Lietuvių „dativus cum infinitivo“ ir latvių infinityviniai santykiniai sakiniai

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XLII (2000) Axel HOLVOET Lietuvių kalbos institutas, Vilnius LITEWSKIE DATIVUS CUM INFINITIVO I ŁOTEWSKIE ZDANIA WZGLĘDNE Z BEZOKOLICZNIKIEM W artykule omówiono rozwój niektórych konstrukcji bezokolicznikowych w języku litewskim i łotewskim, ze szczególnym uwzględnieniem litewskiej konstrukcji dativus cum infinitivo oraz jej genetycznych odpowiedników w języku łotewskim1. W języku litewskim występują dwa warianty konstrukcji dativus cum infinitivo, wyrażającej przeznaczenie obiektu: w jednym przypadku rzeczownik w celowniku pełni funkcję obiektu, np. nupirkau arklį laukams arti, w drugim — funkcję podmiotu, np. įpyliau pieno šuniukams užlakti (przykłady za Vytautasem Ambrazasem 1995). Warianty te wywodzą się jednak z jednej konstrukcji. Wydaje się, że dativus cum infinitivo powstał w czasach, gdy bezokolicznik był jeszcze formą nominalną, najprawdopodobniej celownikiem nazwy czynności [nomen actionis]2, można go więc określić jako „podwójny celownik przeznaczenia (celu), zależny od jądra zdania” (Ambrazas 1995: 79). Dlatego dopiero później, gdy bezokolicznik stawał się czysto werbalną formą, mogła powstać wtórna relacja między bezokolicznikiem a rzeczownikiem, analogiczna do relacji między orzeczeniem a zależnym od niego obiektem lub podmiotem. Obecnie, gdy bezokolicznik utracił swój pierwotny charakter nominalny, możemy już mówić o funkcji obiektu lub podmiotu, jaką rzeczownik pełni względem bezokolicznika. Zmiana charakteru bezokolicznika może stworzyć warunki do dalszego rozwoju konstrukcji dativus cum infinitivo, a ostatecznie także do jej zaniku. Właśnie taki proces zaszedł w językach słowiańskich, w których dativus cum infinitivo jest poświadczony, lecz obecnie nigdzie już nie występuje (świadectwa ze staro-cerkiewno-słowiańskiego i staroczeskiego oraz literaturę cytuje Ambrazas 1995: 83). W języku łotewskim odpowiedniki istnieją tylko dla drugiego z wymienionych wariantów: jako zjawisko reliktowe poświadczona jest konstrukcja dativus cum infinitivo, w której celownik pełni funkcję podmiotu bezokolicznika (zob. Endzelīns 1951: 990): lai paliek galotnīte putniņiem uzmesties „niech pozostanie wierzchołek, aby ptaszki mogły na nim przysiąść”. 1 Autor jest wdzięczny prof. Vytautasowi Ambrazasowi, który uprzejmie zgodził się przeczytać i skomentować pierwszą wersję tego artykułu. Za nieścisłości i błędy pozostałe w artykule odpowiada wyłącznie autor. 2 Por. Stang (1966: 447–448), Ambrazas (1995: 74–75). 105 Wydaje się, że w standardowym języku łotewskim i w większości dialektów łotewskich pierwszy wariant z celownikiem obiektu nie ma żadnego odpowiednika3. Wspomniane zdanie jest poświadczone także z zaimkiem względnym kur przed konstrukcją bezokolicznikową (zob. Endzēliņš 1951: 990): lai paliek galotnīte, kur putnam uzmesties ‘żeby pozostał wierzchołek, na którym ptak mógłby usiąść | gdzie ptak mógłby usiąść’. W ten sposób powstaje bezokolicznikowe zdanie względne — typ składniowy bardzo charakterystyczny dla języka łotewskiego, ale niemal nieznany w języku litewskim. Mówiąc ściślej, w języku litewskim (podobnie jak w językach słowiańskich) używa się tylko jednego jego wariantu, w którym zdanie względne zależy od formalnie niewyrażonego podmiotu zdania egzystencjalnego (np. jest | nie ma czego jeść) albo od konstrukcji posesywnej z czasownikiem mieć i formalnie