Kanceliarinės kalbos pradmenys Jono Jablonskio raštuose

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XLII (2000) Pranas KNIŪKŠTA Lietuvių kalbos institutas, Vilnius ZARYSY JĘZYKA KANCELARYJNEGO W PISMACH JONASA JABLONSKISA Wstęp Nasz język kancelaryjny był skazany na pozostawanie w tyle za językiem innych dziedzin i innymi stylami funkcjonalnymi. Jak wiadomo, litewski język pisany pojawił się w XVI wieku, lecz przez długi czas publikowano w nim jedynie teksty religijne i literackie. Dopiero znacznie później, w XIX wieku, zaczęły ukazywać się prace naukowe i publicystyczne oraz kształtować się zalążki języka naukowego i publicystycznego, natomiast w oficjalnym życiu państwowym języka litewskiego nie używano aż do XX wieku; dokumentów i pism urzędowych (z wyjątkiem pojedynczych okólników pisanych w Prusach Wschodnich) nie sporządzano po litewsku. Nawet pod koniec XIX wieku, gdy zaczęto porządkować i normować litewski język ogólny, nikt osobno nie podnosił ani nie rozpatrywał kwestii języka kancelaryjnego. W czasach carskiego ucisku i zakazu druku trudno było sobie wyobrazić dokumenty pisane po litewsku. Nawet po odzyskaniu prawa do druku oficjalne dokumenty i inne pisma urzędowe sporządzano po rosyjsku; wówczas w tym języku należało pisać nawet protokoły Litewskiego Towarzystwa Naukowego. Litewski język kancelaryjny jako odrębny styl funkcjonalny zaczął kształtować się dopiero na początku XX wieku. Do jego tworzenia przyczyniło się przede wszystkim odzyskanie prawa do druku oraz publiczne omawianie spraw działających wówczas stowarzyszeń i ich działalności. Ukazywały się nawet broszury poświęcone pismom urzędowym i zagadnieniom kancelaryjnym. Wśród nich warto wymienić wydane drukiem w 1904 r. „Statuty Wileńskiego Litewskiego Towarzystwa Pomocy” oraz broszurę „Powszechne, równe, tajne i bezpośrednie głosowanie”. Jako dokument z dziejów języka kancelaryjnego interesujący jest wydany w 1906 r. w Rydze „Lietuvių Raštvedys” („Litewski kancelarzysta”), jak głosi podtytuł: „Książka pouczająca, jak pisać listy, pozdrowienia, podania (prašenes) i inne pisma, pięknie i odpowiednio przygotowane na każdą sprawę i dla każdego człowieka, także dla tego, kto nie umie pisać” (Ryga. Drukarnia książek litewskich L. Jakavičiusa. 1906 r.). Omówiono tu najogólniejsze kwestie pisania różnych pism; zamieszczono wskazówki oraz przykłady pisania listów i adresów. Co prawda, przykłady „urzędowych” pism — podań, weksli, umów, testamentów i pełnomocnictw — są po rosyjsku, ale we wstępie i objaśnieniach omawia się je po litewsku. Spośród wyrażeń zawartych w broszurze warto zwrócić uwagę na używane do dziś duoti atsakymą, kreipiasi su prašymu (udzielić odpowiedzi, zwraca się z prośbą), a także na wyrażenia później zastąpione bardziej litewskimi: laiškai rašomi pas viršininką („listy pisze się u przełożonego”) — „do przełożonego”, į pirklius („do kupców”) — „kupcom”, pirklystės reikaluose („w sprawach handlowych”) — „w sprawach”; paduodu („podaję”) — „przedstawiam” kilka paveikslėlių („obrazków”) — „przykładów”. 190 Do ważniejszych terminów, które się przyjęły, należą viršininkas, prierašas, prašymas (w nawiasie objaśniono — prašėnė), adresas (podane w nawiasie obok antrašo), kontraktai (podane w nawiasie obok sankalbos). Spośród tych, które się nie przyjęły — oprócz paveikslėlių, prašenės, sankalbos — interesujące są także įgaliotinė („pełnomocnictwo”) oraz pasurga („uwaga”). Zalążki języka kancelaryjnego można znaleźć w artykułach prasowych z tamtego okresu, poświęconych szkołom, stowarzyszeniom i innym zagadnieniom życia społecznego. Wiele takich artykułów napisał również Jonas Jablonskis. W swoich artykułach i innych pismach, poruszając te zagadnienia, Jablonskis używa słów i wyrażeń potrzebnych do ich opisu, które ze względu na znaczenie i