Lietuvių „dativus cum infinitivo“ ir latvių infinityviniai santykiniai sakiniai

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA ZAGADNIENIA JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO XLII (2000) Axel HOLVOET Instytut Języka Litewskiego, Wilno LITEWSKIE Dativus cum infinitivo I ŁOTEWSKIE ZDANIA WZGLĘDNE Z BEZOKOLICZNIKIEM W niniejszym artykule omawia się rozwój niektórych litewskich i łotewskich konstrukcji bezokolicznikowych, ze szczególnym uwzględnieniem litewskiej konstrukcji dativus cum infinitivo i jej genetycznych odpowiedników w języku łotewskim- ". W języku litewskim używane są dwa warianty konstrukcji dativus cum infinitivo, wyrażającej przeznaczenie obiektu: w jednym przypadku celownik rzeczownika pełni funkcję obiektu, np. nupirkau arklį laukams arti, w drugim — funkcję podmiotu, np. įpyliau pieno šuniukams užlakti (przykłady według Vytautasa Ambrazasa 1995). Jednakże warianty te wywodzą się z jednej konstrukcji. Wydaje się, że dativus cum infinitivo powstał w czasach, gdy bezokolicznik był jeszcze formą nominalną, najprawdopodobniej celownikiem nazwy czynności [nomen actionis]*, można go zatem określić jako „zależny od jądra zdania podwójny celownik przeznaczenia (celu)“ (Ambrazas 1995: 79). Dlatego dopiero później, gdy bezokolicznik przekształcił się w formę czysto czasownikową, mogła powstać wtórna relacja między bezokolicznikiem a rzeczownikiem — taka jak między predykatem a zależnym od niego obiektem lub podmiotem. Obecnie, gdy bezokolicznik utracił swój pierwotny charakter nominalny, możemy już mówić o pełnionej przez rzeczownik funkcji obiektu lub podmiotu względem bezokolicznika. Zmiana charakteru bezokolicznika może stworzyć warunki do dalszego rozwoju konstrukcji dativus cum infinitivo, a ostatecznie także do jej zaniku. Właśnie taki proces dokonał się w językach słowiańskich, w których dativus cum infinitivo jest poświadczony, lecz obecnie nigdzie nie jest już używany (poświadczenia w języku staro-cerkiewno-słowiańskim i staroczeskim oraz literaturę cytuje Ambrazas 1995: 83). W języku łotewskim istnieją odpowiedniki tylko drugiego z wymienionych wariantów: jako zjawisko reliktowe poświadczony jest dativus cum infinitivo, w którym celownik pełni funkcję podmiotu bezokolicznika (zob. Endzelins 1951: 990): lai paliek galotnite putniniem uzmesties “żeby pozostał wierzchołek, na którym mogłyby przysiąść ptaszki”. ! Autor jest wdzięczny prof. Vytautasowi Ambrazasowi, który uprzejmie zgodził się przeczytać i skomentować pierwszą wersję niniejszego artykułu. Za niedokładności i błędy pozostałe w artykule odpowiada wyłącznie autor. ? Por. Stang (1966: 447-448), Ambrazas (1995: 74-75). 105 Wydaje się, że w ogólnym języku łotewskim ir w większości dialektów łotewskich su pierwszy wariant nie ma żadnego odpowiednika w postaci celownika ir su dopełnienia”. Wspomniane zdanie jest poświadczone zaimkiem względnym kur przed konstrukcją bezokolicznikową (zob. Endzelins 1951: 990): lai paliek galotnite, kur putnam uzmesties „żeby pozostał wierzchołek, na którym | ptak mógłby usiąść, aby ptak mógł usiąść”. W ten sposób powstaje bezokolicznikowe zdanie — względne, typ składniowy bardzo charakterystyczny dla języka łotewskiego, lecz w języku litewskim prawie nieznany. Mówiąc dokładniej, w języku litewskim (podobnie jak w językach słowiańskich) używany jest tylko jeden wariant, w jo którym zdanie względne jest zależne od formalnie niewyrażonego podmiotu zdania egzystencjalnego (np. čia yra nėra valgyti) albo od | formalnie ką niewyrażonego dopełnienia konstrukcji posesywnej