niewyrażonym obiektem (np. mam | nie mam czego jeść); na temat tych konstrukcji zob. Ambrazas i in. 1994: 670. Odpowiedniki tego wariantu znajdujemy już w staro-cerkiewno-słowiańskim i współczesnych językach słowiańskich, por. scs. ne imatъ česo ěsti, pol. (nie) mają co jeść itd. W języku łotewskim takie zdania względne mogą określać również rzeczowniki, np. Es paņēmu grāmatas, ko lasīt atpūtas laikā ‘Wzięłam książki do czytania (| żeby czytać) w czasie odpoczynku’. Takie bezokolicznikowe zdania względne różnią się od zwykłych zdań względnych (w których funkcję orzeczenia pełni osobowa forma czasownika) tym, że wyrażają nie rzeczywisty stan związany z obiektem oznaczanym przez określany rzeczownik (np. Grāmatas, ko es lasu ‘Książki, które czytam’), lecz jedynie możliwość związaną z tym obiektem, jego przeznaczenie (Grāmatas, ko lasīt ‘książki do czytania, książki, które można czytać’). Ponieważ łotewskie bezokolicznikowe zdania względne nie mają odpowiedników ani w języku litewskim, ani w językach słowiańskich, można przypuszczać, że są one innowacją tego języka. Oczywiste jest, że pod względem funkcji są bardzo zbliżone do celownika z bezokolicznikiem. Obie konstrukcje pełnią funkcję pośrednią między przydawką a okolicznikiem celu. Vytautas Ambrazas pisze o celowniku z bezokolicznikiem, że konstrukcja ta tylko sporadycznie pełni czysto przydawkową funkcję (np. w takich zdaniach, jak Ten topór do rąbania drewna zupełnie się stępił), natomiast zazwyczaj „wiąże się z czasownikiem i rządzonym przez niego rzeczownikiem lub zaimkiem”, np. Przywiozłem żerdzie do wplecenia w płot (Ambrazas 1995: 77), a zatem jej funkcja jest zbliżona do okolicznika celu. Łotewskie bezokolicznikowe zdania względne, jako zdania względne (przydawkowe), są formalnie związane z rzeczownikiem, ale mogą być rozumiane również jako zdania okolicznikowe, por.: paņēmu grāmatas, ko lasīt atpūtas laikā | paņēmu grāmatas, lai tās lasītu Według informacji podanych przez Lidiję Leikumę konstrukcje dativus cum infinitivo z celownikiem pełniącym funkcję obiektu występują także w dialektach łatgalskich. Dopóki nie zostaną opublikowane dane na temat charakteru i zasięgu tej konstrukcji w dialektach łatgalskich, trudno ocenić ich znaczenie dla interpretacji rozwoju konstrukcji dativus cum infinitivo w języku łotewskim. 106 atpūtas laika. Łotewskie bezokolicznikowe zdania względne należą do typu zdań, które F. R. Palmer (Palmer 1986: 178–179) nazywa „zdaniami względnymi celu” (relative purpose clauses). W zdaniach tego typu, zajmujących pozycję pośrednią między zdaniami przydawkowymi (względnymi) a przysłówkowymi zdaniami celu, stosuje się formy czasownika charakterystyczne dla przysłówkowych zdań celu: często jest to bezokolicznik, ale występuje również koniunktiw lub konstrukcje peryfrastyczne o znaczeniu optatywnym4. Między celownikiem z bezokolicznikiem a łotewskimi bezokolicznikowymi zdaniami względnymi istnieją również różnice: w pierwszym przypadku celownik może oznaczać tylko wykonawcę czynności lub jej obiekt, natomiast w drugim przypadku nie ma tego rodzaju ograniczeń. Ponieważ bezokolicznikowe zdania względne zależne od niewyrażonego podmiotu konstrukcji egzystencjalnej (zdania typu jest co jeść) są poświadczone w języku litewskim i w językach słowiańskich, możliwe jest, że w języku łotewskim upowszechniły się one dalej i zaczęto ich używać także do określania rzeczowników. Jednak w takim przypadku bezokolicznikowe