Kalbos dabartiškumo nuorodos nelingvistiniuose tekstuose

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA ZAGADNIENIA XLII (2000) Kazimieras ŽUPERKA Uniwersytet w Szawlach JĘZYKI AKTUALNOŚCI PRZYPISY NIEJĘZYKOWYCH W TEKSTACH 1. Uwagi wstępne W artykule, na podstawie metajęzykowych komentarzy (MK) oraz jednostkami metajęzykowymi (MV)' pokazuje, które nowe zjawiska współczesnego języka litewskiego są ir zauważane i jak ocenia je nasze społeczeństwo. W pracach językoznawców dość powszechny jest pogląd, że społeczeństwo nie zauważa zmian języka. W jednym z najnowszych dzieł litewskiej socjolingwistyki napisano: „Z badań be socjologicznych jasno wynika również, że wspólnota językowa uważa, iż dziś mówi dokładnie ji tak samo jak wczoraj, że obecne pokolenie mówi dokładnie tak samo, jak mówiło jego rodzice. [...] A zatem użytkownicy języka nie odczuwajjų ą, że język się zmienia“ (Analiza 1997: 49, 50). MK Karaliūnasa pozwala doprecyzować ten pogląd. MV zbierać iš teksty ir pisanego i mówionego języka, przede iš wszystkim publicystykę (mediów), a także język potoczny, iš prace naukowe i utwory literackie“. ir Zebrano około 4 tysięcy przykładów, wśród nich znaleziono około 400 MV, odzwierciedlających zjawiska zmienności języka: dawne, po prostu starsze, współczesne, różnych pokoleń odsyłaczy językowych (starości, młodości). MK zbierano głównie dane iš językowe z ostatnich dziesięcioleci, ale zaglądano do wcześniejszir ych źródeł, ponieważ dążono do wyjaśnienia bardziej ogólnych cech językowej świadomości naszego społeczeństwa”, a tylko ne tych innowacji języka litewskiego, które użytkownicy dostrzegają dzisiaj. MK dotyczących współczesności języka, całkiem podobnych do współczesnych, į znajdujemy w starszych ir pismach; takie są na przykład te dwa MK z wydanej drukiem w 1900 r. poezji J. Anusavičiusa i wykładu wygłoszonego w 1919 r. przez J. Tumo-Vaižgantasa: ! Komentarzem metajęzykowym nazywa się omówienie języka lub językowej ekspresji tekstu: ocenę, uzasadnienie użycia itp. (zob. Jifickova 1979: 149; Župerka 1987: 194-195; 1996: 65); MK wraz z komentowaną częścią tekstu tworzy jednostkę metajęzykową (zob. Barabanscikova 1991: 1). 2 Oczywiście przykłady z utworów literackich należy oceniać inaczej niż metajęzykowe komentarze tak zwanych tekstów komunikacyjnych, ale mając na uwadze zadania niniejszego artykułu, różnica ta nie jest tym razem istotna. * Jako zjawisko odzwierciedlające świadomość językową bada się tak zwaną lingwistykę ludową (zob. Čmejrkova 1992 oraz wskazaną tam literaturę). Do nielingwistycznych tekstów MK moglibyśmy spojrzeć jak na kontynuację lingwistyki ludowej w czasach nowożytnych; tutaj być może pasowałby termin lingwistyki nieprofesjonalnej. 