„Geradėjas“, „piktadėjas“, „niekadėjas“ – grynai lietuviški žodžiai

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XLII (2000) Jonas KLIMAVIČIUS Lietuvių kalbos institutas, Vilnius BUENHACEDOR, MALHECHOR, RUINHACEDOR – PALABRAS PURAMENTE LITUANAS Al ruinhechor normalmente se le incluye, si es que no se olvida, junto al buenhacedor y al malhechor. Aún falta precisión y claridad real, tanto entre los investigadores como entre quienes establecen las normas. Lo normal sería que estos pudieran basarse en investigaciones propias o de historiadores de la lengua. KPP1 ir geradėjas yra hibr. ir niekadėjas – hibr. KPP2 geradėjas yra n. vert. Niekadėjas KPP1 ir KPP2 – nenaudėlis, piktadarys, niek(a)darys. Piktadėjo – nežinia kodėl – nėra nei KPP1, nei KPP2. Beje, ne niekadėjas, o pirmiausia piktadėjas būtų piktadarys. KT geradėjas yra vert., niekadėjas – hibr. KNK geradėjas vėl yra n. vert., niekadėjas – hibr. Valstybinės lietuvių kalbos komisijos patvirtintame Didžiųjų kalbos klaidų sąraše prie žodžių sandaros klaidų priskirti svetimi žodžių elementai – 2.1.5. -dėjas, -a – daiktavardžių elementas, pvz.: geradėjas, -a = geradarys, -ė; niekadėjas, -a = niek(a)darys, -ė, nenaudėlis, -ė, niekšas, -ė; piktadėjas, -a = piktadarys, -ė. En la tesis doctoral de Pranas Skardžius, «Die slavischen Lehnwörter im Altlitauischen» (Kaunas, 1931), ruinhacedor no aparece, y los otros dos se presentan de maneras no del todo iguales. En una se destaca el carácter híbrido y se encuentra solo la influencia lituana; en la otra se destaca el carácter lituano y se encuentra solo la influencia eslava: «geradėja “Wohltäter”: <…>. Zwitterbildung aus p. dobrodziej od. wr. добродѣй und lit. gėras „gut“; wobei auch lit. dėti „legen“ herangezogen wurde. <…>; piktadėja(s) „Übeltäter“: <…>. Aus lit. piktas „böse“ und dėti „legen“ nach wr. злодѣй od. p. złodziej gebildet. <…>». Es preciso señalar que entre los precursores en los que se apoya Skardžius —A. Brückner, A. Leskien, E. Berneker, F. Sommer y E. Fraenkel— falta K. Būga. En el capítulo de su estudio de 1911, «Apie lietuvių asmens vardus» (publicado, por cierto, en «Lietuvių tauta», al igual que más tarde la disertación de Skardžius), titulado «Dvikamieniai sudėtiniai daiktavardžiai galūnėmis -as ir -a vienaskaitos vardininke», se explican precisamente piktadėjas y el neutro piktadėja: «;: pa-deio aba padare Širvydo PS 155, “ K. Būg RR I 216. Así pues, se explica desde el punto de vista de la formación de palabras, ¡sin ningún elemento eslavo! Y se explica aquello que Skardžius no explica en absoluto y que tampoco puede explicarse mediante el préstamo: la terminación -a de las formas neutras geradėja, piktadėja no puede proceder de la terminación eslava -ej. Būga enumera allí un conjunto de nombres de agentes neutros «compuestos de dos temas» (es decir, compuestos): akiplėša, daugnora, gal(v)žuda, gernora, naktibalda, niektauža, pasalkandė, pikžodžia, saunora, varlamuša, … Y 58 En el apartado «К вопросу о хронологии литовских заимствований с русского» de su estudio «Lituanica» de 1912, Būga también argumenta: «В слово nedelia введено é из *deti „делать“ (ср. pa-deio arba padare Ширвид Sak. Punktay 15524, pa-deii „помогать“, gera-dej-a-s „добро-дей“)» K. Būg RR I 346. Así pues, geradėjas también se vincula con dėti y, en concreto, con su significado «hacer», rastreado hasta K. Sirvydas (¿solamente?) y presentado de forma algo peculiar: *dėti «делать». Así pues, resulta del todo inesperado que geradėjas, piktadėjas no solo sean