charakter można zaliczyć do języka kancelaryjnego. Ponadto wspomina, a nawet omawia słowa używane w tej dziedzinie przez innych, przyczyniając się tym samym do ich upowszechniania i uznania. Takie artykuły i teksty znajdują się w pierwszym tomie pism Jablonskisa „Artykuły społeczne” (Pisma Jablonskisa. Tom I. Artykuły społeczne. Redagował J. Balčikonis. Kowno, 1933; dalej — R., t. 1) oraz w tomie drugim „Sprawy oświatowe” (Pisma Jablonskisa. Tom II. Sprawy oświatowe. Redagował J. Balčikonis. Kowno, 1933; dalej — R., t. 2). Można wyróżnić kilka ich grup. I. Pierwsze artykuły o wydawnictwach pism urzędowych i dokumentach 1. Statut wileńskiego litewskiego stowarzyszenia samopomocy. Wilno, 1904 [1904 r. „Vilniaus Žinios” N 10]. – R., t. 1, s. 81. Artykulik jest krótką adnotacją do tłumaczonej książeczki. Przedstawiono jej istotę, ukazano i omówiono język. Treść książeczki Jablonskis opisuje, posługując się jej słowami: Jest to niewielka książeczka, w której spisano statut jedynego wileńskiego litewskiego stowarzyszenia. Opisano w niej: cel stowarzyszenia, środki, członków, prawa i obowiązki członków, tryb przyznawania zapomóg, zarząd stowarzyszenia, zebrania itd. Jak widać, występują tu terminy języka urzędowego, z których część przetrwała do naszych czasów: środki, członkowie, zapomoga, zarząd, zebranie; inne zostały obecnie doprecyzowane lub zyskały nowe znaczenie: stowarzyszenie „towarzystwo”, ustawy „statut”, (członków) prawdy „prawa”, powinności „obowiązki”; do drugich należy też wyrażenie tryb przyznawania zapomóg „tryb przyznawania zapomóg”. Jablonskis ocenia przychylnie język książeczki, a więc i jej urzędniczyzmami nasycone słownictwo („…tłumaczenie jest dość śmiałe, nie niewolnicze”), choć czyni pewne zastrzeżenia: „jej język, jak widać, jest znacznie opracowany, może dostarczyć nieco materiału do wypracowania także naszej terminologii”. Niewątpliwie chodzi o terminy języka urzędowego. Osobno wymienia następujące użyte w książeczce słowa z tej dziedziny: członek (słowo odróżniane od staw), usługa, rachunek, ewidencja, samota (zsumowanie). Sam podaje tylko jedno własne słowo wspólnota, zapisuje je obok stowarzyszenia – można zrozumieć, że je rozróżnia, ale raczej daje pierwszeństwo wspólnocie. 2. Nasze książki. Powszechne, równe, tajne i bezpośrednie głosowanie. Napisał P. Višinskis [1905 r. „Lietuvos Ūkininkas” N 1, s. 20]. – R., t. 1, s. 109–110. 191 W artykuliku omówiono zagadnienia „władzy ludu” i jej wyboru oraz wspomnianą książeczkę. Jako słowa samej książeczki podano tylko jej tytuł: Powszechne, równe, tajne i bezpośrednie głosowanie, w którym terminem jest słowo głosowanie z określeniami. Poza tym Jablonskis pisze własnymi słowami i wyrażeniami, spośród których do języka pism urzędowych zalicza się: (krajowy) rząd, (wszystkie) władze, (krajowi) przedstawiciele, wybory, wyborcy (występuje też czasownik „wybierać”); wyrażenia „wykonywać” decyzje społeczeństwa; zastępować… mieszkańców, swoich wyborców; rozstrzyga o… sprawach kraju. Na swój sposób, w innych formach niż w tytule książeczki, wyjaśnia zasady głosowania, mianowicie: przedstawicieli powinni wybierać: 1) wszyscy… pełnoletni ludzie, 2) wszyscy na równych zasadach… 3) wszyscy w tajemnicy… 4) bezpośrednio… Istotne są tu dwie kwestie: wyrażenie pełnoletni ludzie oraz podany obok bezpośrednio synonim wprost, któremu Jablonskis najwyraźniej daje pierwszeństwo. 3. Wilno, 17 grudnia 1904 r. [1904 r. „Vilniaus Žinios” N 18].