z czasownikiem su turėti (np. furiu neturiu | valgyti); o tych ką konstrukcjach zob. Ambrazas ir i in. 1994: 670. Odpowiedniki tego wariantu znajdujemy już w języku staro-cerkiewno-słowiańskim oraz w nowych językach słowiańskich, por. s. b. słow. ne imąte česo ėsti, (nie) 1. mają ješč pan. co ir W języku łotewskim takie zdania względne mogą również określać rzeczowniki, np. panėmu gramatas, lasit ir atpūtas laika Es ko „Wziąłem książki do czytania (żeby (| czytać) w czasie odpoczynku”. Takie względne zdania bezokolicznikowe różnią się od zwykłych zdań względnych (w których funkcję orzeczenia pełni osobowa forma czasownika) tym, że wyrażają rzeczywisty stan związany z obiektem oznaczanym przez określany ne rzeczownik su tu (np. Gramatas, ko es lasu "Książki, które aš czytam"), o tylko su możliwość związaną z tym obiektem, to przeznaczenie obiektu ko (Gramatas, lasit *do czytania książek, książki, które można czytać"). Ponieważ łotewskie zdania względne z bezokolicznikiem nie mają odpowiedników ani w języku litewskim, ani w językach słowiańskich, można przypuszczać, że takie zdania są innowacją tego języka. Oczywiste jest, że pod względem funkcji są one bardzo zbliżone do celownika su z bezokolicznikiem. Obie konstrukcje charakteryzuje funkcja pośrednia między przydawką a okolicznikiem celu. Vytautas Ambrazas pisze o celowniku z bezokolicznikiem, że konstrukcja ta tylko sporadycznie pełni czystą funkcję przydawki (np. w takich zdaniach, jak Ten siekierka do rąbania drewna całkiem o się stępiła), zwykle ji „łączy się su z czasownikiem bezokolicznikowym i rządzonym przez niego rzeczownikiem lub zaimkiem- ”, np. Atvežiau karčių tvorai tverti (Ambrazas 1995: 77), a zatem jej funkcja jest zbliżona do okolicznika celu. Łotewskie zdania względne z bezokolicznikiem, podobnie jak zdania względne (przydawkowe), są formalnie związane z rzeczownikiem, ale mogą być rozumiane także jako zdania okolicznikowe, por.: panēmu gramatas, ko lasit atpūtas laika | panēmu gramatas, lai tas lasitu * Według informacji przekazanych przez Lidiję Leikumę konstrukcje dativus cum infinitivo z celownikiem pełniącym funkcję dopełnienia występują również w gwarach łatgalskich. Dopóki nie zostaną opublikowane dane dotyczące charakteru i rozpowszechnienia tej konstrukcji w gwarach łatgalskich, trudno ocenić ich znaczenie dla interpretacji rozwoju konstrukcji dativus cum infinitivo w języku łotewskim. 106 atpūtas laika. Łotewskie zdania względne z bezokolicznikiem należą do tego typu zdań, które F. R. Palmer (Palmer 1986: 178-179) nazywa „względnymi zdaniami celu“ (relative purpose clauses). W zdaniach tego typu, zajmujących pozycję pośrednią między zdaniami przydawkowymi (względnymi) a zdaniami ir okolicznikowymi celu, używane są formy czasownika charakterystyczne dla zdań okolicznikowych celu: często jest to bezokolicznik, ale występuje także koniunktiw lub konstrukcje peryfrastyczne o znaczeniu optatywnym”. Między celownikiem z bezokolicznikiem a łotewskimi su względnymi zdaniami bezokolicznikowymi występują również różnice: w pierwszym przypadku celownik może oznaczać jedynie wykonawcę czynności lub obiekt, natomiast w drugim tego rodzaju ograniczeń nie ma. 0 Ponieważ zależne od niewyrażonego podmiotu konstrukcji egzystencjalnej względne zdania bezokolicznikowe (zdania typu yra ką valgyti „jest co jeść”) są poświadczone w języku litewskim oraz w językach słowiańskich, możliwe jest, że takie zdania rozpowszechniły się w języku łotewskim i zaczęto ich używać również do oznaczania rzeczowników. Jednak w tym przypadku