palabras lituanas, sino que también estén motivadas semánticamente, exactamente igual que geradarys, piktadarys! Būga citó la breve expresión padeio aba padare [en los escritos antiguos, los sinónimos de las conjunciones a(r)ba / alba se enlazan con frecuencia]; además, no dio un equivalente del texto polaco, pues se basó no en el original bilingüe de 1629, sino en la reimpresión exclusivamente lituana de 1884 de Richard Garbe. El original de 1629 dice: Sukietino weydus saw tabiau negi vota. Sirdi sawo padeio aba padare kayp adamantu / akmeni kiečiausi – Serce swe uczynili iáko diámént kamień natward[3]y [I 381]. No hay que olvidar que la traducción es del lituano, no del polaco. En LKŽ II1 no hay entrada para el verbo dėti que aparece en esta frase de Sirvydas (y tampoco en LKŽ II2). LKŽ II2, dėti 11. «fabricar», pero solo «(algunos alimentos)» —quesos, embutidos, coles—; el vínculo con el significado principal es claro (y, en el caso de hacer coles, incluso muy cercano). Más revelador es dėti, acepción secundaria 1: «cubrirse de algo, formarse en la superficie (hielo, una costra, etc.)» (también rocío, una costra de una herida, sarna): aquí hay claramente más formación que desprendimiento. Quizá lo más elocuente y característico sea dėti 18. refl. «hacerse, suceder, ocurrir», en especial frases como: Oras nuo to dedasi šaltas Zapyškis. Mums nelaimė dėjosi – apvogė Darbėnai. Es especialmente significativa la expresión nelaimė dėjosi, pues se trata de un fenómeno sistemático, paradigmático, y la forma de tercera persona dedasi, muy frecuente, que haya sobrevivido únicamente como reflexiva, ya es señal de la desintegración del paradigma. Esto da testimonio tanto del carácter arcaico de su semántica como de su condición relicta. Además, la forma destis también está atestiguada con este significado en Sirvydas: Teip destis su velinu (así le sucede al diablo) Punktai sakymu II 70. No hace falta extenderse aquí sobre la semántica de dėti; solo es interesante compararla con el letón dēt: su semántica primitiva se ha perdido, pero dēties «hacerse» sigue siendo no solo el habitual likties (ar notikt), sino también el primitivo dēties. La continuación de esta historia cuenta bastante, aunque no todo. En el manual de uso de la lengua «Kalbos patarėjas», publicado en 1939 y editado por A. Salys y P. Skardžius, no aparecen geradėjo, niekadejo ni piktadėjo. Sin embargo, tampoco aparecen en el estudio fundamental de Pranas Skardžius «Lietuvių kalbos žodžių daryba» (Vilnius, 1943), lo que significa que Skardžius no los consideraba formaciones lituanas. ¿Y Antanas Salys? En el volumen II del «Lietuvių rašomosios kalbos žodynas» (Heidelberg, 1951), compilado por M. Niedermannas, A. Sennas y ya A. Salys, figuran niekadejas, -o = niekadarbis, -bė; es decir, se presenta como geradėjas, -o = geradaris, -rė (geradėjystė = geradarybė) en el volumen I (1932), compilado por M. Niedermannas, A. Sennas y F. Brenderis. La situación es algo distinta en el volumen III, compilado por A. Sennas y A. Salys, donde Salys quizá ya se mostraba más atrevido: piktadėjas, -o (veraltet) = (rlt.) piktadarys, -rė; piktadėjystė, -ės (veraltet) = (rlt.) piktadarybė. La abreviatura rlt. significa «reinlitauisch (Hinweis auf die 59 correspondencia autóctona de una palabra extranjera); «verdaderamente lituano». Así pues, piktadėjas es un equivalente verdaderamente lituano, pero ¿es realmente un extranjerismo? Al fin y al cabo, lleva además la marca veraltet: «anticuado». ¿No será esto un compromiso