zdania względne musiały zająć miejsce innych, starszych konstrukcji i wydaje się całkiem prawdopodobne, że zaczęto ich używać właśnie zamiast konstrukcji bezokolicznikowych. Podmiot czynności wyrażonej bezokolicznikiem w łotewskich bezokolicznikowych zdaniach względnych, jeśli jest formalnie wyrażony, zawsze występuje w celowniku, tak jak w każdym innym zdaniu bezokolicznikowym. Dlatego bezokolicznik z celownikiem można zastąpić bezokolicznikowym zdaniem względnym bez dodatkowych zmian morfosyntaktycznych: wystarczy wstawić przed bezokolicznikiem zaimek względny lub przysłówek (galotnīte putnam uzmesties → galotnīte kur putnam uzmesties). W przypadkach, gdy celownik pełni funkcję obiektu, różnica między obiema konstrukcjami jest wyraźniejsza, ponieważ obiekt bezokolicznika w bezokolicznikowym zdaniu względnym jest wyrażany nie celownikiem, lecz biernikiem: Nopirku zirgu, ar ko laukus art. Łotewskie bezokolicznikowe zdania względne muszą być zjawiskiem dość dawnym, ponieważ prawdopodobnie kryją się również w strukturze współczesnego debitywu. Jak wiadomo, debityw wywodzi się z typu zdania złożonego ze zdaniem względnym, a prefiks debitywu jā- (w niektórych dialektach ju-, pochodzący z pierwotnej formy biernika lub narzędnika *juo) jest śladem zaimka względnego. Konstrukcja lauks ir jāar musiała powstać z 4 W łacinie używano tu koniunktiwu, np. Scribebat... orationes, quas alii dicerent ‘Pisał mowy, które inni mieli wygłaszać’ (Cicero, Brutus, zob. Palmer 1986: 178). We współczesnym języku łotewskim w zdaniach względnych celu obok bezokolicznika używa się również trybu oznajmującego z partykułą lai, często uważaną za odpowiednik 3. osoby trybu rozkazującego, np. nolēma iecelt kasieri, kas lai to naudu uzglabātu (A. Deglavs) ‘postanowiono wyznaczyć kasjera, aby przechowywał te pieniądze’. Rozkład bezokolicznika i konstrukcji z lai w łotewskich zdaniach względnych celu nie został zbadany. 107 wcześniejszej struktury *ir lauks juo art, kur *juo odpowiada współczesnemu zaimkowi względnemu kuo. Warto zauważyć, że we współczesnym języku przedrostek ją- dodaje się nie do formy bezokolicznika (z wyjątkiem formy jabūt „trzeba być”, opartej właśnie na bezokoliczniku), lecz do formy 3. osoby czasu teraźniejszego. Nie wszyscy badacze zgadzają się z tezą Prellwitza i Endzelyna, że forma 3. osoby zajęła tu miejsce wcześniejszego bezokolicznika. Mühlenbach (Mühlenbach 1907: 322) uważał, że przedrostek debitywu od samego początku dodawano do formy 3. osoby używanej w znaczeniu bezosobowym, i man (ir) jubrauc objaśniał jako „у меня есть, на чем ездят”. Wydaje się, że również Fraenkel skłaniał się ku uznaniu formy 3. osoby za pierwotną podstawę debitywu, ponieważ zestawia łotewski debityw z występującymi w litewskich dialektach konstrukcjami z formą 3. osoby zamiast bezokolicznika, takimi jak jam nebebus, kas ėda „er wird nichts mehr zu fressen haben, jam nebebus ko ėsti” (Fraenkel 1928); można z tego wnioskować, że dostrzegał między nimi związek genetyczny. Nie dowiedziono jednak jeszcze, że wymienione konstrukcje litewskich dialektów są stare. Z dialektów Wileńszczyzny Fraenkel cytuje ponadto konstrukcję nėr kam ažtaria rūsičios žadėlios „nicht einer ist da, der... für mich Fürsprache einlegen könnte bei zornigen Worten” (Fraenkel 1936); podobną konstrukcję podano również w „Gramatyce współczesnego języka litewskiego”: Nėr kam turgun važiuoja (Ambrazas i in. 1994: 671). Użycie celownika można tu zrozumieć tylko