względne zdania bezokolicznikowe musiały zająć miejsce innych, starszych konstrukcji i wydaje się całkiem prawdopodobne, że zaczęto ich używać właśnie zamiast konstrukcji bezokolicznikowych. Podmiot czynności bezokolicznika w łotewskich względnych zdaniach bezokolicznikowych, jeżeli jest formalnie wyrażony, zawsze wyrażany jest celownikiem, podobnie jak w każdym innym zdaniu bezokolicznikowym. Dlatego bezokolicznik z celownikiem zostaje zastąpiony względnym zdaniem bezokolicznikowym bez dodatkowych zmian morfosyntaktycznych: wystarczy, aby przed bezokolicznikiem wstawić zaimek względny lub przysłówek (galotnite putnam uzmesties —galotnite kur putnam uzmesties). W tych przypadkach, gdy celownik pełni funkcję dopełnienia, różnica między obiema konstrukcjami jest wyraźniejsza, ponieważ dopełnienie bezokolicznika w zdaniu względnym z bezokolicznikiem wyrażane jest nie celownikiem, lecz biernikiem: Nopirku zirgu, ar ko laukus art. Łotewskie zdania względne z bezokolicznikiem muszą być dość starym zjawiskiem, ponieważ prawdopodobnie kryją się one także w strukturze współczesnego debitywu. Jak wiadomo, debityw wywodzi się z typu zdania złożonego ze zdaniem względnym, a przedrostek debitywu ja- (w niektórych gwarach ju-, wywodzący się z pierwotnej formy biernika lub narzędnika *juo) jest śladem zaimka względnego. Konstrukcja lauks ir jūar musiała powstać z * W języku łacińskim używano tu trybu łączącego, np. Scribebat... orationes, guas alii dicerent "Pisał mowy, aby inni je wygłaszali' (Cicero, Brutus, zob. Palmer 1986: 178). We współczesnym języku łotewskim w zdaniach względnych celu obok bezokolicznika używa się także trybu oznajmującego z partykułą lai, często uważaną za odpowiednik 3. osoby trybu rozkazującego, np. nolēma iecelt kasieri, kas lai to naudu uzglabātu (A. Deglavas) “postanowił wyznaczyć kasjera, aby przechowywał te pieniądze’. Dystrybucja bezokolicznika i konstrukcji z lai w łotewskich zdaniach względnych celu nie została zbadana. 107 wcześniejszej struktury *ir lauks juo art, kur *odpowiada mu współczesny zaimek di względny. To prawda, we współczesnym języku przedrostek ja jest dodawany ne do formy bezokolicznika (z wyjątkiem formy jūbūt „trzeba być”, która opiera się właśnie na bezokolio czniku), do formy czasu teraźniejszego 3. osoby. Ne wszyscy badacze zgadzają się z myślą wysuniętą przez Prellwitza ir Endzelīna, że forma 3. osoby zajęła tutaj miejsce wcześniej istniejącego bezokolicznika. Mūhlenbachas (Mūhlenbach 1907: 322) uważał, że przedrostek debitywu iš początkowo był dodawany do formy 3. osoby używanej w znaczeniu bezosobowym, człowiek (i) jubrauc wyjaśniir ał jako MeHs1 “y €CThb, yeM e3usT'. Wydaje Ha się, że Fraenkel skłaniał się ku temu, żeścień oryginalny tekstu.]}񟟂 ir errorType Formę 3. osoby uznać za pierwotną podstawę debitywu, ponieważ zestawia ona z łotewskim debitywem su konstrukcje występujące w gwarach litewskich su Forma 3. osoby zamiast bezokolicznika, takie jak jam nebebus, kas ėda „er wird nichts mehr fressen zu haben, jam nebebus ėsti' ko (Na 1928); iš to podstawie Fraenkla można jų wnioskować, że dostrzegł on między nimi związek genetyczny. Jednak nie zostało jeszcze dowiedzione, że wspomniane konstrukcje gwar litewskich są stare. Iš Z gwar Wileńszczyzny Fraenkel cytuje ponadto konstrukcję nėr kam ažtaria rūsciuos žūdeliuos ‘nicht einer ist da, der... fiir mich Fūrsprache einlegen konnte bei zornigen Worten' (Podobna 1936), konstrukcja Fraenkla została przedstawiona ir w „Gramatyce współczesnego języka litewskiego“: Nėr kam turgun važiuoja (Ambrazas i