lexicográfico entre la opinión de Salys y una práctica de normalización ya muy arraigada? No tanto por necesidad como por exhaustividad, hay que continuar el recorrido histórico. En su trabajo «Konstantino Širvydo „Punktų sakymų“ veiksmažodis (Indeksas)», K. Morkūnas atribuye a padėti solo los significados habituales «poner, acostar; ayudar», pero no incluye «hacer», aunque registra la forma padėjo del pasaje citado por Būga (I 381) LKK XX 172. En 1957, J. Balčikonis comentó brevemente acerca de la palabra geradėjas (=geradarys): «La segunda parte de esa palabra, “-dėjas”, está tomada del vocablo polaco “dobrodziej”» J. Balč RR II 283. En el artículo introductorio de la edición de 1978 de los escritos de Balčikonis, Aldonas Pupkis y Vytautas Mažiulis clasifican geradėją entre los híbridos y consideran -dėjas incluso un sufijo (ibíd., 30), desvinculándolo así, por así decirlo, de dėti. En 1988, Zigmas Zinkevičius incluyó geradėją ir piktadėją entre los «diversos calcos y remodelaciones», señalando: «sobre -dėjas, cf. dėti» LKI III 138. Justo antes de cerrar la versión en limpio, como Phileas Fogg, apareció «Lietuvių kalbos liaudies etimologija ir artimi reiškiniai», de Birutė Kabašinskaitė (Vilnius, 1998). Geradėjas se trata muy brevemente en el subapartado «La relación entre la contaminación y la etimología popular»: gera-d-ėj-as «geradarys»: *geradėjas (cf. pol. dobrodziej, bielorruso antiguo dobrodėj «íd.»)» y dėti (dėjo)» (81). Se basa en Skardžius y sus predecesores. En el mismo subapartado se vuelve a invocar la influencia de dėti: «nedėlia, nedėlė “semana, domingo” (cf. bielorruso antiguo nedėlja “íd.”) recibió la influencia de la palabra dėti» (86). Aquí también se apoya en la conexión señalada por Būga, que ya he mencionado (K. Būg RR I 346), pero no entendió que Būga recurre aquí a dėti con el sentido de «hacer» (por tanto, ne-dėlia se motiva igual que el eslavo ne-dėlja: «no-hace», es decir, día no laborable). En el apartado «Etimología popular» se intenta buscar un modelo eslavo para niekadėjas: «niekadėjas…» (cf. ruso niegodiai «íd.» y otras palabras eslavas), remodelado según niekas, dėti, ha adquirido la acepción secundaria «alguien que no tiene culpa de nada, que no tiene nada que ver con nada, que no sabe nada (de algo)» (LKŽ VIII 771 ss.)» (27). No hacen falta modelos eslavos, porque geradėjas, piktadėjas, niekadėjas son palabras lituanas. Su explicación lleva mucho tiempo estancada porque no se ha prestado atención a 1) un hecho sencillo: las formas neutras geradėja, piktadėja; y 2) la indicación breve (pero clara) de Būga de que derivan en lituano de dėti «hacer». Kabašinskaitė prolongó todavía esta larga inercia: quizá fue la primera en atreverse a explicar también otro significado de niekadėjas (según ella, una acepción secundaria), pero sin profundizar ni en la idea de Būga ni en los datos del diccionario académico. Más adelante hablaré de esa acepción secundaria, que llevaba mucho tiempo rondándome (de hecho, la idea partió de ella). Ahora, para cerrar de forma más convincente el caso del carácter lituano de geradėjo, piktadėjo, niekadėjo, hace falta considerar también la antítesis. Lo fundamental es el paralelismo entre geradėjo – geradario, piktadėjo – piktadario, niekadėjo – niek(a)dario (y otros). 