– R., t. 1, s. 79–80. W artykule relacjonuje się i objaśnia „po swojemu, prostszymi słowami własnego języka” wydane „dla całej ziemi rosyjskiej” Najwyższe zarządzenie. Należy je objaśnić, ponieważ „nie jesteśmy przyzwyczajeni mówić tak, jak mówi się w takich zarządzeniach”. Jablonskis wprost wspomina zatem o szczególnym języku dokumentów, innymi słowy, o języku urzędowym. Styl samego Jablonskisa jest wyraźnie relacyjny, występuje w nim nawet sporo konstrukcji imiesłowowych, które nie pasują do stylu rzeczowego. Urzędowy charakter mają tylko niektóre użyte przez niego słowa i połączenia wyrazowe: rząd, urzędnicy, państwowość „państwo”, stan, zarządzenie (najwyraźniej „dekret”), uznanie „uznaniowość”, wprowadzenia (nowo wprowadzone kwestie – „zmiany”), głos rozstrzygający. Więcej jest wyrażeń zbliżających się do języka urzędowego, w których widać zalążki tego stylu w samym języku Jablonskisa: aby chłopi uzyskali te same prawa; aby pod względem praw dorównali innym… stanom; przed sądem wszystkie stany… są równe; przymusu… ze strony rządu… nie będzie; sprawy powierzyć określonym ustawom; o przestępstwie człowieka przeciwko ustawom będą rozstrzygać; zwężają i ograniczają… prawa mieszkańców (częściej używany w tym znaczeniu czasownik zwężać; użyto także wyrażenia ograniczał prawa obcokrajowców), sąd ma głos rozstrzygający. Widzimy tu już urzędniczyzmy uzyskać prawa, ograniczać prawa, powierzyć sprawy (komu), być równym przed sądem, przestępstwo przeciw ustawie, mieć głos rozstrzygający. Ponadto znajdujemy zdanie ze słowami zestawiającymi z jednej strony… z drugiej… (z jednej strony ludzi tego stanu ma być najwięcej, a z drugiej – w życiu chłopów wiele trzeba przerobić i naprawić). II. Artykuły o seminarium nauczycielskim w Poniewieżu Wiele z nich opublikowano w gazecie „Lietuvos Ūkininkas” (1906 r. nr 22, 24, 29, 32, 37; 1907 r. nr 6, 7). – R., t. 2, s. 6–24; (1908 r. nr 20, 96). – R., 192 t. 2, s. 40–42; jeden – w gazecie „Vilniaus Žinios” (1907 r. nr 71). – R., t. 2, s. 27–29. W artykułach z tego zbioru znajdujemy słowa o odcieniu znaczenia kancelaryjnego, związane z oświatą, nauczaniem, przyjęciem do szkoły i dokumentami z tej dziedziny. Z dziedziny oświaty, oprócz zwykłych terminów, takich jak szkoła, nauczyciel, seminarium, warto wymienić dziś już osobliwe dla nas apšvietimas „oświata” (ministerstwo oświaty, minister oświaty), pradedamoji „początkowa” szkoła, žmonių „ludowa, ludu” szkoła, įžengiamoji „przygotowawcza” klasa „klasa”. Dostanie się do seminarium określa się zwyczajnie – za pomocą czasownika stoti „wstępować” i jego formy z przedrostkiem įstoti „wstąpić” (įstoti į seminariją „wstąpić do seminarium”, spotyka się też įstoti seminarijon, s. 10). Osoby pragnące wstąpić są przyjmowane do seminarium. Podstawowym dokumentem rekrutacyjnym jest podanie. Wymienia się inne dołączane do niego dokumenty (s. 21): metrikai (w nawiasie – akt urodzenia i chrztu), świadectwo pochodzenia, świadectwo ze szkoły, zaświadczenie od rodziców (lub opiekunów). Wspomina się też świadectwo lekarskie (nie jest bezwzględnie wymagane). W innym miejscu (s. 40) wymienia się: metrikai kandydata, pismo o pochodzeniu kandydata (dalej występuje też zaświadczenie o pochodzeniu), zaświadczenie o moralności kandydata. Wszystkie dokumenty na początku określa się wspólną nazwą popieriais „papierami” (podania ze wszystkimi wymaganymi papierami składa się, s. 9), później – dokumentais „dokumentami” (na żądanie mają zostać przedstawione także inne dokumenty, s. 21). Zatem nazewnictwo dokumentów dopiero się kształtuje; najczęściej posługuje się najbardziej ogólnym słowem raštas „pismo”, ale widać już poprzednika określenia „świadectwo” – paliudijimas. Spośród innych jeszcze nieustabilizowanych nazw dokumentów warto wymienić apskelbimas „ogłoszenie” (zamiast odpowiedzi wysyła się proszącym jedynie drukowane ogłoszenia, s. 9). Ogólne złożenie podania określa się połączeniem wyrazowym paduoti prašymą „złożyć podanie”, natomiast wysłanie go pocztą – na dwa sposoby: leisti prašymą i siųsti prašymą „wysłać podanie” (drugie określenie występuje częściej w dalszej części tekstu). O działaniach odbiorcy podania