in. ir 1994: 671). Użycie celownika jest tu zrozumiałe tylko wtedy, gdy zgodzimy się, że forma 3. osoby zajęła miejsce bezokolicznika: nėra kam turgun važiuoti, nėra kam užtarti. Forma 3. osoby przyjęła się tu najprawdopodobniej dlatego, że była używana w konstrukcjach, w których zaimek względny ji oznaczał wykonawcę czynności, np. nėra kas dirba ‘non est, qui laboret' (por. Ambrazas i in. 1994: 671). Zatem wspomniane konstrukcje litewskie nie stanowią wystarczającej podstawy do odrzucenia Prellwitza ir Wysunięta przez Endzelina myśl, że przedrostek debitywu początkowo był iš dodawany do bezokolicznika, choć wydaje się, że sam Endzelin później zrezygnował ze swego wcześniejszego poglądu, prawdopodobnie pod wpływem Fraenkla (zob. Endzelins 1951: 885-886; autor nie powtarza tu wcześniejszego poglądu, za to cytuje konstrukcje iš podane przez Fraenkla z litewskich gwar). Przyczyny zastąpienia bezokolicznika debitywu łotewskiego formą 3. osoby do tej pory nie zostały wyjaśnione. Możliwe, że przyczyny wspomnianej zmiany były podobne do tych, które doprowadziły do włączenia 3. osoby do wspomnianych konstrukcji języka litewskiego, ale pewne argumenty temu przeczą. Jak wspomniano wcześniej, litewskie konstrukcje nėra kam turgun važiuoja, nėra kam užtaria musiały powstać pod wpływem takich konstrukcji, w których zaimek względny oznaczał wykonawcę czynności (np. nėra kas dirba), a takie konstrukcje nie mogły mieć wpływu na późniejszy rozwój debitywu, ponieważ żadna odmiana debitywu nie jest na nich oparta. Po pierwsze, jak wskazują formy przedrostka (*juo, *ja), debityw wywodzi się z konstrukcji z biernikiem, narzędnikiem lub dopełniaczem w zdaniu względnym; śladów mianownika lub celownika (odpowiadających podobnym formom w konstrukcjach języka litewskiego nie ma kogo bronić /nie ma kto broni)) tutaj nie znajdujemy. Po drugie, do powstania szczególnej dialektalnej konstrukcji litewskiej jam nebebus, kas ėda mógł przyczynić się wciąż jeszcze żywy w języku litewskim fenomen mianownika obiektu: użycie mianownika kas należy tu najprawdopodobniej zestawić z konstrukcjami typu kas reikia daryti, kas buvo daryti 108 su (zob. Ambrazas 1995: 91-93). Taki mianownik obiektu mógł powstać w zdaniach względnych z bezokolicznikiem su (nėra kas ėsti nie ma = ką / ko ėsti), į które następnie zostały włączone forma 3. osoby (nie ma kto jeść “nie ma ko jeść’). W języku łotewskim taki wpływ mianownikowego dopełnienia wydaje się mało prawdopodobny. Z drugiej strony to, że pierwotną podstawą debitywu było właśnie zdanie względne z bezokolicznikiem, można poprzeć su kilkoma argumentami: reliktową formą jūbūr“ 1) ; 2) tym, że obecnie w ir języku łotewskim używa się względnych zdań bezokolicznikowych, które mogą być bezpośrednio związane ze zdaniami su pierwotnymi, zachowanymi w reliktowej postaci w składzie debitywu, jedynie rdzeń zaimka względnego *yobuvo został zastąpiony rdzeniem zaimkowym *k"o-; tym, że 3) w zdaniach względnych celu, do których należą omawiane tu zdania względne, częstsze jest użycie trybu oznajmującego i innych form czasownika”; tym, że w ne niektórych przypadkach o względne zdania celu z bezokolicznikiem są 4) poświadczone w językach litewskim i słowiańskich. Jeżeli pogląd Prellwitza i Endzelina na konstrukcję su bezokolicznikową jako podstawę ir łotewskiego ir debitywu jest słuszny, można przypuszczać, że łotewskie zdania względne z bezokolicznikiem są dość starym zjawiskiem, sięgającym przedhistorycznego okresu rozwoju tego języka. Wskazuje na to archaiczne, reliktowo zachowane w składzie debitywu