124 Kurgaspadinė (teraz powiedzielibyśmy: pani) | Gaspadorystėn niezbyt przyjemna Anus 102; Litwini są — prawdziwymi dziećmi swojej przyrody, miłośnikami swojego zapiecka (teraz powiedzielibyśmy: patrioci): gdzie się urodzili, tam tkwią Vaižg (Prg 1989 9 135). Należy znać przynajmniej przybliżony czas użycia su MK wypowiedzi (czasami — ir także inne okoliczności). Nowości z dawniejszych czasów oczywiście nie są już nowościami w naszych czasach; słowo, jak się zdaje, zwykle zachowu10-15 je odcień nowości przez około rok. 2. Związek języka ir charakterystyczny dla danego okresu historycznego Zebrane MV materiały wskazują, że istnieje związek między historyczną (chronologiczną) opozycją języka a grupami ir wiekowymi (gorzki) przeciwstawienia. Szczególnie ścisły związek widać między grupą „mówiąc staroświir ecko” a grupą „jak mówią starzy” MK: spotykamy przy jų wypowiedziach podobnego rodzaju; czasami bywa tak sformułowane, że trudno rozstrzygnąć, do MK której grupy pokoleniowej — ar — jį je przypisać. Nieco inna relacja jest widoczna między grupą „jak mówi się teraz” a ir „jak mówią młodzi” MK: współcześnie mówią ne tylko młodzi, ale młodzi zazwyczaj mówią współcześnie. Jų swoisty sposób mówienia, często nienormatywny z punktu widzenia języka ogólnego, jest postrzegany jako nowoczesny. Np. : Wściekły się jį zaatakować te osy, ir jedna bardziej bezczelna, jak mówią teraz młodzi, tylko cvankt Dla Bladžia į pajalninką Lkn; Egzaminator Jablonskis był dość surowy, twardy, ir jak powiedzieliby teraz studenci — „topór“ Prg 1987 3 158; na skrzyżowaniu widzę chłopców du oglądających „filmy animowane” (tak nazywa się odurzanie, podczas którego twarz owija się ręcznikiem nasączonym chemikaliami) KT 1988 07 30; Jeżeli jutro nie przyniosę szefowi sprawozdania, będzie, jak mówi teraz moja córka, szaki nugaroj šnek. 1997. 3. Stylistyczny aspekt starożytności / współczesności języka Historyczny (chronologiczny) komentarz dotyczący jednostki języka lub środka językowego, sposobu wyrażania jest społeczną oceną języka, a zarazem stanowi pewną charakterystykę stylistyczną. Wśród oznaczeń stylistycznej charakterystyki słowa w naszych słownikach tradycyjnie znajduje się psn. —„przestarzałe, niestosowane lub rzadko stosowane w języku ogólnym słowo albo jego znaczenie. Oznaczeniem tym niekiedy określa się również słowa oznaczające przestarzałe pojęcia lub zjawiska, przedmioty, które wyszły z użycia“ (DLKŽ: XIV). LKŽ ma również oznaczenie neol. —„neologizm, nowo powstałe słowo, które nie przyjęło się w języku literackim“ (LKŽ I XIII). W stylistyce również poświęca się uwagę słowom „funduszu archiwalnego“ (zob. Pikčilingis 1975: 149-155), natomiast o neologizmach terminologicznych tylko się wspomina — są one zjawiskiem języka fachowego (tamże, 156); stylistyka zorientowana przede wszystkim na ekspresywność języka nie interesuje się nimi. Co innego neologizmy indywidualne, tak zwane stylistyczne — są one środkiem ekspresywnego języka i szczegółowo się je omawia (tamże, 156-169). 125 Iš dla MV stylistyki omawianych szczególnie MK wartościowe są te, w których zwraca się uwagę ne į jaki nowy wyraz, o į tendencje współczesnego sposobu mówienia. 