pisze się: przyjąć, odrzucić, rozpatrzyć podanie. Występuje też wyrażenie išpildyti prašymą „spełnić prośbę” (podania… są rozpatrywane raczej szybko, s. 15). Adresata podania wskazują dwie konstrukcje – z celownikiem (wysłać komuś) oraz z przyimkiem į „do” (wysłać do kogoś); obie spotyka się nie tylko z nazwami instytucji, lecz także urzędników: leisti seminarijos direktoriui prašymus „wysyłać podania dyrektorowi seminarium” (s. 6); reikėtų leisti prašymą į seminarijos direktorių „należałoby wysłać podanie do dyrektora seminarium” (s. 21). Konstrukcje te stosowane są wymiennie nawet w tym samym artykule (s. 27): leizdami savo prašymus tiesiok į ministeri „wysyłając swoje podania bezpośrednio do ministra”; ministeris siunčia tuos prašymus į seminariją „minister wysyła te podania do seminarium”; žmonės savo prašymus siunčia ministeriui, ministeris ir tuos prašymus siunčia seminarijai „ludzie wysyłają swoje podania ministrowi, a minister wysyła te podania seminarium”. To przykład jeszcze nieustabilizowanego języka kancelaryjnego. W artykułach występują zwroty, które nie są bezpośrednio związane z wymienionymi dziedzinami. Znajdujemy kancelaryzmy, które utrwaliły się od tamtego czasu: gavo atsakymą „otrzymał odpowiedź” (negavo atsakymo „nie otrzymał odpowiedzi”), ale też konstrukcję gavo atsakymą ant prašymo įstaiseime (dziś mówimy: gavo atsakymą į prašymą „otrzymał odpowiedź na podanie”); išreikšti savo nuomonę „wyrazić swoją opinię” (kad… išreikštų apie juos savo nuomonę „aby… wyraził o nich swoją opinię”, s. 27), siųsti per ką „wysłać przez kogoś” (per mokymo globėją siunčia tuos prašymus „przesyła te podania przez opiekuna nauczania”, s. 27). Obok siebie, najwyraźniej z rozróżnieniem znaczeń, użyto form prireikus „w razie potrzeby” i pareikalavus „na żądanie” (prireikus arba pareikalavus būsią pristatyti ir kiti dokumentai „w razie potrzeby lub na żądanie zostaną przedstawione także inne dokumenty”, s. 21). 193 Jednak wiele jest słów i wyrażeń, które nie weszły do współczesnego języka kancelaryjnego. Ciekawym, lecz nieprzyjętym jako kancelaryzm wyrażeniem jest korespondować z kimś (korespondować z ministrem oświaty, s. 20) (obecnie w pracy biurowej używa się wyłącznie prowadzić z kimś korespondencję). W dzisiejszym znaczeniu «przypadku» Jablonskis używa słowa przypadek (w każdym takim przypadku trzeba korespondować z ministrem oświaty, s. 20). Jablonskis nie znalazł jeszcze odpowiedniego słowa na określenie czynności prawnego uchylenia; w tym znaczeniu używał czasowników unieważnić (stara ustawa… nie zostanie teraz unieważniona, s. 7), runąć („Ustawę”… trzeba koniecznie tego lata obalić, s. 10). Nawet na określenie sposobu działania i oparcia się na czymś używa się wyrażeń ze słowem droga, które później zaliczono do błędów: trzeba tu pracować także innymi drogami (s. 19), idąc drogą obecnych ustaw (s. 21). III. Artykuły o wydarzeniach i ich organizacji 1. Zjazd nauczycieli litewskich [1906 m. „Lietuvos Ūkininkas“ N 28]. – R., t. 2, s. 11–12. Mowa o prośbie o zorganizowanie zjazdu nauczycieli (kursów) oraz odpowiedzi gubernatora kowieńskiego. Jablonskis omawia przedstawione w odpowiedzi powody, dla których rzekomo nie można tego zrobić, używając słów i wyrażeń związanych z organizowaniem kursów. Spośród dotąd nieomówionych słów warto wymienić zjazd (użyte wyłącznie w tytule artykułu) oraz kursy (w tekście). Najciekawsze są jednak słowa określające organizowanie kursów. Jablonskis najczęściej używa czasownika urządzić oraz jego form i pochodnych: urządzić kursy letnie, urządza się takie kursy, troszczyć się o urządzenie takich kursów; trzykrotnie spotykamy założyć oraz jego pochodne: władze, które mogą… założyć kursy…, chcą założyć kursy…, [jeden] z założycieli tych kursów; raz mowa o zorganizowaniu kursów: [odpowiada] za całą