użycie tematu zaimkowego *yov w znaczeniu zaimka względnego zamiast późniejszego *k*o-. Jednakże w języku pra-bałtyckim prawdopodobnie jeszcze ich nie było: tam bezokolicznik 3 Takich form reliktowych mogłoby pojawić się więcej, lecz ponieważ w starych tekstach łotewskich występuje wiele błędów morfologicznych, interpretacja pozostanie dyskusyjna. jų Niejasne są np. formy użyte przez Elgera daud3e man no iums iarunnat vnd iatėsot (Evangelia et epistolae 19r), jeśli obok znajdujemy również mums nenek wairak iarunna (ibid. 12r, zob. Evangelien und Episteln ins Lettische iibersetzt von Georg Elger... Bd. 1. Texte, hrsg. von Karlis Dravinš, Lund 1961). ® V. Ambrazas wspomina ponadto konstrukcje z imiesłowem czasu teraźniejszego, które słusznie porównuje z dativus cum infinitivo oraz z konstrukcjami łotewskimi, z których powstał debityw: nebuvo kas bedirbas, nėra kas valgą (zob. Ambrazas 1990: 115-116). Ogólnie użycie imiesłowów w zdaniach względnych można uznać za zjawisko archaiczne, odziedziczone po języku prabałtyckim (por. Ambrazas 1989; 1990: 121-122), dlatego a priori wydaje się nie całkiem prawdopodobne, aby imiesłowy przeniknęły do wspomnianych konstrukcji niedawno, zajmując miejsce bezokolicznika. Raczej można by oczekiwać zastąpienia imiesłowów innymi formami niż ich dalszego rozpowszechniania się. Mimo to konstrukcja imiesłowowa nėra kas valgą “nie ma czego jeść' jej dopełnienie w mianowniku prawdopodobnie należy wiązać z pierwotnym użyciem bezokolicznika zamiast późniejszego imiesłowu, ponieważ trudno byłoby wyjaśnić ją inaczej niż jako ślad nominativus cum infinitivo. W tych przypadkach, gdy zaimek względny pełni funkcję podmiotu (nebuvo kas bedirbęs- ), użycie imiesłowu wygląda jak archaizm. Wprowadzając formę 3. osoby zamiast imiesłowów, w tym samym czasie podobny proces mógł zachodzić także w zdaniach względnych z bezokolicznikiem. " Chociaż wzajemny związek rdzenia zaimka względnego *ye/oir oraz rdzenia zaimka wskazującego *itarpusavio ryšys w językach bałtyckich nie jest całkiem jasny (zob. Brugmann 1911: 331, 347-348, Stang 1966: 233-234), nie ulega wątpliwości, że względne użycie rdzenia *ye/osantykinė jest odziedziczone z prajęzyka, dlatego też archaiczność użycia zachowanego w składzie debitywu rdzenia zaimkowego nie budzi wątpliwości. A. Rosinas (1975: 169) zaprzecza względnemu użyciu zaimka jis, ji (którego nie odróżnia od względnego *ye/o-) w języku prabałtyckim, lecz nie uwzględnia pochodzenia łotewskiego debitywu. 109 najprawdopodobniej była to forma o jeszcze nominalnym charakterze. O pierwotnym nominalnym charakterze bezokolicznika świadczy właśnie litewskie dativus cum infinitivo. Wspomniany typ strukturalny *ir lauks juo art z czasem uzyskał funkcję modalną: we współczesnym języku lauks jaar oznacza po prostu ir „trzeba orać pole” . Jednak w niektórych dialektach zachowało iš się częściowo pierwotne znaczenie tych konstrukcji; ilustruje to wspomniany wcześniej wariant zdania z użytym zamiast su bezokolicznika debitywem (zob. Endzelins 1901: 73 = 1971: 149-150): lai stūvėja virsūnite putniniem jauzmetas. Bardzo interesujące są Miihlenbacha (1907: 316-317) iš przytaczane przez dialekt mi Wietalwy przykłady użycia podobnego debitywu. W tym dialekcie nastąpiło zróżnicowanie dwóch wariantów debitywu: jeden z nich, w formie iš przedrostka su ja-, ma modalną funkcję debitywu współczesnego ogólnego języka łotewskiego: man nau jabraūc ‘st He JIOJDKEKH eXaTb'. Drugi wariant, su forma przedrostkowa ju-, zachował pierwotną funkcję bezokolicznikowego zdania względnego. W