60 Esto habría que considerarlo incluso en el caso de que geradėjas, piktadėjas, niekadėjas fueran extranjerismos: ¿cómo, cuándo, dónde y para quién surgieron y se emplearon geradarys, piktadarys, niek(a)darys? Y si geradėjas, piktadėjas, niekadėjas son lituanas, ¿para qué hacen falta además geradarys, piktadarys, niek(a)darys? Geradėja(s) ir piktadėja(s) se emplean en los dialectos y en los escritos antiguos de forma más amplia y desde épocas más tempranas que niekadėjas. Según los datos del LKŽ III, la forma neutra geradėja aparece en la postilla de J. Morkūnas, el diccionario de K. Sirvydas y los «Punktai sakymų», así como en la gramática de D. Klein; la forma posterior geradėjas procede de los diccionarios de P. Ruigys y F. Neselmanas (en el diccionario de F. Kuršaitis aparece geradėjis); sin embargo, no está del todo claro de cuál de las fuentes procede geradėjystė: del catecismo de M. Petkevičius, el diccionario de K. Sirvydas, la Biblia de S. B. Chilinskis o el diccionario de P. Ruigys; mientras que geradėjysta procede de la postilla de J. Morkūnas. Y geradaris es de época equivalente (hasta donde alcanzan nuestros escritos relativamente recientes): aparece en la postilla de M. Daukša; geradarystė ir geradarymas, en el diccionario de K. Sirvydas. En los dialectos, geradaris está documentado ampliamente: Skapiškis, Kupiškis, Joniškėlis y Žemaičių Kalvarija. Los testimonios contemporáneos, según los datos del LKŽ IX, incluyen piktadėja, piktadėjas, piktadaris (-ys): piktadėja, en B. Vilentas, las postillas de M. Daukša y J. Morkūnas, el diccionario de K. Sirvydas y los «Punktai sakymų», y el diccionario de Krauzė; piktadėjas, en las postillas de M. Daukša, M. Mažvydas y B. Vilentas, en J. Bretkūnas, S. Bitneris, el diccionario de F. V. Hak, P. Ruigys y el diccionario de F. Kuršaitis (la variante -is, en la Biblia de L. J. Rėza y en S. Daukantas); piktadėjystė, en el diccionario de K. Sirvydas; piktadaris, en el diccionario de K. Sirvydas; piktadarys, en las postillas de M. Daukša y el diccionario de K. Sirvydas; piktadaringas, en el diccionario de K. Sirvydas. En los dialectos, piktadarys solo se documenta en Smalvos y piktadariauti en Stačiūnai; su presencia más amplia en los dialectos se observa en diversos diccionarios y escritos posteriores. No existe ni ha existido ninguna separación geográfica entre geradėjas – geradaris y piktadėjas – piktadaris. La diferencia es otra: geradarys, piktadarys son transparentes por sí mismos, y se dice geradarystę / piktadarystę daryti, mientras que la motivación de geradėjas, piktadėjas (semánticamente equivalente, por cierto) ya se ha desdibujado; ya no se documenta en ninguna parte la expresión geradėjystę / piktadėjystę padėti, sino solo padaryti: Kada anas kam padarė geradėjystą Armoriškės (LKŽ III). Žmonės padaro tankiai piktadėjystę dėl menko pelno Jonas Balvočius-Gerutis (LKŽ IX). ¿Es también cronológica esta diferencia? Probablemente sí: cuando geradėjas, piktadėjas perdió (casi) el significado de «hacer» del verbo dėti y se desdibujó su motivación, surgieron (¿o simplemente se difundieron?) geradarys, piktadarys. Aunque esa cronología no es demasiado importante, parece confirmarla la comparación entre niekadėjas y niekadaris: según los datos del LKŽ VIII, niekadėjas (-us, -is), con el sentido 2 de «quien no vale para nada, inútil», se documenta tardíamente, en el diccionario de M. Miežinis y en el de A. Juška (en los dialectos, en Dusetos y Plateliuose); el sentido 3, «quien no hace nada serio, un niekadarys, holgazán», aparece en el diccionario de P. Ruigys (en los dialectos, en Prienai y Krosna). En cambio, niekudarys (-is), sentido 2: «quien hace tonterías, un cabeza de chorlito, gracioso, bromista o travieso», figura en la postilla de M. Daukša, el diccionario de K. Sirvydas y también el de F. Kuršaitis (en los dialectos, en Merkinė, Giedraičiai y Žemaičių Kalvarija); sentido 1, «quien hace tonterías, holgazán, ocioso», aparece en A. Baranauskas y en escritos posteriores. La variante niekadarys, con los sentidos 1, «quien hace disparates, un inútil», y 2, «quien fabrica cosas sin valor», solo se conoce por escritos dispersos. 