organizację tych kursów. Nie znaleziono jeszcze jednego właściwego słowa; do dzisiejszego użycia najbardziej zbliża się to ostatnie, ale i ono ma inny przedrostek — dziś kursy można tylko organizować i zorganizować, a nie urządzić. Spośród wyrażeń kancelaryjnych, które przyjęły się obecnie, w artykule znajdujemy: złożyć podanie (złożył… podanie), otrzymać podanie (otrzymawszy… podanie nauczycieli), otrzymać odpowiedź (otrzymawszy… odpowiedź), wydać polecenia; spośród nieakceptowanych: spełnić prośbę (czy można spełnić prośbę tych nauczycieli), wyrazić życzenia, «postępować zgodnie z» poleceniami (postępować według tych poleceń). 2. O nowym stowarzyszeniu [1914 m. „Viltis“ N 289; 1915 m. „Viltis“ N 3]. – R., t. 1, s. 159–166. Mowa o zebraniu stowarzyszenia o nazwie Pomoc dla poszkodowanych przez wojnę, zwanego także stowarzyszeniem pomocy (s. 162). Utrwalił się już termin stowarzyszenie; występują też członkowie stowarzyszenia, zarząd stowarzyszenia, a wydarzenie organizowane przez stowarzyszenie nazywa się zebraniem: zebranie stowarzyszenia, protokół zebrania, przemawiał na zebraniu, mówca zebrania. Spośród innych słów warto zapamiętać: prawa, które zastąpiły „prawdy” (prawa nauczycieli, prawa dziennikarzy, s. 166), czasowniki ograniczać (prawa są już tylko ogr- 194 aniczane, s. 166) oraz zakładać (zakładany jest „Žiburėlis”), chociaż o wspomnianym stowarzyszeniu napisano: powstało (s. 159). 3. Z drugiego zjazdu nauczycieli litewskich [1917 m. „Lietuvos Balsas“ N 59]. – R., t. 2, s. 119–121. Artykuł omawia zjazd nauczycieli, który odbył się w 1917 r. Znajdujemy tu również pewne innowacje, które można powiązać z językiem kancelaryjnym: zjazd ma już współczesne, zterminologizowane znaczenie tego słowa — wyraźnie odróżnia się zjazd od kursów: Większość [członków zjazdu] stanowili… słuchacze kursów. Mowa już tylko o tworzeniu związku nauczycieli (nie ma już „urządzania”), o prawie nauczyciela (to znaczenie nie jest już wyrażane słowem tiesa). Znajdujemy kancelaryzmy, które weszły do współczesnego użycia: głos rozstrzygający (mających głos rozstrzygający), przyjąć rezolucję (rezolucja została przyjęta), powierzyć wykonanie (powierzono wykonanie podjętych nusprendimai „decyzji”). Są terminy, których Jablonskis używał w sposób zterminologizowany, lecz które obecnie się nie przyjęły: decyzje nazywają się nusprendimai, uczestnicy zjazdu — nariai, porządek prac, porządek obrad — darbų programa. Zupełnie niekancelaryjnie napisano: odbył się drugi zjazd nauczycieli litewskich. IV. Przedstawienie dokumentów (regulaminów, statutów) Omówienie określonego dokumentu („Rozporządzenia Głównego”) przedstawiliśmy w jednym z artykułów pierwszej grupy (zob. I. 3). Szczegółowo opisano dwa dokumenty o charakterze normatywnym. 1. Księgarnie przy szkołach początkowych [1907 m. „Vilniaus Žinios“ N 33]. – R., t. 2, s. 24–27. Mowa o nowych zasadach dotyczących księgarń szkolnych, zatwierdzonych przez ministra oświaty w 1906 r. Przytoczono osiem punktów tych zasad. Objaśniająca część artykułu przypomina inne artykuły z tego roku. Ciekawszy i zawierający więcej cech języka rzeczowego jest język przytoczonych zasad; znajdujemy w nim więcej słów o ustalonym znaczeniu. I tak organizację księgarni określają słowa założyć i utworzyć (występują także utworzenie, założyciele); jedynie na samym początku części objaśniającej raz napisano, że księgarnie są urządzane. W znaczeniu kancelaryjnym używane są połączenia z czasownikami przeznaczyć (przeznaczyć zapomogi; raz występują też udzielane zapomogi), powierzyć (powierzyć pracę, powierza się opiekę nad księgarniami). Ponadto rozróżnia się znaczenia czasowników oddać i powierzyć: Założyciele mogą te księgarnie albo na zawsze oddać szkołom ludowym, albo tylko czasowo, na ten czas powierzyć (s. 25). Wśród połączeń