przykładach cytowanych przez Mühlenbacha przedrostek ju pełni funkcję narzędnika: man nau jubraūc 'MHe He Ha YeM eXATb'; bral'am nau zirga juecé ‘y Gpara HeT JIONNAaJIM, YTOObl OOpOHHTb'; ienas ūdeni jumazgajas ‘IPUHECHU BOJIbI JŲISI MbITbA'; būtu muims bijs pulvers jušaiin ‘ecm Obl y HAC GUT TIOpoXx, YTOOBI CTpeJISTb'. Taka funkcja odpowiada również formie prefiksu, ponieważ prefiks ju-, w pozycji proklitycznej skrócony od *juo, może być uznawany albo za biernik, albo za narzędnik (ze względu na formę biernika *juo, formalnie odpowiadającą litewskiej formie rodzaju żeńskiego ją, zob. Stang 1966: 437, Endzelins 1951: 518). Wśród przykładów cytowanych przez Mūhlenbacha nie znajdujemy takich, w których prefiks jubūtų byłby rozumiany jako biernik — być może dlatego, że biernik obiektu został wyparty przez dopełniacz, który przeniknął z konstrukcji przeczących (w sprawie uogólnienia formy prefiksu ja por. oddany do druku artykuł Holvoeta). Wariant z zaimkiem względnym pełniącym funkcję obiektu stał się również podstawą debitywu jako konstrukcji modalnej: wskazuje na to także przykład z gwary Vietalvy man nait jabratic “st He 10JKeH exaTr'.. W tym wariancie znaczenie modalne z czasem wyparło znaczenie pierwotne, zachowane jeszcze w konstrukcji starych tekstów łotewskich teems ne bij ja-ehd ‘nie mieli czego jeść’ (Biblia Glücka, Marek VIII.1, zob. Mūhlenbach 1907: 319). Swoje pierwotne znaczenie zachował poświadczony w dialekcie Vietalvy wariant z narzędnikiem zaimka, który później przekształcił się w przedrostek *juo-> ju-. Właśnie ten wariant można zestawić z litewskim wariantem dativus cum infinitivo, którego celownik oznacza dopełnienie czasownika. Ponieważ przedrostek *juojučia jest narzędnikiem, biernik dopełnienia, pozycja dopełnienia przy tym adnominalnym debitywie pozostaje wolna, 110 > o ne ir ją może ją zająć biernik rzeczownika: pariam kač pavadu zirgu jusapin “BO3bMH XOTb IIOBOJĮ, YTOOBI MM 3aIlyTaTh JIONINAJIb' liet. weź chociaż uździenicę, żeby spętać konia. Podobny przykład (z tekstu pieśni) cytuje Endzelynas (1901: 73 =1971: 149; 1951: 973) iš inne dialekty (tu uogólniona forma przedrostka ja-): devu savu kumelinu ruožu darzu jūecė liet. dałem swojego konika do bronowania ogrodu różanego; lai stav [naudal ... guovi janopérk liet. niech będą pieniądze na kupno krowy. Podobne debitywy z przedrostkiem jaw znaczeniu narzędnika są poświadczone także w tekstach starołotewskich, jak na przykład Elgeriego w ir „Ewangelijose epistolose”: vnd kad tems ne by iamakfa, abbems pedewwe ‘non habentibusillis, unde redderent, donavit utrisgue' (64v = Łk 7, 42). Wydaje się całkiem prawdopodobne, że właśnie konstrukcja z narzędnikiem su zaimka względnego była początkowo jednym z głównych wariantów zdań względnych z bezokolicznikiem; Tym właśnie wyjaśnia się ich gramatykalizacja, tj. pojawienie się szczególnej formy gramatycznej o charakterze aglutynacyjnym wskutek zrośnięcia się zaimka i czasownika. Typ ten najprawdopodobniej należy wiązać z litewskim dativus cum infinitivo jako jego genetycznym odpowiednikiem. Obie konstrukcje wywodzą się z konstrukcji prasłowiańskich z bezokolicznikiem o znaczeniu celu (przeznaczenia), które w języku łotewskim zostały zmienione przez wstawienie narzędnika zaimka względnego. Litewskiej konstrukcji z czystym bezokolicznikiem celu (bez podmiotu lub dopełnienia) w dialekcie Vietalvy odpowiada używany bez dopełnienia debityw z prefiksem ju-: brolis neturi arklio akėti = *bral'am nav zirga juo ecėt > bral'am nau zirga juecé. Prasłowiańska konstrukcja bezokolicznikowa została