61 Entre las posibles consecuencias de una difusión quizá algo más temprana de Niek(a)dario están tanto la abundancia de sus sinónimos (a diferencia de geradario y piktadario) como su difusión limitada o más bien restringida y, en ocasiones, su polisemia: niekadarbis, sentido 1, «quien hace tonterías, se ocupa de cosas inútiles» (diccionario de A. Juška, canciones de A. Juška, Girkalnis) (y niekdarb(i)uoti, en Skirsnemunė y Tilžė); sentido 2, «holgazán, ocioso, gandul» (y niekdarbystė, en el diccionario de F. Kuršaitis); sentido 3, «quien hace algo mal, torpe» (J. Šlapelis); sentido 4, «quien hace el tonto, gracioso, bromista» (Diccionario del lituano escrito II); niekadarbis (Kupiškis, Palevenė), véase niekadarys; niekdirbys, «quien se ocupa de cosas inútiles, innecesarias y sin provecho» (Kairiai, M. Šalčius); niekadirbys (escritos), véase niekadarys; también el raro dykadárbis, sentido 2, «quien trabaja en cosas inútiles» (Dusetos) (sentido 1, «quien trabaja gratis»). Aquí también hay que tener presente cierta indeterminación semántica, que depende del primer elemento del compuesto: es más fácil distinguir entre «quien no hace nada, holgazán» y «quien hace tonterías», pero la doble interpretación de este último —«tonterías» como maldades o como insignificancias y disparates— a menudo se difumina. En este aspecto, también se distingue de piktadario su sinónimo relativamente raro blog(a)dāris (-ys), «quien obra o se comporta mal», según LKŽ I₂: blogas significa tanto «malo» (equivalente a piktas – piktadarys) como, en sentido más general, «inservible». Sin embargo, esto no es muy importante para el tema del artículo. Cabe añadir que en la relación entre niek(a)dario y niekadeju también pudo influir, al menos en cierta medida, otro niekadejas, aún sin estudiar. Pero dejémoslo. El LKŽ VIII no considera este niekadejo, como lo denomina B. Kabašinskaitė, una acepción de una palabra ya mencionada, sino, al contrario: xniekadejas, sentido 1: «quien no tiene culpa de nada, es ajeno a todo y no sabe nada (de algo)». Pero no es una palabra de los escritos antiguos. Esto no indica que sea reciente: quizá el tema sencillamente no la requería, o quizá no se extrajo nada de ese enorme granero para incluirlo en los diccionarios. Se conoce tanto en los dialectos aukštaitianos (pero no en los orientales) como en los žemaitianos: Tėvas dedas niekadėju Joniškis. Išvertė pieną ir stovi kai niekadėjas Marijampolė. Eina kaip niekadėjas, lyg niekas nieko (como si no lo hubiera hecho) Šunskai. Pats nulaužė peilį, pametė po suolu ir sėdi niekadėjas Seredžius. Aš tyčia viską režiu į akis, o jin tyli kaip niekadėja Joniškis. Iš ryto sugrįžęs namo, kaip niekadėjas su kitais dirbau laukuose V. Pietaris. (Queda todavía una oración del LKŽ VIII, pero se necesitará más adelante.) Entonces, ¿se trata aquí de una evolución semántica ordinaria (tanto si lo interpretamos como el LKŽ VIII como si lo hacemos, al contrario, como B. Kabašinskaitė), o ya de enantiosemia, o quizá incluso de homonimia? Los datos que siguen (que B. Kabašinskaitė ni siquiera menciona) ayudan a encontrar