Šiaurės vakarų panevėžiškių „murmamieji balsiai“

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA IVY ZAGADNIENIA JĘZYKOZNAWSTWA LIETUYV XLIII (2000) Kazimieras GARSVA Instytut Języka Litewskiego, Wilno PÓŁNOCNI ZACHODNI PANIEWSKIE „GŁOSKI MRUCZĄCE” Północnych paniewskich, zachodnich paniewskich z obrzeży birżskich, można podzielić na cztery į części: największą centralną gwarę północną ų (obejmującą gwary mieszkańców rejonów ir pokrojskiego i poswolskiego, a także gwary poniewieskiej i janiskiej. Północno-zachodnia odmiana poniewieska ma trzy cechy fonetyczne: tak zwane cofnięcie akcentu, całkowitą redukcję dawnych krótkich samogłosek wygłosowych ir i, u tłumaczenie e, 0 (z wyjątkiem pozycji akcentu głównego), a także ę, 4 —¢, o, długich samogłosek arm, an, erh, eri om, on, em, — (por. en Garšva 1977: 76—77; Urbanavičiūtė-Markevičienė 1994: 85-86). Granice gwary wskazano na mapie. 2 SY A T A } Ny į Ą ~ \ L 9 1 Ri 8 Brunava oY ) . 23 rų i Zz ~N J 37 \ . 37 . 24 Kriukai “Šu A || ! > 2s to a 58 s8 / | so © Joniškis Žeimėlis Salėčiai 3 ' q | si 52 54 o Biržai . ; Pašvitinį 2 kar 5? 59.7: | a aš į 73 oye a 637 75 7 . 73 =. 29 B2 / : 76 Linkuva Joniškėlis su 81 / | 110 Mū Pasvalys ° He 106 " © y 13 7 : 8 t i | 105 107 j : į / j , Lygumai 138 140 p 131 136 Pakrdojis 142 \ o ! i 141 : Šulai 137 139 Pumpénai 7 143 i 83 X 135 Klovainiai Pūšalotas : \ © 164 187 168 | 172 3 Si ' j “5 142 171 | x \ . \ Radziwiliszki |144 Krikliniai \ 173 | 197 O 200 201 ; 1196 198 \ 202 203 204 , į 199 ; =) 235 . 229 Sn PONIEWIEŻ ; ; \ | Szadów o 238 . 230 \ 231 233 \ | 228 V. 232 . 234 \ 1 ryc. Obszar północno-zachodniego dialektu poniewieskiego 165 1. K. „Krótkie samogłoski” Jauniusa Archiwum parafii Łygumy wskazuje, że samogłoski północno-zachodnich Poniewieszan są niewątpliwie zredukowane już W drugiej a. połowie XVIII wieku. 1764 m. zapisany Wiejas / Wieis, m., 1765 1766 m. — Peledziuns ir i in. 1777—1781 r. w parafii iš różnorodnych (nawet znacznie bardziej odległych) miejscowości co roku zapisano po 10 zaledwie około nazw su własnych zredukowanych krótkimi samogłoskami zamkniętej końcówki (Motejuns, Jokans, Preymans, Szlondans, Stankuns, Szymkuns, Balczuns, Bajors, Maczuns, Motiejuns, Walantyns, Waytekuns, Zaks), 1782—1785 m. — corocznie od do dlatego 2 nie można 6, sądzić, że te zapisy są przypadkowe. 1781 m. zapisana ir forma Reksc¢ „Regztys”, która świadczy o tym, że już wtedy zapisujący pojmował końcową grupę fs spółgłosek jako spółgłoskę c (bez oddzielającej „samogłoski mrukliwej”). 1860 sierpnia roku 28 d. w Lauksodzie księdza P. starannie przygotowta „Księga, w której są zapisani wszyscy bracia, siostry, ir bractwiny należący do dobroczynnośir ci, zapisani do bractwa pobożności...” Zapisano tu imiona 866 mężczyzn i 906 kobiet oraz nazwiska rodzin. Nazwisk ze zredukowanymi końcówkami jest 1696, imion — 3096, tj. prawie dwa razy więcej. Najwięcej jest imion i nazwisk ze zredukowaną krótką samogłoską a, zwłaszcza w wyrazach trzyi czterosylabowych (Kurliuks, Morkuns, Marcions, Nagions, Wilips, Lukusziuns itd.), a także z samogłoską i (Laszins, Nieks, Noreiks), u (Burks). Forma Ferens „Ferensas” wskazuje, że zapisujący postrzegał połączenie dwóch spółgłosek ss jako jedną spółgłoskę. Ludzie z tej samej wsi, a czasami nawet z