išlaidas ima ant om paliudinimas apie kilmę, stato juos pavyzdžiu. Po zetknięciu się z pismami kancelaryjnymi nie uniknął tego nawet Jablonskis. Jednak Jablonskis stara się tworzyć własny, litewski język kancelaryjny. Najpierw dostosowuje do tego istniejące słowa i zwyczajne sposoby ich tworzenia: w jego artykułach jest mnóstwo derywatów z przyrostkiem -imas, np.: įstatymai, paliepimas, paliudinimas (pažymėjimo jeszcze nie ma); znajdujemy utworzony za pomocą przyrostka -ininkas wyraz knygininką. Do języka urzędowego przystosowuje się imiesłowy bierne czasu teraźniejszego, np. sprendžiamas balsas. 197 Tworzy przede wszystkim nowe słowa, stara się ne przystosować do języka o kancelaryjnego, innymi słowy terminologizować, już istniejące, np.: gina — „draudžia”, leidžia „siunčia” (pisma), knygyno prievaizdas „bibliotekininkas”. Znajdujemy takie wypowiedzi o uogólnionym znaczeniu, jak mokymo įstaigos sąjungos organas (leidinys). Czasami zmienia znaczenie istniejących ir wypowiedzi, dostosowując je do stylu kancelaryjnego, np.: turės vertę ir „turės galią, galios”, albo sięga po całkiem nieoczekiwany, nawet ekspresywny frazeologizm padės kūnu versti — „padės įgyvendinti”. Przygotowany przez Jablonskisa statut, jak już powiedziano, różni się od tego, co znajdowało się w jo pierwszych artykułach su związanych z językiem kancelaryjnym. Są one bliższe współczesnemu językowi tej dziedziny i wskazują na ir pewien przebyty etap rozwoju języka kancelaryjnego. Ale Język statutu Jablonskisa pod wieloma względami ir różni się od języka odpowiednich współczesnych pism. Najważniej- — ne sze są nie poszczególne słowa ar czy wyrażenia, ir lecz bardziej istotne — cechy, wynikające ir z jego całościowego charakteru. Nasze pisma kancelaryjne są bardzo zestandaryzowane, styl został jų ujednolicony, o iš z tekstu Jablonskisa tchnie indywidualny sposób mówienia, często ir migoczą w nim wyraźne odblaski żywego języka. Na przykład o tym, co, mówiąc naszymi słowami, nazywamy „naruszeniem praw”, — nieoczekiwanie pisze, że prawa nie byłyby ir zawężane ani w żaden sposób wypaczane. Albo znajdujemy w statutach wtrącone imiesłowy: ar Związku, wykonując pracę, czasami nie zbacza się z drogi; iš wysłuchuje, jak pracowały ką ir ir ką komisje, które zauważyły. Takich wtrętów z innego stylu funkcjonalnego jest kilka. Poza tym Indywidualny styl Jablonskiego ir i potrzeby języka kancelaryjnego zostały pięknie uzgodnione. Litewski język kancelaryjny poszedł ne dokładnie tą drogą, którą podążał į ją Jonas Jablonskis. Ji bardziej oddalona od zwykłego języka, bardziej ustandaryzowana i zbiurokratyzowana. ir Ukształtowanemu językowi kancelaryjnemu te cechy są zapewne nieuniknione, jednak obecny nasz język tej dziedziny jest zbyt sztucznie oderwany od języka potocznego. Część winy to można przypisać językoznawcom, ir ponieważ zbyt mało przyczynili się do tworzenia tej odmiany języka. Kazimierzowi Būdze przede wszystkim zależało na ir sprawach naukowych słownik. Józefowi Balčikoniusowi istniał tylko żywy język, su ja nie wyobrażał sobie języka kancelaryjnego, który by z nim nie współbrzmiał. Późniejsze pokolenie językoznawców — Antanas Salys, Pranas Skardžius, Petras Jonikas — pojawiło się z opóźnieniem, gdy praktyka języka kancelaryjnego była już w pełnym toku; zdążyli zająć się jedynie pracami wykończeniowymi. W tworzeniu litewskiego języka kancelaryjnego spośród językoznawców największy wkład wniósł Jablonskis. Jego największy wkład — ne te kilka artykułów z tej dziedziny, napisane ar statuty, cała o działalność w zakresie normalizacji języka. Język kancelaryjny tworzono na położonych przez niego fundamentach języka ogólnego. Otrzymano 1999 03 17 198