la respuesta; ante todo, xniekadeja, adv., sentido 1: «como si nada»: Čia jam niekadėja pamaži bevaižiuojant su sykiu pradėjo labai skaniai kvepėti A. Šleicherio „Litauisches Lesebuch und Glossar“ 185. Atėjo ir sėdi sau niekadėja Griškabūdis. Aš taip, lyg nieko nemanydamas, niekadėja nuėjau ir užtikau juos vagiant Sudargas (sentido 2, «por casualidad», en el diccionario de F. Kuršaitis). Llama la atención que tanto el área de distribución del sustantivo niekadėjas, sentido 1, como la del adverbio niekadėja no sean características de los eslavismos (ni siquiera de los traducidos o híbridos). Lo más importante es que la motivación es perfectamente comprensible y no está desdibujada, a diferencia de niekadėjo 2. ir 3.. 62 Aquí hay que insertar una explicación de por qué no existe el sustantivo de género neutro «niekadeja», si existían «geradėja» y «piktadėja». Si «geradėja» y «piktadėja» no han llegado hasta nuestros días, quizá la adverbialización expulsó aún más rápidamente la forma de género neutro «niekadaėja» (aunque el género común ya la desplazaba por ser más práctico, es decir, más distintivo). La intuición de que se trata de una palabra lituana se ve reforzada y afianzada de varias maneras: no deben identificarse ni relacionarse con ella las otras formas del adverbio de igual significado, claramente distintas del elemento no lituano -dėjas (supuestamente adaptado al lituano): «niėkdėlė» 1. «sin ningún propósito, como quien no pretende nada, por casualidad»: «Así, sin más, niėkdėlė, en Eržvilkas. Y por aquí también se pasa niėkdėlė», en Jurbarkas (2. «a escondidas, sin que nadie lo vea»: «Cuando todos se sienten a comer, tú acércate niėkdėlė a la ventana y escucha lo que dicen», en Skirsnemunė); «dejar pasar niėkdėlė», «no prestar atención»: «Él lo dejó pasar niėkdėlė», en Daukšiai; «niėkdėliais (niėkdėliais J. Barono žodynas, 1932)», véase «niėkdėlė: 1. Niekdėliais me tomarán y me mejorarán un poco: me pondrán a hacer un trabajo más liviano o me mandarán a algún sitio por medio día», Žemaitė (2. «Díselo niėkdėliais para que los demás no oigan», en Girdžiai); «niėkadėliais», «como si nada» (J. Jablonskis). Aquí ya tenemos el ruso «niegodiai»: ni rastro. Y tampoco se ve por ninguna parte una evolución a partir de «niekadejo», «malhechor». Al contrario, estos adverbios son polisémicos. Existe incluso un sustantivo de significado (semánticamente) parecido al «niekadeją» en sus acepciones 2 y 3: 1«niėkdėlis», «cosa mala, inútil, nimiedad»: «Además, para que el niėkdėlis no quede atrapado y alguna mujer...», Žemaitė; 2«niėkdėlis, -ė», «holgazán»: «Esa niėkdėlė no hace nada, solo holgazanea», en Panevėžys. La última oración amplía mucho el área de distribución (aunque esta sea discontinua). Ahora es el momento de recordar la oración ilustrativa omitida para niekadejo 1: Nieku dėjęs (kaip niekadeja) nuvėjau pas kaimyną Kvedarna. Se incluyó fuera de lugar, pero nos dirige la atención hacia otra línea de investigación necesaria: la fraseología del pronombre y sustantivo niekas (niekai): 1niekas pron. def. – nieku dėjęsis «como si no hubiera hecho nada, como si nada, fingiendo»: Į stubą įėjęs sėdos kai pirm to nieku dėjęs[is] prie vakarienės K. Jurkšaičio pasakos 11 (también aparece en los diccionarios de F. Neselmanas, F. Kuršaitis y A. Juška); niekų (niekuõ) dėtas (nedėtas) «por algún asunto, sin tener nada que ver, no participante, inocente»: Buvo bajoraitis vaikiukas niekuo nedėtas, bet plikis M. Valančius. Jis niekuo nedėtas (nenusidėjęs), nekaltas