4. Komentarze dotyczące współczesności języka i sposobu mówienia Współczesny język i sposób mówienia MK obejmują przede wszystkim wtrącenia utworzone ze słów tematycznej grupy mówienia (form czasowników kalbėti, sakyti, šnekėti, tarti, vadinti, rzeczowników kalba, terminas, žodis itp.) ir su przysłówkami ar sposobu oznaczającymi czas (teraz; obecnie, dziś; współcześnie, modnie, nowocześnie, na nowo, nowatorsko, po dzisiejszemu, współcześnie) ar oraz połączeniami wyrazowymi o podobnym znaczeniu: słowa (terminy) współczesności (współczesne, modne, nowoczesne, naszych dni, naszych czasów, dzisiejsze, obecnych dni, obecnych czasów), popularny leksykon, współczesny żargon. nų Najczęstszymi wtrąceniami są konstrukcje z imiesłowem przysłówkowym współczesnym (mówiąc na nowo, mówiąc nowocześnie, nazywając współcześnie, mówiąc terminami dzisiejszego dnia), krótkie typu ir (jak) się teraz mówi (nazywa się), zdania typu (jak) dziś zwykło się (modnie, chętnie) mówić. Stereotypowe łatwiej MK zauważyć i usłyszeć. Swobodniejsza struktura współczesnych sposobów mówienia MK (np.: do tego roku nie używaliśmy, już któryś rok słyszę, kilka lat temu unikaliśmy) tak rzuca się w oczy. ne į Wiele stereotypowyMK ch wyrażeń nie wskazuje ar dokładniej, omawiana jest współczesność sposobu ar mówienia i stylu, jedynie zwraca się uwagę na to, į jakie nowe słowo. Pod tym względem wyróżniMK ają się dwie grupy: (a) MK su słowa nowy / nowo(p) podkreślają nowość jednostki językowej, (b) MK su słowa zwyczajny, lubiany; modny / modnie, nowoczes- | ny nowocześn- — ie, ar popularny – określenia częstotliwości i charakterystyczności frazy słownej, wypowiedzi w omawianym okresie, np. : (a) skierujemy wzrok į [...] naukę o literaturze, czyli, mówiąc nowocześnie, literaturoznawstwo T 1978 125; Tutaj [W Ameryce] pojawiło się nawet nowe litewskie „przekleństwo”: żeby przyjechali do ciebie krewni iš Litwy! GKr 1989 52; Międzynarodowa sieć komputerowa, mówiąc nowocześnie, „Internet” – wielka pomoc — dla cywilizacji MŽ 1997 10 21; (b) Podchodzę do, jak się teraz zwykło mówić, dyskusyjnego trybu GKr 1989 37; dzisiaj Poseł otrzymuje około trzech tysięcy litów w papierze, jak się / zwykło mówić TV 1998 12 04; pozostało w pamięci, w podświadomości, jak teraz wszyscy lubią mówić LM 1987 01 24; Opinie mieszkańców Litwy, jak się teraz lubi mówić, są niejednoznaczne SŽ 1989 64; A. B. oczywiście idzie na wybory z większym, jak się teraz upodobało mówić, dorobkiem LR 1993 01 26; że poeta nie szarpie się przesadnie i nie załamuje rąk, lecz wszędzie mówi bardzo powściągliwie i skromnie, nie oznacza jeszcze, że, mówiąc modnymi terminami, nie odczuwa całej tragedii bytu LM 1983 15; No cóż, | pani przewodnicząca /jak się teraz modnie mówi | od razu przedstawiamy pani cały pakiet problemów TV 1987 11 13; Szczytem oburzenia szanownego kompozytora na wydarzenie był okrzyk „Rodacy, opamiętajcie się!” (Zresztą okrzyk ten jest teraz modny!) KV 1989 14; zatrzymany obywatel N. 126 jest 22 przystojnym, sympatycznym młodzieńcem w wieku lat, współcześnie modnie zwanym komersantu LR 1990 207; UAB urządziła uroczyste otwarcie sklepu, bardziej po europejsku i ir modniej zwanego prezentacją, ŠN 1993 05 20; już popyt /mówiąc nowoczesnymi słowami, | zwiększyła się liczba rozmów. 1970; na szkolnym dziedzińcu odbyło się święto młodzieży, mówiąc nowocześnie — raperów MŽ 1997 10 04; Problem — dziś chyba najbardziej popularne słowo N 1987129; mnóstwo rozmaitych programów, projektów, koncepcji (najpopularniejsze, moim zdaniem, słowo w tej chwili) GKr 19891 15. Bardziej konkretne i o luźniejszej strukturze MK, rzecz jasna, konkretniej opisuje komentowane ir zjawiska językowe: Ludzie pamiętają, że dawny doradca w nieszczęściach i jį niedolach, doktor, który leczył ziołem, jak mówi się dziś naukowo, propagandy ir zdrowego stylu życia LM 1988 26; „Forsowanie” uczuć, jak powiemy, opierając się na dzisiejszym smaku literackim, było uwarunkowane słabym, niewyraźnym kodem komunikacyjnym Sauk 143; współczesnym żargonem mówiąc, on [Putin] nie byłby tym reklamowym „mężczyzną, który nie potrzebuje wiele wysiłku” Mt 1998 2 147. 5. Charakter komentowanych zjawisk współczesności językowej Jakie zjawiska językowe towarzyszą MK współczesności? Najczęściej —(a) zmienioną (nową) nazwę miejscowości, (b) nowe słowo, termin, który pojawił się obok używanego dotąd lub w celu nazwania nowego zjawiska życia, (c) nową, nietypową formę wyrazu. Np. : (a) Mieszkańcy wyspy przenieśli się do wsi Drūkšiai, obecnie nazywanej Drisviatai“ KT 1989 4; specjaliści byli kształceni w Leningradzie | obecnie należałoby mówić Sankt-Petersburg Rdj 1998 02 09; Obecnie latarnia morska Czerwonego Dworu nazywa mas się latarnią Ślepą SK 1999 45; (b) w domu kultury zorganizują tańce pożegnalne, ach, przepraszam, —w naszych czasach tę rzecz nazywa się dyskoteką LM 1987 06 27; w mikrorejonie, który wciąż jest jeszcze budowany, automatów telefonicznych, obecnie nazywanych taksofonami, najprawdopodobniej nie będzie LR 1992 02 28; wziął pieniądze. Prawda, obecnie nazywano je talonami, vagnorėliami albo po prostu zwierzątkami LM 1993 12 04; taką muzykę z płyty | albo, jak obecnie zwykło się nazywać, albumu /aš ir parinkau Rd] 1996 12 31; wsłuchuje się w opinię prasy | albo, jak obecnie zwykło się mówić, /mediów Rdj 1998 03 08; teraz wszyscy mówią i już w naszym leksykonie są kasy chorych Rdj 1998 04 22; (c) Przywykliśmy mówić „dojarka”, obecnie nie jest już nowością także „dojarz” T 1971 30. * Dab. Białoruś; brus. Dryświaty. 127 Często MK pojawiające się przy słowach ir określenia aktualności, które zaczyna się stosować lub które ar zyskują popularność w inny sposób wraz ze zmianami polityki, ustroju i władzy. Oto komentarze podkreślają charakterystyczne słowa i frazy okresu Odrodzenia: Jawność, krytycyzm, przebudowa, duch czasu — obecnie modne słowa KT 198706 06; zdecydowaliśmy be się działać zespołowo iš „silnego centrum” (tak dziś nazywamy organy związkowe) GKr 1989 7; zajmiemy się, mówiąc dzisiejszym popularnym językiem, tuszowaniem białych plam KV 1989 14;przed kilkoma laty tego słowa [strajku] jeszcze unikaliśmy LPr 1989 04 26; Do tego roku w codziennym życiu nie używaliśmy słowa „dymisja”, ponieważ niezwykłe było ir jį oznaczające działanie KT 1989 230; Władzę radziecką w naszej krainie tworzyli przybyli z į pomocą pracownicy Białorusi (teraz powiedziałbym: zahartowair ne represjami, zastraszone kadry Stalina) TS 1989 75. Szczególnie często zwraca