tej samej rodziny, zostali zapisani zarówno z zachowaną, jak i ze zredukowaną krótką samogłoską końcówki (u dzieci — częściej niż u rodziców): Jonas /Jons, Motiejis „Motiejus” /Motiejs itd. A zatem już wtedy krótka samogłoska końcówki nie miała znaczenia fonologicznego. W 1929 r. Kazimieras Gasparavičius we wsi Puodžiūnai (8 km na południe od Lauksodis) zapisał teksty folklorystyczne, w których zredukowanych było już nie 30 proc., 0 około 50 proc. krótkich końcówek. Można sądzić, że w ciągu 70 lat w centralnej części gwary zredukowano 20 procent krótkich końcówek i proces ten przyspieszył, ponieważ w ciągu kolejnych 30 lat zredukowano jeszcze około 40 procent końcówek. W 1960 r. E. Grinaveckienė we wsi Steigviliai (1 km od Puodžiūnai w kierunku Laūksodis) znalazła bardzo niewiele krótkich samogłosek (jednak na podstawie cech spółgłosek i samogłosek zauważyła, że tutaj „zanikanie samogłosek na końcu wyrazu [...] jest stosunkowo nowym zjawiskiem”, Grinaveckienė 1961:168). Sądząc po podanych tempach redukcji, być może przekazali ją Litwinom Zemgalowie w XIII–XIV w., lecz do XIX w. przejawiała się ona w niewielkim stopniu. Samogłoski „mruczące” („krótkie”) północno-zachodnich mieszkańców okolic Poniewieża jako pierwszy opisał w 1898 r. Żmudzin Kazimieras Jaunius (por. 1898 (1970): 127). Opierając się na danych zebranych w 1892 roku na peryferyjnych obszarach gwar Pampėnai i Pasvalys północno-zachodnich mieszkańców okolic Poniewieża oraz na Eduardzie Volterze, uogólnił „krótkie” samogłoski końcówkowe dla wielu wyrazów gwary. Pod koniec XIX w. na pograniczu północno-zachodnich mieszkańców okolic Poniewieża z mieszkańcami okolic Biržai pozostałości krótkich samogłosek wymawiano częściej niż obecnie, ale tak systematycznie, jak zaznaczał 166 ne K. Jaunius. Objechawszy niewiele gwar i dysponując niewielką ir liczbą dokładnych tekstów, nie zauważył, że to samo słowo mogło być wymawiane ir su „krótką“ samogłoską (wariantem fakultatywnym), ir be jego. Rok wcześniej niż K. Tekst zbioru Antanasa Baranauskasa zapisany przez Jauniusa iš Pampėnų, lecz w nim pozostałości samogłosek końcówek były jedynie 2096*, o W tekście z okolic Pasvalys — 1% (Specht 1920: 162-164, 171-174). 1896 w latach przy urodzony w Grūdžiai Petras Būtėnas 1932 pisał w latach: „chociaż kimograf mógłby czasami jeszcze zaznaczyć pozostałości końcówek w słowach (wszędzie rozstrzelone przez nas — K. G.) zaznaczyć, ale dla ludzkiego ucha są one niemal niezauważalne“ (Būtėnas w latach 1932: 169). 1908 10 km į na północ od Linkuvy urodzony w (Puodžiūnach) wspomniany językoznawca K. Gasparavičius, który w akcentowanym zbiorze (1929: 2—123) folklorystycznym zapisał jeszcze około połowy pozostałości samogłosek wygłosowych, ir scharakteryzował gwarę na podstawie mowy informatorów urodzonych w połowie XIX wieku, w 1936 roku zaznaczył, że samogłoski wygłosowe „zamieniają się w bardzo krótkie dźwięczki, a później mogą całkowicie zaniknąć” (teksty ludzi urodzonych w drugiej połowie ubiegłego wieku, w większości bez „samogłosek mruczanych”, zapisywali także późniejsi badacze). K. Gasparavičius w 1936 r. dodał jeszcze, że te „ledwie słyszalne szepczące dźwięczki [...] wymawiają powoli tylko starsi ludzie”. Obecnie twierdzi się podobnie (por. Zinkevičius 1978: 60), choć po 40 