tu zmieniona przez wstawienie zaimka względnego; podobnie jak w konstrukcjach z rzeczownikiem pełniącym funkcję podmiotu bezokolicznika, nie trzeba było tu zmieniać niczego więcej. Litewskiemu bezokolicznikowi z celownikiem pełniącym funkcję dopełnienia odpowiada wariant vietalwski judebitywu z biernikiem dopełnienia: pasiimk pavadį arkliui supančioti = *panem pavadu zirgu juo sapit > panem pavadu zirgu jusapin. Tu trzeba było nie tylko wstawić zaimek, lecz także zmienić przypadek, ponieważ rzeczownik stał się dopełnieniem bezokolicznika zdania względnego. Oczywiste jest, że brak konstrukcji dativus cum infinitivo z dopełnieniem w celowniku w języku łotewskim należy wiązać właśnie z tym procesem; niejasne jest tylko, na którym etapie tego procesu został włączony biernik dopełnienia. Istnieją dwie możliwości: następnie infinitywne zdania względne wyparły dawną konstrukcję dativus cum infinitivo 1) biernik dopełnienia został włączony do infinitywnych zdań względnych i dopiero 111 (związek między pojawieniem się infinitywnych zdań ir względnych a zanikiem dativus cum infinitivo byłby w tym przypadku pośredni); albo zaimek względny 2) został włączony bezpośrednio do konstrukcji dativus cum į infinitivo, a dopiero potem celownik o został zastąpiony biernikiem. Na korzyść tego ostatniego założenia przemawia miejsce wstawionego zaimka: zaimek zrosły z czasownikiem mógłby pełnić funkcję su dopełnienia w konstrukcjach su najprawdopodobniej wtedy, gdy pierwotny jo szyk wyrazów był *panem pavadu zirgu juo sapit, o ne *panem pavadu juo zirgu sapit. Jeżeli we wspomnianych wyżej przykładach kolejność ta obiektów nie jest przypadkowa, obiekt ir (zirgu, ruožu darzu, guovi) zawsze stał przed kompleksem zaimka i bezokolicznika, to późniejszy obiekt bezokolicznika początkowo musiał być obiektem zależnym od samego rzeczownika, z którym przed wstawieniem zaimka bezokolicznik był bezpośrednio związany (jako celownik celu lub przeznaczenia). ir iš ne o to su W takim przypadku swoją obecną formę przypadkową ir (biernik) mógł on uzyskać dopiero później, po pojawieniu się bezokolicznikowego zdania względnego; pierwotna forma przypadkowa musiała być inna: najprawdopodobniej był to celownik. Oznacza to, że konstrukcja panem pavadu zirgu jusapin może pochodzić bezpośrednio od konstrukcji dativus cum o infinitivo. jo To, że oba warianty dativus cum infinitivo musiały istnieć już w prabałtyckim, a później w języku łotewskim zostały zastąpione innymi konstrukcjami, jest a priori iš prawdopodobne, jeśli uwzględnić dane języka litewskiego i języków słowiańskich. Wydaje się, że również dane samego języka łotewskiego pozwalają prześledzić ślady tej konstrukcji w rozwoju łotewskich konstrukcji bezokolicznikowo ych.ұ盈彩票]} naujas? Sorry. translations Otrzymano 1999 05 25 LITERATURA Ambrazas V. 1989: Języki bałtyckie i rekonstrukcja indoeuropejskiego zdania złożonego. — Ogólna Lingwistyka 29, 52-59. Ambrazas V. 1990: Sravnitel'nyj sintaksis pricastij baltijskich jazykov /Vergleichende Syntax der baltischen Sprachen, Vilnius: Mokslas. Ambrazas V. 1995: Rozwój konstrukcji bezokolicznikowych języka litewskiego. —Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 33, 74-109. Ambrazas V.i in. 1994: Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Vilnius: Mokslo ir ju enciklopedileidykla. Brugmann K. 1911: Zarys gramatyki porównawczej języków indoeuropejskich, t. II, 2. T,, Strassburg: Karl J. Triibner. Endzelins [Endzelin] J. 1901/1971: Pochodzenie i użycie łotewskiego debitywu. —Bezzenbergers Beitrige 26, 66-74. (Przedruk: idem, Darbu izlase 1, Ryga: Zinatne, Endzelins [Endzelin] J. 143-150.) 