wtedy, gdy przyjmiemy, że forma 3. osoby zajęła miejsce bezokolicznika: nėra kam turgun važiuoti, nėra kam užtarti. Forma 3. osoby najprawdopodobniej utrwaliła się tu dlatego, że używano jej w konstrukcjach, w których zaimek względny oznaczał wykonawcę czynności, np. nėra kas dirba „non est, qui laboret” (por. Ambrazas i in. 1994: 671). Zatem wymienione konstrukcje litewskie nie stanowią wystarczającej podstawy do odrzucenia tezy Prellwitza i Endzelyna, że przedrostek debitywu jā- był początkowo dodawany do bezokolicznika, choć wydaje się, że sam Endzelyns później porzucił swój wcześniejszy pogląd, prawdopodobnie pod wpływem Fraenkla (zob. Endzelīns 1951: 885–886; autor nie powtarza tu wcześniejszego poglądu, za to cytuje konstrukcje przytoczone przez Fraenkla z dialektów litewskich). Przyczyny zastąpienia bezokolicznika debitywu łotewskiego formą 3. osoby nie zostały dotąd wyjaśnione. Możliwe, że przyczyny tej zmiany były podobne do tych, które doprowadziły do włączenia formy 3. osoby do wymienionych konstrukcji litewskich, ale przemawiają przeciw temu pewne argumenty. Jak wspomniano wcześniej, litewskie konstrukcje nėra kam turgun važiuoja, nėra kam užtaria musiały powstać pod wpływem takich konstrukcji, w których zaimek względny oznaczał wykonawcę czynności (np. nėra kas dirba), a takie konstrukcje nie mogły wpłynąć na późniejszy rozwój debitywu, ponieważ na żadnym z wariantów debitywu się nie opierają. Po pierwsze, jak wskazują formy przedrostka (*juo, *jā), debityw wywodzi się z konstrukcji z biernikiem, narzędnikiem lub dopełniaczem w zdaniu względnym; nie znajdujemy tu śladów mianownika ani celownika (odpowiadających podobnym formom w litewskich konstrukcjach nėra kam užtarti / nėra kas užtaria). Po drugie, do powstania szczególnej litewskiej konstrukcji dialektalnej jam nebebus, kas ėda mogło się przyczynić, w języku litewskim jeszcze całkiem 108 żywe zjawisko mianownika obiektu: użycie mianownika kas należy tu najpewniej zestawić z konstrukcjami typu kas reikia daryti, kas buvo daryti (zob. Ambrazas 1995: 91–93). Taki mianownik obiektu mógł pojawić się w zdaniach względnych z bezokolicznikiem (nėra kas ėsti = nėra ką / ko ėsti), do których następnie włączono formę 3. osoby (nėra kas ėda „nėra ko ėsti”). W języku łotewskim taki wpływ mianownika obiektu wydaje się mało prawdopodobny. Z drugiej strony tezę, że pierwotną podstawą debitywu było właśnie zdanie względne z bezokolicznikiem, można poprzeć kilkoma argumentami: 1) reliktową formą jabūt5; 2) tym, że także obecnie w języku łotewskim używa się bezokolicznikowych zdań względnych, które mogą być bezpośrednio związane z pierwotnymi zdaniami, zachowanymi w debitywie w postaci reliktowej, z tym że temat zaimka względnego *yo- został zastąpiony tematem zaimkowym *kʷo-; 3) tym, że dla względnych zdań celowych, do których należą omawiane tu zdania względne, bardziej typowe jest użycie form innych niż tryb oznajmujący6; 4) tym, że w niektórych przypadkach względne zdania celowe z bezokolicznikiem są poświadczone zarówno w języku litewskim, jak i w językach słowiańskich. Jeśli pogląd Prellwitza i Endzelyna o konstrukcji bezokolicznikowej jako podstawie łotewskiego debitywu jest słuszny, można sądzić, że łotewskie bezokolicznikowe zdania względne są dość starym zjawiskiem, sięgającym prehistorycznego okresu rozwoju tego języka. Wskazuje na to archaiczne użycie tematu zaimkowego *yo- w znaczeniu zaimka względnego zamiast późniejszego *kʷo-7; w debitywie zachował się on w postaci reliktowej. Jednak w języku bałtyckim prabałtyckim prawdopodobnie jeszcze ich nie było: tam bezokolicznik 5 Mogłoby pojawić się więcej takich form reliktowych, ale ponieważ w dawnych tekstach łotewskich występuje wiele błędów morfologicznych, ich interpretacja pozostanie dyskusyjna. Niejasne są na przykład formy użyte przez Elgera daudze man no jums iarunat und iatēsōt (Evangelia et epistolae 19r), zwłaszcza że obok znajdujemy również mums nenek wairak iarunna (ibid. 12r, žr. Evangelien und Episteln ins Lettische übersetzt von Georg Elger... Bd. 1. Texte, hrsg. von Kārlis Draviņš, Lund 1961). 6 V. Ambrazas wspomina również konstrukcje z imiesłowem czasu teraźniejszego, które słusznie porównuje z dativus cum infinitivo oraz z łotewskimi konstrukcjami, z których wywodzi się debityw: nebuvo kas bedirbęs, nėra kas valgą (zob. Ambrazas 1990: 115–116). Ogólnie rzecz biorąc, użycie imiesłowów w zdaniach względnych można uznać za zjawisko archaiczne, odziedziczone po języku prabałtyckim (por. Ambrazas 1989; 1990: 121–122), dlatego a priori wydaje się niezbyt prawdopodobne, by imiesłowy przeniknęły do wymienionych konstrukcji niedawno, zajmując miejsce bezokolicznika. Raczej należałoby się spodziewać zastąpienia imiesłowów innymi formami niż ich dalszego rozprzestrzeniania się. Mianownik obiektu w konstrukcji imiesłowowej nėra kas valgo „nėra ko valgyti” można jednak prawdopodobnie powiązać z pierwotnym użyciem bezokolicznika zamiast późniejszego imiesłowu, gdyż trudno wyjaśnić go inaczej niż jako ślad nominativus cum infinitivo. W tych przypadkach, gdy zaimek względny pełni funkcję podmiotu (nebuvo kas bedirbęs), użycie imiesłowu wygląda na archaizm. Wraz z włączaniem formy 3. osoby zamiast imiesłowów podobny proces mógł w tym samym czasie zachodzić również w bezokolicznikowych zdaniach względnych. 7 Chociaż wzajemny związek tematu zaimka względnego *yelo- i tematu zaimka wskazującego *i- w językach bałtyckich nie jest całkiem jasny (zob. Brugmann 1911: 331, 347–348, Stang 1966: 233–234), nie ulega wątpliwości, że względne użycie tematu *ye/o- zostało odziedziczone po języku prabałtyckim, dlatego archaiczność użycia tematu zaimkowego zachowanego w debitywie nie budzi wątpliwości. A. Rosinas (1975: 169) zaprzecza względnemu użyciu zaimka jis, ji (którego nie odróżnia od zaimka względnego *ye/o-) w języku prabałtyckim, ale nie uwzględnia pochodzenia łotewskiego debitywu. 109 najprawdopodobniej była jeszcze formą o charakterze nominalnym. O pierwotnym nominalnym charakterze bezokolicznika świadczy właśnie litewski dativus cum infinitivo. Wspomniany typ strukturalny *ir lauks juo art z czasem nabrał funkcji modalnej: we współczesnym języku lauks ir jaur oznacza po prostu ‘trzeba zaorać pole’. Jednak w niektórych dialektach częściowo zachowało się pierwotne znaczenie tych konstrukcji; ilustruje to wspomniany wcześniej wariant zdania z użytym zamiast bezokolicznika debitywem (zob. Endzelīns 1901: 73 = 1971: 149–150): lai stāvēja virsūnīte putniņiem jāuzmetas. Labai įdomus yra Mühlenbacho (1907: 316–317) iš Vietalvos tarmės cituojami panašaus debityvo vartojimo pavyzdžiai. Šioje tarmėje įvyko dviejų debityvo variantų diferenciacija: vienas iš jų, su priešdėlio forma jā-, turi dabartinės latvių bendrinės kalbos debityvo modalinę funkciją: man nau jābrauc ‘я не должен ехать’. Drugi wariant, z formą prefiksu ju-, zachował pierwotną funkcję infinitywnego zdania