latach starcami stali się młodzi, którzy według K. Gasparavičiusa nie mieli „samogłoski mruczanej”. Nowa teoria K. Jauniusa przez prawie 70 lat nie miała zwolenników (w tym okresie pozostałości samogłosek krótkich było więcej niż obecnie). Tych samogłosek nie uznawali nie tylko A. Baranauskas (1898: 76), który opublikował swój opis w tym samym roku co K. Jaunius, lecz także K. Būga (1924: 82-83), K. Gasparavičius (1929), A. Salys (1931, por. przypis 2), P. Būtėnas (1932: 168, 169), urodzony w okolicach Grūžiai. Wsi Dovydai. Na nim, jako na profesjonalnym lituaniście dobrze znającym rodzimą gwarę, opierał się także K. Būga, z wyjątkiem J. Gerulisa (1930: 41, 61-65). Cechy tej nie zaakceptowano również po rozpoczęciu się drugiej połowy XX w., kiedy o gwarze powstało więcej szczegółowych opracowań (Jašinskaitė 1957: 189-194; Grinaveckienė 1961: 167-183; 1962: 147-168; Šukys 1962: 176-183 itd.). Tego samego zdania trzymano się także w napisanych wówczas studenckich pracach dyplomowych, w opisie A. Salysa „Gwary języka litewskiego” (1992: 304-305), przygotowanym w 1935 r. i wydanym na emigracji. Mniej więcej 300 lat przed K. Jauniusem „krótkie”, całkowicie zredukowane samogłoski również istniały, lecz nikt ich nie oznaczał, por. Petrošiuns (1600), Gulbins (1678)». ! Około połowę wyrazów te pozostałości tworzą wyłącznie w pozycji absolutnie końcowej po spółgłosce miękkiej, na przykład pifti, mazi ir t. t. * Na wykładzie 1931 12 01 podobnie twierdził również Antanas Salys (notatki K..Gasparavičiusa w rękopiśmiennym księgozbiorze biblioteki LLTI). , 3 Księga zapisów chrztów z Joniškis, s. 10"; Księga zapisów chrztów z Linkuvy, s. 17°. 167 2. „Samogłoski mruczące” Pojęcie (termin) „samogłoski mruczącej” zostało przywrócone i rozpowszechnione od 1966 r. (Girdenis, Zinkevičius 1966: 143, por. LDS 1999: 126, 130, 142-145; Girdenis 1981: 61—62 itd.). Autorytatywni dialektolodzy, nazywając nową klasyfikację gwar języka litewskiego ulepszonym wariantem podziału A. Baranauskasa, odrzucili jego opinię na temat krótkich samogłosek mieszkańców okolic Poniewieża, chociaż jako wschodni Litwin z Auksztoty był bardziej zagłębiony w tę kwestię niż Żmudzin K. Jaunius (którego klasyfikację gwar językoznawcy odrzucili). Krótkie samogłoski i znajdujące się obok nich spółgłoski dość dokładnie scharakteryzowała już E. Grinaveckienė (1961: 168). W przygotowanej przez Instytut Języka i Literatury Litewskiej chrestomatii „Gwar języka litewskiego” (LKT: 33, 35, 237—259) zauważono, że większość Auksztotów Wschodnich, u których akcent się cofa, całkowicie opuszcza samogłoski wygłosowe i w tekstach nie oznaczano ich sztucznie. Jednak po ukazaniu się recenzji (Girdenis 1971: 206-208; Zinkevičius 1975: 85-86; 1976: 129 i in.) w tomie fonetycznym „Atlasu języka litewskiego” (LKA 1982: 18, 22-26) uznano, że gwary północne zazwyczaj opuszczają krótką samogłoskę wygłosową, z wyjątkiem trzech typów skupień spółgłoskowych, gdy pojawiają się „pewne ślady dźwięku mruczanego lub westchnienia”. W „Encyklopedii języka litewskiego” (LKE: 459-461) już bez wyjątków oznacza się niewymawiany „dźwięk mruczany”. J. Šliavas, który uważał, że „samogłoski mruczane” w języku praktycznym „są zauważalne niemal tylko w zetknięciu się dźwięcznych i bezdźwięcznych spółgłosek