J. Jablonskis; 2niekas sm. – nieku dėti «no hacer caso»: Jis nieku dėjo, kad ana durna, by tik graži Švenčionys; 1niekai sm. pl., niekai – niekais leisti (nudėti) «no hacer caso»: Aš tą vekselį niekais nudėjau Veiveriai. Así pues, solo queda completar este complejo semántico de motivación lituana de niekadejo 1, niekadeja adv., niekdėlė, niek(a)dėliais con los datos pertinentes sobre los significados y la fraseología del verbo dėti: dėti 14. «considerar (a alguien algo)» <…>|| «tener por (algo)»: Ar tu esi beprotis, ar mane už beprotį dedi? Kartena. Ji buvo gražuole dedama J. Balčikonis; 17. «fingir, hacerse el/la»: Deda negirdų Tverečius. Juoku dėjusis ir pasakiau Šatės [Čia įdėta ir: Nieku dėjęsis (tartum be priežasties), nuėjau prie kaimyno Kvedarna]; 19. refl. impers. «parecer»: Kaip tau dedas, ar jis gerai padarė? Daugel iškis; dėti ant juoko «tomar a broma»: Ką čia save dedi ant juoko su tais niekais! Darbėnai; kaip dedamas «quien no reacciona, es indiferente»: Juk ans žmogus ir yr kaip dedamas (hazle lo que quieras, no dirá nada) Salantai; to dėtas «destinado a eso» 63 : Ta diena to dėta – važiuokim, kad ir lyn Plateliai. Aquí también encajaría la fraseología de dėmės (: dėi) : dėl dėmės «aparentemente, sin seriedad»: Dėl dėmės dirba vaikiš, t. y. dėl slisties [es decir, para aparentar] A. Juškos žodynas; tą dėmę daryti «fingir que hace algo»: Ans darbo nedirba, tik tą dėmę daro Kvedarna; tai dėmei «sin más, de paso»: Ans yr tik tai dėmei, o nieko nedirb Kretinga. Esta prueba puede coronarse con el tratamiento que ofrece el segundo tomo del «Diccionario de la lengua escrita lituana»: niekadėja adv. «ohne bestimmte Absicht, von ungefähr» (con una oración citada de A. Šleicheris), niekėle adv. «inmediatamente, sin demora» (aquí se incurrió en un error por falta de datos más amplios y por no comprender el ejemplo citado de un texto: Vieną sykį jam parėjo į galvą mintis aprašyti visa, ką pergyveno; taip jis niekėle paėmė stalą ir ant jo užrašė visą nuotykį), niekėdeliais adv. = niekėdele. Así pues, no hay ninguna marca ni indicio de extranjerismo, ningún equivalente rlt. (reinlitauisch). Por consiguiente, es indudablemente lituano. Niekadėjas «quien comete naderías o maldades, autor (malhechor)» y «quien no tiene nada que ver con nada, a quien no se atribuye nada, quien no parece ser nada» son sentidos distantes, motivados por significados muy distintos de dėti , pero aquí no hay que ver ni homonimia ni enantiosemia. Conclusiones 1. Geradėjas, piktadėjas, niekadėjas yra grynai lietuviški, o ne kokios hibridinės slavybės. Bevardiės giminės formos geradėja, piktadėja slaviškumą daro visai negalimą – -a negali būti iš sl. -ej. Antrojo sando dėti reikšmė yra „daryti“, vadinasi, jie motyvuoti kaip ir jų sinonimai geradarys, piktadarys, niek(a)darys. Dėti reikšmė „daryti“ yra archaijiška – atsekama ne tik iš K. Būgos dar 1911 m. nurodyto K. Sirvydo „Punktai sakymų“ pavyzdžio padėio aba padare (I 381), bet ir iš detis reikšmės „darytis“ (Oras nuo to dedasi šaltas Zapyškis), taip pat kitų reliktinių semantikos duomenų (ir latv. dēties – greta likties ar notikt). Geradėjo buvimas gal kaip tik trukdė įsiskverbti to paties modelio slavybei dobrod(z)iejus (slavybė dobras „gerokas, didelis“, dòbrai, dòbriai pasiekęs net šiaurės aukštaičius). Sinonimai geradarys(-is), piktadarys(-is), niek(a)darys(-is), semantiškai skaidrūs, irgi žinomi nuo seno – jie atsirado (ar tik paplito), kai geradėjas, pikta-dėjas, niekadėjas, žodžiui dėti (beveik) praradus reikšmę „daryti“, motyvaciškai išbluko. 