względnego. W przykładach cytowanych przez Mühlenbacha prefiks ju- pełni funkcję narzędnika: man nau jābrauc ‘мне не на чем ехать’; brāl’am nau zirga jūecē ‘у брата нет лошади, чтобы боронить’; ienas ūdeni jumazgājas ‘принеси воды для мытья’; būtu mums bijs pūlvers jušain ‘если бы у нас был порох, чтобы стрелять’. Taka funkcja odpowiada również formie prefiksalnej, ponieważ prefiks ju-, skrócony w pozycji proklitycznej z *juo, można uznać za biernik albo narzędnik (w sprawie formy biernika *juo, formalnie odpowiadającej litewskiej formie rodzaju żeńskiego ją, zob. Stang 1966: 437, Endzelīns 1951: 518). Wśród przykładów cytowanych przez Mühlenbacha nie znajdujemy takich, w których prefiks ju- można by interpretować jako biernik — być może dlatego, że biernik obiektu został wyparty przez dopełniacz, który przeniknął z konstrukcji przeczących (w sprawie uogólnienia formy prefiksu jā- por. artykuł Holvoeta oddany do druku). Wariant z zaimkiem względnym pełniącym funkcję obiektu stał się podstawą debitywu jako konstrukcji modalnej: świadczy o tym również przykład z dialektu Vietalvy man nau jābrauc ‘я не должен ехать’. W tym wariancie znaczenie modalne z czasem wyparło znaczenie pierwotne, zachowane jeszcze w konstrukcji ze starych tekstów łotewskich teems ne bij ja-ehd ‘nie mieli czego jeść’ (Biblia Glücka, Ewangelia Marka VIII.1, zob. Mühlenbach 1907: 319). Pierwotne znaczenie zachował wariant poświadczony w dialekcie Vietalvy, z zaimkiem w narzędniku, który później przekształcił się w prefiks *juo- > ju-. Właśnie ten wariant można zestawić z litewskim wariantem dativus cum infinitivo, w którym celownik oznacza 110 obiekt czasownika. Ponieważ prefiks *juo- > ju- jest tu narzędnikiem, a nie biernikiem obiektu, pozycja obiektu przy tym adnominalnym debitywie pozostaje wolna i może ją zająć rzeczownik w bierniku: panām kač pavadu zirgu jusapin ‘возьми хоть повод, чтобы им запутать лошадь’ liet. pasimk nors pavadį arkliui supančioti. Panašų pavyzdį (iš dainos teksto) cituoja Endzelynas (1901: 73 =1971: 149; 1951: 973) iš kitų tarmių (čia apibendrinta priešdėlio forma jā-): devu savu kamelinu ruožu dārzu jāecē liet. daviau savo arklei rožių sodui akėti; lai stāv [nauda]... guovi jānopeŗk liet. tegu būna pinigų karvei nusipirkti. Podobne debitywy z prefiksem jā- w znaczeniu narzędnika są poświadczone również w tekstach starołotewskich, na przykład w „Ewangeliach i epistołach” Elgera: vnd kad tems ne by iamākla, abbems pedewwe ‘non habentibus illis, unde redderent, donavit utrisque’ (64v = Lk 7, 42). Wydaje się całkiem prawdopodobne, że to właśnie konstrukcje z zaimkiem względnym w narzędniku były początkowo jednym z głównych wariantów infinitywnych zdań względnych; wyjaśnia to ich gramatykalizację, czyli powstanie formy gramatycznej o szczególnie aglutynacyjnym charakterze w wyniku zrośnięcia się zaimka i czasownika. Typ ten prawdopodobnie jest spokrewniony z litewskim dativus cum infinitivo jako jego odpowiednikiem genetycznym. Obie konstrukcje wywodzą się z konstrukcji prajęzykowych z bezokolicznikiem o znaczeniu celu (przeznaczenia), które w języku łotewskim zostały zastąpione przez wprowadzenie zaimka względnego w narzędniku. Litewskiej konstrukcji z czystym bezokolicznikiem celu (bez podmiotu lub obiektu) odpowiada w dialekcie Vietalvy używany bez obiektu debityw z prefiksem ju-: brolis neturi arklio akėti = *brāl’am nav zirga juo ecēt > brāl’am nau zirga juecē. Prajęzykowa konstrukcja infinitywna