rzeczownikowych o charakterze języka rzeczowego ważniejsze są: placówki oświatowe, placówki społeczne, czytelnie społeczne, księgarnie publiczne (w nawiasie objaśniono – biblioteki publiczne, a więc księgarnia jest użyte w znaczeniu innym niż współczesne), spis gazet (w nawiasie objaśniono – katalog). Te ostatnie przykłady 195 pokazują, że poszukuje się odpowiednich terminów i odpowiedników słów międzynarodowych. Poszukiwanie terminów i słów widać także w wielu innych przypadkach: nauczyciel zarządzający księgarnią na początku jest określany jako księgarz, później nazywany jest opiekunem księgarni; obok przysłówka na zawsze, określającego czas trwania czynności lub zjawiska, jako jego przeciwieństwo podaje się czasowo i na ten czas. Takie poszukiwania ukazuje również wspomniane użycie czasowników założyć i utworzyć, przeznaczyć i dać. Z tych par jedne słowa (założyć, przeznaczyć, czasowo) nabrały charakteru kancelaryjnego, inne (dać, na ten czas) mają odcień nieurzędowy. Pod tym względem różne są także całe wyrażenia. Odcień znaczenia kancelaryjnego ma przeciwstawienie przysłówków na zawsze – czasowo, ale z tych form niezmieniona utrwaliła się tylko druga; przysłówek na zawsze zastępowany jest pochodnymi przymiotnikami stały lub bezterminowy. Inny los spotkał używane przez Jablonskiego wyrażenia odnoszące się do księgarni: mieć pod swoją pieczą i mieć wolę (pozwolić założyć księgarnię) – pierwsze z nich weszło do naszej kancelaryjnej polszczyzny, w drugim wola została zastąpiona przez prawo. Dwa wyrażenia, które nie przyjęły się w języku kancelaryjnym, wystąpiły w części objaśniającej: w tym celu „specjalnie” zabronić oraz będzie miało wartość „będzie miało moc, będzie obowiązywać”. Nawet w punktach regulaminu zdarzają się niekancelaryjne wyrażenia zaczerpnięte z języka potocznego: po uzgodnieniu z założycielem księgarni (dziś powiedzielibyśmy po uzgodnieniu sprawy), bierze wydatki na siebie „pokrywa je sam”, za czytanie nie trzeba płacić, można pobierać niewielką opłatę, można też przyznać jakąś tam pensję. Dziś uznalibyśmy takie wyrażenia za naruszenie stylu funkcjonalnego, ale w języku Jablonskiego są interesujące jako fakty z historii języka kancelaryjnego. 2. Czeski Związek Oszczędzających w Pradze [1913 m. „Viltis“ N 75]. – R., t. 1, s. 156–158. Jest to część większego artykułu „Latawiec naszych czasów” (s. 151–158). Mowa w nim o oszczędzaniu, a na końcu, w osobnym rozdziale, omawiany jest statut czeskiego związku oszczędzających. Zarówno w części ogólnej, jak i w części statutowej występują słowa i wyrażenia języka rzeczowego związane z finansami i oszczędzaniem, a także inne. Przede wszystkim wymowne jest użycie nazw organizacji: określana jest oficjalną nazwą związek, sam Jablonskis nazywa ją towarzystwem (towarzystwo założone pod tą nazwą), omawiając zaś statut, mimo to używa słowa związek: związek oszczędzających, członkowie związku, organ związku (publikacja), cel i dążenia związku (współczesnym terminem – zadania). Z dziedziny finansów znajdujemy: wkłady, wkłady oszczędnościowe, książeczki wkładowe, wpłacane wkłady, kasy oszczędnościowe, instytucje kredytowe i oszczędnościowe (s. 154), instytucje finansowe, sprawozdania instytucji (tamże). Do najciekawszych należą kupiec „handlowiec”, ludzie interesu (w nawiasie – przemysłowcy) „przedsiębiorcy”, żywe „gotówkowe” pieniądze (kupujcie towary za gotówkę, s. 155). Ogólnie jednak cech języka kancelaryjnego jest tu mniej niż w omówieniu zasad dotyczących księgarń. 