na końcu wyrazu” (1972: 399), zaczął oznaczać te „samogłoski” w 1975 roku (por. także Zinkevičius 1976: 129). Wiele zamieszania wokół „samogłoski mruczanej” powstało wskutek narzucania mieszkańcom Panevėžys praw innych dialektów, jednostronnej teorii, mylenia niewymawianej „samogłoski” z pozostałościami samogłosek końcówki, fonologii — z fonetyką, różnego rozumienia fonologii i komutacji eksperymentalnej, a także opierania się na różnych gwarach i informatorach w różnym wieku. Językoznawcy dzielą się najczęściej na nierozróżniających zjawisk związanych z „samogłoską mruczaną” (por. I. Jašinskaitė, E. Grinaveckienė, J. Šukys i in. — zob. Zinkevičius 1975: 84*) oraz rozróżniających je. W rzeczywistości ci ostatni dzielą się jeszcze na 3 grupy: wyjaśniających wspomniane różnice końcówek wyrazów 1) fonetycznie i fonologicznie (G. Kačiuškienė, I. Ručinskaitė), 2) tylko fonologicznie (A. Girdenis, Z. Zinkevičius- ), 3) prozodycznie, to znaczy niesegmentowo, i nieprzypisujących tym zjawiskom większego znaczenia, uznających je jedynie za potencjalnie możliwe pomocnicze środki systemu fonologicznego (wcześniejsza interpretacja, por. Garšva 1984: 128-137). Fonetycznie można mówić o „samogłoskach mruczanych”, fonologicznie — o „samogłosce mruczanej- ”. Pierwsza z opinii osób rozróżniających „samogłoski mruczane” jest najmniej wiarygodna i nie została dowiedziona nawet eksperymentalnie. Spośród 14 par wyrazów badanych przez G. Kačiuškienė (1983: 29) tylko 4 (29%) mogłyby wskazywać na „samogłoskę mamroczącą” (w 10 akcent główny różni się od akcentu wycofanego), ale i te 4 „pary” przynajmniej w zachodniej części dialektu różnią się przede wszystkim twardością–miękkością przedostatniej spółgłoski w zbiegach ks” —k's’, ps“ —p's’. Tak więc i te wyrazy nie tworzą 168 par minimalnych i nie mogą dowodzić istnienia żadnej „samogłoski mamroczącej”. Po przeprowadzeniu znacznie szerszych eksperymentów audytywnych z 3 parami typu lipés —lipsi (lép’s’), w bardziej naturalnych warunkach (powtarzając 1 raz, niczego nie podkreślając), pary rozróżniono w 55–48% przypadków (n=191; Garšva 1984: 132-135). W bardziej sztucznych warunkach (powtarzając pary nawet 5 razy) rozróżniono 64–58% par (n=305; Bielskytė 1984: 18-20). Ostatni wynik uzyskano nie od razu, lecz po przeprowadzeniu dodatkowego eksperymentu: wcześniejsi słuchacze (n=215) rozróżnili zaledwie 58–4896 par. Tak więc nawet eksperymenty audytywne nie dowodzą istnienia „samogłoski mamroczącej”. Wyrazy pešiū —peši (pėš") w warunkach naturalnych rozróżniło 41% słuchaczy (a w testach 2396% ankietowanych), natomiast w eksperymencie I. Ručinskaitė (1984: 73) różnica między podobnymi homofonami wzrosła do 77,796. Wiadomo, że wyniki eksperymentów audytywnych bywają tym „lepsze”, im bardziej sztucznie przeprowadza się eksperyment i gdy badacz chce „motywowanie przyjąć hipotezę postawioną na początku pracy” (zapominając, że obalenie tej hipotezy jest dla nauki równie wartościowe). Dopóki w tych eksperymentach przynajmniej niektóre pary nie będą się różnić (np.: 10 rito kas’ —tė daba kas’, vaike gėr' —vanden' gėr' —pieno gėr' itd.), dopóty nic ważniejszego nie zostanie udowodnione. Pary typu Pešiū —peši o „dwóch typach jakościowych” z „samogłoskami mruczanymi” raczej nie mogłyby się różnić, ponieważ jeszcze przed ostateczną redukcją te samogłoski często się zbiegały, por.: k'ali „keliu“, doris, gaspadoris, mėlnyczi (Specht 1920: 85, 147, 164, 173), lenk’, verki“, koj's (‘<a), nor, praseker“'- s', lyg's ('<u) itd. (Gasparavičius 1929: 25-92; por. też Bilevičius 1980: 6 i in.). Omawiając homonimiczne formy typu nes” (es. I. 2 os., bus. I. 1 os. i 2 os.), K. Gasparavicius (1936: 2), J. Bilevicius* słusznie wskazali, że ich różnicę można uchwycić jedynie syntaktycznie. Druga (fonologiczna) interpretacja jest teoretycznie dość interesująca, ale na dialekt panevėžyski patrzy się bardziej z pozycji północnożmudzkich, innych dialektów i języka ogólnego, opierając się na gramatyce historycznej i teorii fonologii. Wyjaśnia się, że na przykład w wyrazie blogs spółgłoska g nie ubezdźwięcznia się dlatego, że po niej teoretycznie wprowadza się najczęściej niewymawianą i niesłyszalną „samogłoskę mruczaną”, a tej ostatniej potrzeba po to, żeby g się nie ubezdźwięczniło. Jednak balts, viens, libdams, alkans,aug, duod itp. mówią także szawelanie, Łotysze, mieszkańcy Kowna („striukiai” Małej Litwy), Żmudzini południowi (por. Zinkevičius 1978:34, 36, 91, 94, 100, 154), natomiast „samogłoskę mruczaną” wprowadza się tylko u panevėžyskich północnych. Obszar redukcji końcówek rozciągał się od Rygi do Tylży. Północni szawelanie mówią nie tylko sauss (tak jak Łotysze), lecz także kaušs, daizZs, lėds (albo lads, Zinkevičius 1978: 38) itd. Nic dziwnego, że także panevėžyskanie zachowali końcowe zbitki spółgłoskowe b, d, g, Žž, š, s+s, tym bardziej że samogłoska końcówki stopniowo uległa ostatecznej redukcji w ciągu ostatnich 100 lat. Wspomniane właściwości spółgłosek wyrazu *1982 06 10 oraz późniejsze informacje. 169 szczegółowo wyjaśniają zachowaną opozycję dźwięczności–bezdźwięczności, połączenie dwóch spółgłosek ss i tym podobne, dlatego oznaczanie tej samej cechy jeszcze drugą fonemą („samogłoską mruczaną- ”) jest niecelowe. Największą wadą takiej interpretacji jest to, że praktycznie wszędzie, bez wyjątku, usiłuje się ukazywać język ogólny — nawet w bezokoliczniku czasowników i innych formach (np. Kačiuškienė 1984: 15%), w których jeszcze K. Jaunius (1898 (1970): 115— 160) nie słyszał żadnej „samogłoski mruczanej”: laister „laistyti”, valgem „valgėme” i tym podobne (w ciągu ponad 90 lat pozostałości niegdyś zredukowanych samogłosek końcówek niemal całkowicie zanikły). Nie ma wiarygodnych dowodów na to, jakie zbitki spółgłoskowe lub właściwości samogłosek rdzenia wskazują, że „samogłoska mruczana” zachowała się na przykład w wyrazach lieken „lieknui, lieknu”, rūg'on „raginu, ragina”, šark „Šarka”, taūms „tamsū” i tym podobnych. Z. Zinkevičius słusznie pisze, że „młodzież, a nawet średnie pokolenie, często nie wymawia dźwięku mruczanego” (1978: 60). Północni mieszkańcy okolic Poniewieża całkowicie zniwelowali ten dźwięk, w wielu miejscach nie jest on już słyszalny (Zinkevičius 2000: 8-9). A „niesłyszalne, niedostrzegalne słuchem i nierozróżnialne właściwości dźwięków nie mogą być fonologicznymi elementami języka — po prostu nie istnieją w systemie językowym” (por. Girdenis 1981: 189). Dźwięków niewymawianych i niesłyszalnych nie trzeba w transkrypcji oznaczać w żaden t. sposób (apostrofem itp.) oznaczać. Trzecia interpretacja