została tu zastąpiona przez wprowadzenie zaimka względnego; podobnie jak w konstrukcjach z rzeczownikiem pełniącym funkcję podmiotu bezokolicznika, niczego więcej nie trzeba było zmieniać. Litewskiemu bezokolicznikowi z celownikiem pełniącym funkcję obiektu odpowiada wariant debitywu ju- z dialektu Vietalvy, w którym obiekt występuje w bierniku: pasiimk pavadį arkliui supančioti = *paņem pavadu zirgu juo sapīt > paņem pavadu zirgu jusapin. Tu należało nie tylko wprowadzić zaimek, lecz także zmienić przypadek, ponieważ rzeczownik stał się obiektem bezokolicznika w zdaniu względnym. Jest oczywiste, że brak w języku łotewskim konstrukcji dativus cum infinitivo z obiektem w celowniku należy wiązać właśnie z tym procesem; nie wiadomo jedynie, na jakim jego etapie wprowadzono biernik obiektu. Istnieją dwie możliwości: 1) biernik obiektu został wprowadzony do infinitywnych zdań względnych i dopiero 111 następnie zdania względne z bezokolicznikiem wyparły dawną dativus cum infinitivo (związek między powstaniem zdań względnych z bezokolicznikiem a zanikiem dativus cum infinitivo byłby w tym przypadku pośredni); albo 2) zaimek względny został po prostu włączony do konstrukcji dativus cum infinitivo, a dopiero później celownik został zastąpiony biernikiem. Za tą ostatnią hipotezą przemawia położenie wstawionego zaimka: w konstrukcjach z dopełnieniem zaimek mógł najprawdopodobniej zrosnąć się z czasownikiem wtedy, gdy pierwotny szyk wyrazów był *panem pavadu zirgu juo sapīt, a nie *panem pavadu juo zirgu sapīt. Jeśli poświadczony w przytoczonych wyżej przykładach szyk wyrazów nie jest przypadkowy i dopełnienie (zirgu, ruožu dārzu, guovi) zawsze stało przed zespołem zaimka i bezokolicznika, to późniejsze dopełnienie bezokolicznika pierwotnie nie było dopełnieniem, lecz zależało od tego samego rzeczownika, z którym bezokolicznik był związany bezpośrednio (jako celownik celu lub przeznaczenia) przed wstawieniem zaimka. W takim przypadku obecną formę przypadka (biernik) mogło ono uzyskać dopiero później, wraz z powstaniem zdania względnego z bezokolicznikiem, a jego pierwotna forma przypadka musiała być inna: najprawdopodobniej był to celownik. Oznacza to, że konstrukcja panem pavadu zirgu jusapin może wywodzić się bezpośrednio z konstrukcji dativus cum infinitivo. To, że oba warianty dativus cum infinitivo musiały istnieć już w języku bałtyckim, a później w języku łotewskim zostały zastąpione innymi konstrukcjami, jest, biorąc pod uwagę dane litewskie i słowiańskie, a priori prawdopodobne. Wydaje się, że również same dane języka łotewskiego pozwalają prześledzić ślady tej konstrukcji w rozwoju łotewskich konstrukcji bezokolicznikowych. Otrzymano 1999 05 25 LITERATŪRA A m b r a z a s V. 1989: Baltic languages and the reconstruction of the Indo-European complex sentence. – General Linguistics 29, 52–59. A m b r a z a s V. 1990: Sravnitel’nyj sintaksis pričastij baltijskich jazykov / Vergleichende Syntax der baltischen Sprachen, Vilnius: Mokslas. A m b r a z a s V. 1995: Lietuvių kalbos bendraties konstrukcijų raida. – Lietuvių kalbotyros klausi- mai 33, 74–109. A m b r a z a s V. ir kt. 1994: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. B r u g m a n n K. 1911: Grundriss der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen, Bd. II, 2. T., Strassburg: Karl J. Trübner. E n d z e l ī n s [Endzelin] J. 1901/1971: Ursprung und Gebrauch des lettischen D जैbitivs. – Be- zenbergers Beiträge 26, 66–74. (Perspausdinta: idem, Darbu izlase 1, Rīga: Zinātne, 143–150.) E n d z e l ī n s [Endzelin] J. 1905/1971: Zur Entstehung des lettischen D जैbitivs. – Bezenbergers Beiträge 29, 320–321. (Perspausdinta: idem, Darbu izlase 1, Rīga: Zinātne, 288–289.) E n d z e l ī n s J. 1951: Latviešu valodas gramatika, Rīga: Latvijas Valsts izdevniecība. 