się uwagę na to, į że W latach ir odrodzenia i odzyskanej niepodległości słowo lud oraz połączenia wyrazowe jo wypiera powracające słowo naród ar jo derywaty; społeczeństwo zajmujące pośrednią pozycję: Bardzo łatwo i ir szybko wszyscy deputowani zrezygnowali ze starego dziedzictwa, określanego mianem LR 1990 161; ludu, zastąpionsu ego społeczeństwem, wychodzą naprzeciw ludowi / 0 mówiąc obecnymi terminami / su naród TV 1994 01 11; trzeba zasięgnąć opinii społeczeństwa /jak się teraz zwykło mówić: / narodu, pot. 1996 03 28; Litewska sztuka ludowa | jest obecnie częściej nazywana TV 1997 10 24; sztuką narodową; tworzą ją twórcy ludowi /albo obecnie nazywani twórcami sztuki ludowej / wystawa TV 1989 09 10. Że język się zmienia, użytkownikom języka szczególnie rzuca się w oczy, gdy į mowa o przeszłości, nawet tej niedawnej. ar Wtedy nierzadko trzeba użyć słów z tamtych czasów, o su MK podawane są współczesjų ne odpowiedniki: 30 czerwca–11 lipca 1815 r. w gimnazjum [...] odbywały się publiczne występy, powiedzielibyśmy: publiczne egzaminy Merk 48; Ponadto on [T. Ivanauskas] jako pierwszy wysunął i propagował idee ochrony przyrody, mówiąc naszymi słowami — ochrony środowiska Iv 6; wykładał tę dyscyplinę, mówiąc naszymi, współczesnymi Ir terminami, w sposób rozszerzony M 1982 11 10; Teraz, kiedy staliśmy się bardziej wykształceni, va - takich ludzi nazywamy społecznie wspieranymi, a wtedy [po I wojnie] nazywano ich po prostu poszkodowanymi Rdj 1998 11 21. Innym razem, mówiąc o przeszłości, podaje się wyłącznie określenia właściwe swojej epoce: Mówiąc terminami naszych czasów, on [V. Graičiūnas] był wielkim entuzjastą naukowej organizacji pracy (DMO) MG 1988 8 27; Mieszkał, jak powiedzielibyśmy dzisiaj, w zakładowym mieszkaniu straży pożarnej, ponieważ dziadek był ochotniczym strażakiem ŠN 1989 22. Zauważalna jest książkowizacja współczesnej komunikacji językowej, skłonność do bardziej złożonego wyrazu. Współczesność sposobu mówienia MK jest szczególnie charakterystyczna dla szablonów języka książkowego — administracyjnego, publicystycznego —: ma podstawowe wykształcenie /jak się teraz chętnie mówi pot. 1980; Rzadko można usłyszeć takie słowa [...] o od dawna bardzo szanowanej pra128 cy hodowcy chleba, którą dziś nazywamy produkcją artykułów rolnych KB 1988 4 56; deputowanym przyszło przyjąć, jak się teraz zwykło mówić, niepopularną decymą ŠN 1993 02 20. zję MK jų Duża część wszystkich zebranych 4 przykładów współczesnego sposobu mówienia została użyta przy wyrazach międzynarodowych, a więc widoczne jest rozpowszechnianie się i umacnianie ich w naszych czasach (wiele takich su przykładów już podano, zwłaszcza zob.). Ir su su o po ir LM 1988 05 14; Jednocześnie wraz z uwagą o współczesności sposobu mówienia czasami przedstawiana jest negatywna ocena naukowego i wymyślnego charakteru języka: krytycy napiszą potem największe artykuły, w których będą przepychać się fakturami struktur, ekspresywnościami intensywności, ta lawina wyrazów międzynarodowych jeszcze bardziej ukryje zielone pędy duszy, niezauważone i nienazwane Ar Szosa Żmudzka...