3. Związek Nauczycieli Litewskich [1917 m. „Santara“ N 36]. – R., t. 2, s. 113–117. Jest to statut Związku Nauczycieli Litewskich opracowany przez Jablonskiego. Wyraźniej widać w nim, jaki język kancelaryjny wyobrażał sobie Jablonskis i jak go tworzył. Tego statutu 196 Język i jego relacje ze współczesnym językiem urzędowym należałoby omówić w osobnym artykule. Tutaj krótko przedstawimy jedynie jego ogólne cechy. W statutach Związku Jablonskis powtórzył wiele terminów, sformułowań i konstrukcji składniowych, których używał gdzie indziej i które były powszechnie stosowane w tamtym czasie. Jednak tutaj słownictwo, terminologia i styl różnią się już nieco od tych sprzed dziesięciu lat — są już bliższe współczesnemu użyciu. Jest mnóstwo całkiem współczesnych terminów, np.: związek, stowarzyszenie, oddziały, sekcje, siedziba, a także wyrażeń, np.: statut Związku, przedstawiciele szkół, komisja rewizyjna, walne zebranie. Wiele dłuższych sformułowań również przyjęło się we współczesnym języku, np.: majątek Związku stanowi; wykonuje statut Związku; decyzja jest zgodna z prawem; członkiem Związku może być każdy; zostaje wykreślony z grona członków Związku; korzystać należycie z owoców kultury. Rzecz jasna, również tutaj są elementy, które się nie przyjęły, być może później odrzucone także przez samego Jablonskisa — formy wyrazów, np.: įnašos „wkłady”, mokesnis „opłata”, wyrażenia, np.: teismo keliu „drogą”, įstatai išdirbti „opracować”, išskiria „wyznaczają” iš savo tarpo komisijas. Tego rodzaju kancelaryzmy były wymuszone, używane dlatego, że nie znaleziono odpowiedniejszych, bardziej litewskich zamienników. O poszukiwaniach Jablonskisa świadczy na przykład to, że po napisaniu słowa atmainyti od razu objaśnia je innym — pakeisti; samo pakeisti nie wystarczało, a współczesne atšaukti nie miało wówczas tego znaczenia, dlatego pozostawiono atmainyti. Uwagi podsumowujące Zalążki języka urzędowego zawarte w omówionych artykułach Jablonskisa pomagają zrozumieć, jak kształtował się nasz język urzędowy, oraz wyobrazić sobie jego pierwsze kroki, sposoby tworzenia i kierunki rozwoju. Widzimy związki kształtującego się języka urzędowego z ówczesnym językiem ogólnym. Wiele słów i wyrażeń przejęto z języka codziennego, można w nim znaleźć nawet cechy języka potocznego. Formy języka urzędowego nie są jeszcze ustalone, poszukuje się potrzebnych słów i sposobów wyrażania, a wiele z nich występuje równolegle. Stopniowo jedne słowa wypierają inne, używane równolegle, albo jedne zastępowane są przez drugie. I tak początkowo używane apšvietimas zostaje później zastąpione przez švietimas, draugovė ustępuje miejsca draugija, dokument regulujący działalność organizacji zmienia się z įstatymas w įstatai, a tiesas zostaje zastąpione przez teisės. Znajdujemy u Jablonskisa słowa, które nie były jeszcze znormalizowane, a później zostały poprawione lub zastąpione: paliudinimas – liudijimas, nusprendimas – sprendimas, paniekinimas – panaikinimas. Wyczuwalny jest wpływ języka rosyjskiego; znajdujemy też kalki słowotwórcze, np.: apšvietimas, apskelbimas, nužiūrėjimas, oraz konstrukcje utworzone na wzór rosyjski, np.: išlaidas ima ant savęs, paliudinimas apie kilmę, stato juos pavyzdžiu. W zetknięciu z pismami urzędowymi nie uniknął tego nawet Jablonskis. Jablonskis stara się jednak tworzyć własny, litewski język urzędowy. Przede wszystkim przystosowuje do tego istniejące słowa i typowe sposoby ich tworzenia: w jego artykułach jest mnóstwo derywatów z przyrostkiem -imas, np.: įstatymai, paliepimas, paliudinimas (słowa pažymėjimas jeszcze nie ma); znajdujemy też utworzony za pomocą przyrostka -ininkas wyraz krygininką. W języku urzędowym 197 stosuje się imiesłowy bierne czasu teraźniejszego, np. sprendžiamas balsas. Najczęściej tworzy nie nowe słowa, lecz stara się przystosować do języka urzędowego istniejące, czyli je terminologizować, np.: gina „zakazuje”, leidžia „wysyła” (pisma), knygyno prievadas „bibliotekarz”. Znajdujemy wyrażenia o uogólnionym znaczeniu, takie jak mokymo įstaigos ir sąjungos organas („instytucja oświatowa i organ związku”, wydawnictwo). Czasem zmienia