1905/1971: O powstaniu łotewskiego debitywu. —Przyczynki Bezzenbergera 29, 320-321. (Perspausdinta: idem, Darbu izlase 1, Riga: Zinatne, 288289.) Endzelins J. 1951: Latviešu valodas gramatika, Riga: Latvijas Valsts izdevnieciba. 112 Fraenkel E. 1928: Litauische Beitrage. — Indogermanische Forschungen 46, 44-57. Fraenkel E. 1936: Der Stan badań nad Balticoslavica im Języku litewskim używanym na obszarze Wilna. — Holvoetасಿನ್ನೆari?cmara?ಸರಿ?】【。 final (to=translation_batch code) 重庆时时彩的json 天天爱: 2, 14—107. translations A. (oddano do druku) the rise and On grammaticalisation the of Latvian debitive. — Linguistica Baltica. Mihlenbach [Mijulenbachs] K. 1907: O debitivč. — Izvėstija Otdėlenija russkago jazyka i slovesnosti Imperatorskoj Akademii Naukv 12/3, 313-333. Palmer FE R. 1986: Mood and modality, Cambridge: University Press. Prellwitz W. 1904: Zur Entstehung des lettischen Debityw. — Bezzenbergera Przyczynki 28, 319. Rosinasa A. 1975: Ar bałtyckie *i-, *ioresp. *i, *iakamienai były względne? — Baltistica 11 (2). 165-170. Stang Chr. S. 1966: Porównawcze Gramatyka bałtyckich Języki, Oslo itp. : Universitetsforlaget. THE LITEWSKI DATIVUS CUM INFINITIVO I THE ŁOTEWSKI NIEOSOBOWY WZGLĘDNY KLAUZULE Podsumowanie Dativus cum infinitivo, archaiczna konstrukcja an bezokolicznikowa, która prawdopodobnie powstała z podwójnego dativu celu a of (dativus był pierwotnie dativusem of a rzeczownik is odczasownikowy- ), dobrze zachowany in litewski, lecz prawie nie pozostawił żadnych śladów in łotewski. Of obie poświadczone odmiany in litewskim, przy czym podmiot bezokoliczas nika of występował w dativusie (jpyliau pieno šuniukams uzlakti ‘1 wylałem trochę mleka, aby psy je wypiły lap’) oraz z to celownikiem jako jego dopełnieniem as (nupirkau arklį laukams arti ‘I kupiłem a konia, aby to orać pola’) tylko pierwsza poświadczona szczątkowo is in łotewski. In w artykule podjęto an próbę is powiązania to tego faktu z rozwojem nieosobowyin ch zdań względnych of in Łotewski. In Litewski (jako in (słowiańskich) występowof anie takich zdań było is ograniczonto e, lecz a obejmowało kilka typów, a in łotewskim ich zakres został prawdopodobnie rozszerzony, gdy zaimki as względne zostały wprowadzone do konstrukcji z in bezokolicznikami wyrażającymi cel. In rekonstruując ten proces, można czerpać dowody z niektórych be odmian dialektalnych debitivu, który, of in a skamieniała forma, reprezentuje an pierwotny typ nieosobowego zdania względnego z rdzeniem zaimkowym względnym *ye/o-. In dialekt of wytalska an odmiana adnominaof lna debitywu z przedrostkiem ju- (pierwotny instrumental) poświadczonis y, który in obiekt może an występować (pariam kač pavadu zirgu jusapin „zabierz ze sobą, prowadź a konia z to pętem” ). Wydaje się, że to dokładnie odpowiada to to litewski dativus cum infinitivo z celownikiem as an obiekt (weź uwiąz dla konia), not only functionally, but also genetically. Chociaż pierwotny celownik został zastąpiony biernikiem, gdy pierwotna konstrukcja bezokolicznikowa rozwinęła się w bezokolicznikowe zdanie względne, bezpośredni związek z dativus cum infinitivo sugeruje między innymi szyk wyrazów, ponieważ włączenie zaimka względnego do form czasownikowych (*juo sapit > jusapin) sugeruje pierwotny szyk wyrazów *panem pavadu zirgu juo sapit, w którym drugi rzeczownik, zanim został zreinterpretowany jako dopełnienie w zdaniu względnym, musiał znajdować się w pozycji adnominalnej, a zatem musiał występować w celowniku, a nie w bierniku. 113