- ціяres? „autostrada”, coraz rzadziej słychać o naszym starym, ir historycznie i etnograficznie nastrojowym trakcie żmudzkim T 1990 02 18; o tej dekagebizacji (wymyślono takie straszne słowo) na Litwie, czyli o poszukiwaniu tego, kto pracował w KGB, a kto nie pracował LM 1992 01 11; Byłe zarządy domów lub mieszkań zostały teraz wymyślnie przemianowane na przedsiębiorstwa eksploatacji gospodarki mieszkaniowej SN 1993 07 17. Niejednemu użytkownikowi języka rzuca się w oczy szarzenie dzisiejszego języka, zubożenie obrazowości: „Niezła tu kupa!” „I ja potrafiłabym tak napisać!” — powiedziała Žemaitė po przeczytaniu w „Varpie” opowiadanka Bitė [...]. „Wielka mi rzecz!” — powie człowiek współczesny (powiedzieć „kupa” może już mu się nie udać: zbyt obrazowe to słowo) Prg 1988 2 166; [Leonidas Jacinevičius] napisał, wręczając swoją pierwszą książkę [...]: „wytrząśniemy, Sauliusie, świat z obszarpanych spodni!” Napisał dosadniej niż my teraz, zupełnie jak Donelaitis... LA 1995 08 16. Z drugiej strony zauważalne są także nowe, współczesne ekspresywne wypowiedzi (metafory, frazeologizmy), zwłaszcza takie, których źródłem jest mowa potoczna, nierzadko slang: Nie zachowały się rękopisy twórczości, czyli — jak teraz modnie się mówi — twórcza kuchnia (Z obchodów rocznicy Maironisa 1987); Do gabinetu wszedł taki czworokątny, jak się teraz mówi, młodzieniec LA 1995 02 11; Wyszedł kupić wódkę, no, jak się teraz zwykło nazywać, czaszkową Ak 1996 05 17; bójkę wywołała jedna z przedstawicielek najstarszego zawodu, mówiąc nowomodnie — motyl Klp 1997 11 18; Nie lubię wygasłego ogniska, Dž. piosenek Butkutė i ludzi o, jak się teraz mówi, memicznej powierzchowności Pn 1997 10-11 32; Tak zrobiło się wstyd, że — jak mówi lud naszego wieku — schowaj się choćby pod zeszłoroczne liście KG 1998 10 13. 6. Uwagi końcowe Stosunkowo niewielka liczba zebranych MV dotyczących współczesności języka nie pozwala na wyciągnięcie dokładnych wniosków uogólniających (potrzeba więcej przykładów, przydatne byłyby także specjalne badania socjolingwistyczne), ale i one pokazują, które nowe zjawiska językowe litewska wspólnota językowa przede wszystkim zauważa. Użytkownikom języka najbardziej rzucają się w oczy zewnętrzne, powierzchowne innowacje, zwłaszcza leksyka pojawiająca się wraz z nowymi zjawiskami życia. Zauważalne są 129 wyraźne tendencje į stylistyczne, na przykład intelektualizacja języka. Przyjęte w pracach językoznawczych twierdzenie, su że społeczeństwo nie zauważa rozwoju języka, ir jest zbyt ogólne i wymaga doprecyzowania: zależy, o jakim społeczeństwie mowa — o wcześniejszym czy współczesnym, o społeczeństwie Litwy czy o jakiejś zamkniętej wspólnocie językowej. — ar ar Z drugiej strony oczywiście społeczene ństwo zauważa zarówno rozwój języka (systemu), jak i zmiany w mówieniu (mowie), sposobie mówienia. Badanie jednostek metajęzykowych, wtrąceń metajęzykowych oraz innego rodzaju komentarzy metajęzykowych ne stosowanych w tekstach lingwistycznych pozwala lepiej poznać świadomość językową społeczeństwa i jego ir postawy językowe, a na tej podstawie