też i nadaje urzędowy charakter znaczeniu istniejących wyrażeń, np.: turės vertę „będzie miało moc, będzie obowiązywać”, albo sięga po całkiem nieoczekiwany, wręcz ekspresywny frazeologizm — padės kūnu versti „pomoże wcielić w życie”. Przygotowane przez Jablonskisa statuty, jak już wspomniano, różnią się od tego, co można znaleźć w jego pierwszych artykułach związanych z językiem urzędowym. Są bliższe współczesnemu językowi tej dziedziny i ukazują pewien etap rozwoju języka urzędowego. Język statutów Jablonskisa różni się jednak pod wieloma względami również od języka współczesnych pism tego rodzaju. Najważniejsza różnica dotyczy nie tylko poszczególnych słów i wyrażeń, lecz także kwestii bardziej zasadniczych — całości i charakteru tekstu. Nasze pisma urzędowe są bardzo skostniałe, ich styl ujednolicony, podczas gdy tekst Jablonskisa tchnie indywidualnym sposobem mówienia i często przebłyskują w nim wyraźne odblaski żywego języka. I tak o tym, co nazwalibyśmy „naruszeniem praw”, niespodziewanie pisze: aby prawa nie były ograniczane ani przekreślane. Albo znajdujemy w statutach wtrącenia konstrukcji imiesłowowych: czy Związek, pracując, czasem nie schodzi z drogi; wysłuchuje, co i jak zrobiły komisje oraz co zauważyły. Takich wtrąceń charakterystycznych dla innego stylu funkcjonalnego jest kilka. Poza tym indywidualny styl Jablonskisa harmonijnie łączy się z potrzebami języka urzędowego. Litewski język urzędowy nie rozwinął się całkiem w tym kierunku, w którym prowadził go Jonas Jablonskis. Bardziej oddalił się od zwykłego języka, jest bardziej znormalizowany i zbiurokratyzowany. Te cechy są zapewne nieuniknione w ukształtowanym języku urzędowym, jednak współczesny litewski język tej dziedziny jest zbyt sztucznie oddzielony od języka potocznego. Część winy za to można przypisać także językoznawcom, ponieważ zbyt mało przyczynili się do tworzenia tej odmiany języka. Kazimieras Būga interesował się przede wszystkim sprawami nauki i słownikiem. Dla Juozasa Balčikonisa istniał tylko żywy język; nie wyobrażał sobie języka urzędowego, który by się z nim nie pokrywał. Późniejsze pokolenie językoznawców — Antanas Salys, Pranas Skardžius, Petras Jonikas — pojawiło się z opóźnieniem, gdy praktyka języka urzędowego była już w pełnym rozkwicie; zdążyli jedynie zająć się pracami wykończeniowymi. Spośród językoznawców największy wkład w tworzenie litewskiego języka urzędowego wniósł Jablonskis. Jego największym osiągnięciem nie jest tych kilka artykułów z tej dziedziny ani napisane statuty, lecz cała działalność na rzecz normalizacji języka. Język urzędowy tworzono na położonych przez niego fundamentach języka ogólnego. Otrzymano 1999 03 17 198 ELEMENTS OF OFFICE LANGUAGE IN JONAS JABLONSKIS’ WRITINGS Streszczenie Litewski język urzędowy jako styl funkcjonalny wykształcił się na początku XXth wieku. Jego początki można z łatwością prześledzić w ulotkach i artykułach prasowych z tamtego okresu. Większość z nich dotyczyła działalności szkół i stowarzyszeń oraz innych zjawisk życia społecznego. Kilka takich artykułów napisał również Jonas Jablonskis. Zawierają one słowa i wyrażenia charakterystyczne dla języka urzędowego. Przykłady tego stylu funkcjonalnego występują jeszcze częściej w pismach omawiających pierwsze wydania publikacji z tej dziedziny, a także regulaminy i przepisy stowarzyszeń. J. Jablonskis był autorem Regulaminu Związku Nauczycieli (1917), który świadczy o jego wkładzie w kształtowanie się języka urzędowego. Język regulaminów jest zbliżony do języka współczesnych dokumentów, jest jednak mniej sztywny. Wkład J. Jablonskisa w kształtowanie się języka urzędowego jest widoczny w jego ogólnej działalności normatywnej. Litewski język urzędowy powstał na fundamencie litewszczyzny standardowej ukształtowanej przez J. Jablonskisa. 199