112 Fraenkel E. 1928: Litauische Beiträge. – Indogermanische Forschungen 46, 44–57. Fraenkel E. 1936: Der Stand der Erforschung des im Wilnagebiete gesprochenen Litauischen. – Balticoslava 2, 14–107. Holvoet A. (atiduota spaudai) On the rise and grammaticalisation of the Latvian debitive. – Linguistica Baltica. Mühlenbach [Mjulenbachъ] K. 1907: O debitivė. – Izvĕstija Otdĕlenija russkago jazyka i slovesnosti Imperatorskoj Akademii Nauk 12/3, 313–333. Palmer F. R. 1986: Mood and modality, Cambridge: University Press. Prellwitz W. 1904: Zur Entstehung des lettischen Debitivs. – Bezenbergers Beiträge 28, 319. Rosinas A. 1975: Ar baltų *i-, *io- resp. *i, *iā- kamienai buvo reliatyviniai? – Baltistica 11 (2), 165–170. Stang Chr. S. 1966: Vergleichende Grammatik der baltischen Sprachen, Oslo etc.: Universitet-sforlaget. THE LITHUANIAN DATIVUS CUM INFINITIVO AND THE LATVIAN NON-FINITE RELATIVE CLAUSES Summary The dativus cum infinitivo, an archaic infinitive construction which probably arose from a double dative of purpose (the dative being originally the dative of a verbal noun), is well retained in Lithuanian but has hardly left any traces in Latvian. Of the two varieties attested in Lithuanian, with the dative as subject of the infinitive (įpyliau pieno šuniukams užlaki ‘I poured out some milk for the dogs to lap’) and with the dative as its object (nupirkau arklių laukams arti ‘I bought a horse to plough the fields with’) only the former is vestigially attested in Latvian. In the paper an attempt is made to bring this fact in connection with the development of non-finite relative clauses in Latvian. In Lithuanian (as in Slavonic) the occurrence of such clauses is restricted to but a few types, and in Latvian their scope was probably extended as relative pronouns were inserted in constructions with infinitives expressing purpose. In reconstructing this process, evidence may be drawn from some dialectal varieties of the debitive, which, in a fossilised shape, represents an original non-finite relative clause type with the relative pronominal stem *ye/o-. In the dialect of Vietalva an adnominal variety of the debitive with the prefix ju- (an original instrumental) is attested, in which an object may occur (paņam kač pavadu zirgu jusapin ‘take with you a lead to shackle the horse with’). This seems to correspond exactly to the Lithuanian dativus cum infinitivo with the dative as an object (pasimk pavadį arkliui supančioti), not only functionally, but also genetically. Though the original dative was replaced with an accusative as the original infinitival construction developed into an infinitival relative clause, a direct connection with the dativus cum infinitivo is suggested, among other things, by word order, as the incorporation of the relative pronoun into the verbal forms (*juo sapīt > jusapin) suggests an original word order *paņem pavadu zirgu juo sapīt, where the second noun, before being reinterpreted as an object in the relative clause, must have been in adnominal position, and must therefore have been in the dative rather than in the accusative. 113