celniej prowadzić prace normalizacyjne nad językiem ogólnym. Otrzymano 1999 03 05 SKRÓTY Ak — „Akistata“ Anus — Anusavičius J. Jeden wiosenny dzień. V., DLKZ 1980. -Dahbartinės lietuvių kalbos žodynas. V., 1993. GKr —„Gimtasis kraštas“ Iv —Ivanauskas T. Gamtininko užrašai. V., 1974. KB — „Kultūros barai“ KG — „Kėdainių garsas“ Klp — „Klaipėda“ KT —„Komjaunimo tiesa“ KV — „Kalba Vilnius“ LA — „Lietuvos aidas“ Lkn — Luknės (rej. Skuodas) LKŽ 1 — Lietuvių kalbos žodynas. T. 1. V., 1968. LM — „Literatūra ir menas“ LPr — Lietuvos profsąjungos“ LR — „Lietuvos rytas“ M — „Moksleivis“ Merk — Merkys V. Simonas Daukantas. V., 1972. MG — | „Mokslas ir gyvenimas“ Mit —„Metai“ MŽ — „Mūsų žodis“ (rejon Skuodas) N —„Nemunas“ Pn —„Panelė“ Prg —„Pergalė“ Rdj —radio Sauk —Sauka D. „Fausto amžiaus epilogas- “. Wilno, 1998. SK —„Sodietės kalendorius 1999“ SZ. —„Sąjūdžio žinios“ ŠN —„Šiaulių naujienos“ šnek. —język potoczny 130 T — „Prawda“ a TS — „Światło Ojczyzny“ TV —telewizja Vaižg — Juozas Tumas-Vaižgantas LITERATURA Barabanščikova O. Ju. 1991: Środki realizacji funkcji metajęzykowej w tekście: Autoreferat kand. rozpr., Kijów. Cmejrkova S. 1992: Świadomość językowa i kultura języka (rozważania nad tzw. ludowym językoznawstwem). —Slovo a Slovesnost 1, Praga, 56-64. Jifickova J. 1979: Komentarz metaforowy. —Slovo a Slovesnost 2, Praga, 149-151. Karaliunas S. 1997: Język i społeczeństwo (Psychosocjologiczne i komunikacyjne aspekty użycia języka), Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Pikčilingis J. 1975: Stylistyka języka litewskiego 2, Wilno: Mokslas. Župerka K. 1987: Odzwierciedlenie norm stylu w komentarzach metajęzykowych. —Badania nad strukturą języka litewskiego. Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 26, 194–198. Zuperka K. 1996: Rzeczywista konkurencja nazwanych środków językowych. —Filologia i metodyka 3, Szawle, 65–72. METALINGWISTYCZNE WSKAŹNIKI NOWOCZESNOŚCI W TEKSTACH NIEJĘZYKOWYCH Streszczenie Metalingwistyczne wskaźniki nowoczesności należą do opozycji historycznej (chronologicznej) „mówiono w czasach starożytnych, dawniej, wcześniej”/„mówi się teraz, w naszych czasach, dziś”. Metakomentarze tej grupy w języku litewskim są następujące: (jak) teraz się mówi (mówi, nazywa, jest przyjęte, modne, lubiane mówić), mówiąc obecnymi (naszych dni, dzisiejszych, naszych czasów) słowami (terminami), mówiąc po nowoczesnemu (współcześnie), mówiąc modnie (nowocześnie, nowatorsko, na nowo), człowiek współczesności powie, powiedzielibyśmy i tak dalej. Są one szeroko stosowane w języku mówionym (nieformalnym i publicznym) oraz w tekstach publicystycznych; tym samym pokazują, że użytkownicy języka zwracają uwagę na pewne zjawiska ewolucji języka. Użytkownicy języka kierują swoją uwagę ku nowym słowom lub wyrażeniom związanym z nowymi zjawiskami życia publicznego. Jednostki metalingwistyczne odzwierciedlają tendencję współczesnego języka litewskiego do stosowania intelektualnych środków językowych (słów międzynarodowych, wyrażeń książkowych) oraz nowych ekspresywnych środków językowych (szczególnie żargonu i slangu). 131