2. La opinión (sin pruebas) de que niekadėjas dial. «quien es inocente de todo, no tiene nada que ver con nada, no sabe nada (de algo)» (Tėvas dedas niekadėju Joniškis) es un sub-significado de niekadėjas de origen no lituano; resulta aún más fácil refutarla. Su carácter lituano se apoya en el evidente carácter lituano de la motivación del adverbio niekadėja 1. «como si nada» (Atėjo ir sėdi sau niekadėja Griškabūdis) (2. «por casualidad»): [«como si no tuviera nada que ver, sin tener nada que ver»], especialmente en las variantes niekėle, niek(a)dėliais 1. «sin propósito alguno, como quien no pretende nada, como por casualidad» (Ir pas mus niekėle užsuk Jurbarkas) (2. «a escondidas, sin que nadie lo vea»), nuleisti niekėle «no hacer caso» 64 (Él bajó el Daukšiai) y el sustantivo niekėdelis «objeto mediocre, inútil, una nimiedad» (niekėdelis, -ė «holgazán, perezoso»). 3. Al considerar la cuestión de la normatividad de las palabras geradėjas, piktadėjas, niekadėjas, deben tenerse en cuenta tanto la recuperación del carácter lituano como la tradición y el estilo. Por cierto, niekadėjas, con el significado de «quien no tiene nada que ver», apenas se usa en la lengua estándar. Recibido el 26 de enero de 1999 LITERATŪRA J. Balč RR II – Balčikonis J. Rinktiniai raštai 2, Vilnius: Mokslas, 1982. K. Būg RR I – Būga K. Rinktiniai raštai 1, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1958. KNK – Kaip nereikia kalbėti. Sudarė Danguolė Mikulėnienė, Vilnius: Mokslas, 1991. KPP1 – Kalbos praktikos patarimai. Sudarė Aldonas Pupkis, Vilnius: Mokslas, 1976. KPP2 – Kalbos praktikos patarimai. Sudarė Aldonas Pupkis, Vilnius: Mokslas, 1985. KT – Kalbėkime taisyklingai. Sudarė Danguolė Mikulėnienė, Vilnius: Mokslas, 1990. LKI III – Zinkevičius Z. Lietuvių kalbos istorija 3, Vilnius: Mokslas, 1988. LKK XX – Lietuvių kalbos klausimai 20, Vilnius: Mokslas, 1980. LKŽ I2 – Lietuvių kalbos žodynas 1, Vilnius: Mintis, 1968. LKŽ II1 – Lietuvių kalbos žodynas 2, Vilnius: Valstybinė enciklopedijų, žodynų ir mokslo literatūros leidykla, 1947. LKŽ II2 – Lietuvių kalbos žodynas 2, Vilnius: Mintis, 1969. LKŽ III – Lietuvių kalbos žodynas 3, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1956. LKŽ VIII – Lietuvių kalbos žodynas 8, Vilnius: Mintis, 1970. LKŽ IX – Lietuvių kalbos žodynas 9, Vilnius: Mintis, 1973. GERADĖJAS, PIKTADĖJAS, NIEKADĖJAS – PURELY LITHUANIAN WORDS Summary The words geradėjas (Eng. benefactor), piktadėjas (Eng. evil-doer, wrong-doer), niekadėjas (Eng. villain, loafer, wrong-doer) are purely Lithuanian and not hybrid Slavonic borrowings. The meaning of their second element dėti (Eng. put) is to do, to make, thus they are motivated as well as their synonyms geradarys (Eng. benefactor), piktadarys (Eng. evil-doer), niekadarys (Eng. evildoer, wrong-doer) (they obviously evolved or spread at the time when the motivation of the former ones faded). The meaning make, do of the word dėti (Eng. put) is archaic, derived from the relics, thus the faded motivation must have stimulated an interest in their origin, which was likely to be found in Slavonic languages. In Lithuanian dialects, the word niekadėjas is known in the meaning ‘the one who has done something’ and thus is obviously motivated. Its ‘Lithuanian-ness’ is supported by the adverbs niekada (Eng. as if nothing has happened), niekdėle, niek(a)dėliais (Eng. with no particular purpose, as if by chance) and the noun niekdėlis (Eng. trifle, a worthless thing) of the same root. 65