pojawiła się w celu właściwszego wyjaśnienia możliwych różnic par minimalnych (bez fikcyjnej „samogłoski mruczanej”). Interpretacja prozodyczna doczekała się 6 kontrargumentów (Girdenis 1981: 61—62; Kačiuškienė 1983: 33-34; Ručinskaitė 1984: 76). Jeden z nich pomógłby przeformułować hipotezę dwóch typów sylab. Według niej sylaby typu I i II różniłyby się tym, że gdy pierwsze znajdą się przed niezredukowaną samogłoską, nowa (bezdźwięczna) spółgłoska nie przyłącza się do nich w żadnej formie tego samego wyrazu, to znaczy skład sylaby się nie zmienia. Sylaby dwóch typów tworzą 4 rodzaje głosek: samogłoski długie (np.: typ I voks „vokas“, por. dopełn. vé-ka i in. — typ II voks „vogs“, por. vog-dava, vok-sem’, chociaż także vagem’, vo-ge), dyftongi (laūks „laūkas“, laū-ka —laūk, lauk-sem- ’; dyftongi mieszane (v'olks „vilkas“, v'ol-ka — v'olks „vilks“, v'olg-dava i in.) oraz samogłoski krótkie (/ėp“s“ „lipės (ogony)“, Ii. pes’ -lėp's" „Jipsi“, li.p"-kėm' i in.). Nieprzyjmując typów dwusylabowych, na poziomie pomocniczych elementów fonologicznych można wprowadzić „samogłoskę mamrotaną” lub jeszcze 2 akcenty wtórne o ograniczonej dystrybucji. W sylabach długich występowałyby one tylko w pozycji akcentu głównego (por. Garšva 1977: 122-128; Kačiuškienė 1984: 7-8), a w sylabach krótkich — w pozycji akcentu cofniętego (w sylabach końcowych). W przeciwnym razie w tych pozycjach trzeba byłoby oznaczać dyftongi o dwóch stopniach długości, samogłoski długie i samogłoski krótkie. Prozodyczny typ sylaby i segmentalnie wymawiana pozostałość samogłoski końcówki były i są rzeczami niezależnymi, nie są ze sobą sprzeczne. Typ sylaby był uwarunkowany tym, czy sylaba była otwarta (nieco dłuższa), czy zamknięta (krótsza); pozostałość samogłoski wymawia się niezwykle rzadko, a w spójnym tekście zazwyczaj również nie zmienia informacji. 170 Przygotowano obszerny artykuł A. Girdenisa i G. Židonytė „System samogłosek północnych panevėžiškian (gwary rozal imskiej)” (Girdenis, Židonytė 1994), ilustrujący dystrybucję samogłosek i próbujący włączyć gwarę do systemu innych dialektów. Podejmuje się próbę ożywienia poglądu K. Jauniusa, że samogłoski o długości pozycyjnej e, a w pozycji akcentu słabego (cofniętego lub už dawnego końcowego) są „o grubość paznokcia” krótsze od długich. Już wcześniej wskazywano (por. Garšva 1977, 1984, 1986 itd.), że nie tylko mieszkańcy Rozalimas, lecz także Pakruojis, Pašvitinys, Linkuva, Joniškėlis, Pasvalys i innych miejsc nie wymawiają żadnych krótkich samogłosek mruczanych, pary di.r’s’ „dursi“ —du.r’s” „durys“, son.ks’ „suūksi“ —son’k’s’ „sunkiūs- “, mar'gės' „Margės“ —mar'ges' „margysi“, n’a.s „nešu“ —n'aš „neš“, kaps „kapsū“ —ka.ps „kapūs“, cėp's' „cipės“ (więzienia) —cėp's' „cipsi“ niekiedy rozróżniając nie według „samogłosek mruczanych“, lecz według długości samogłoski akcentowanej, twardości — miękkości spółgłosek, granicy sylaby itd. W warunkach sztucznych (w eksperymentach) niekiedy maksymalnie, być może, za pomocą środków i wariantów. Spośród 100 informatorów 3 w wygłosie zamkniętym jak gdyby jeszcze zachowało pozostałość krótkiej samogłoski (son.'k*s' „sunkiūs- “). W centralnych częściach dialektu również obecnie wymawia się około 1-3% takich pozostałości samogłosek, natomiast na peryferiach —do 7096, dlatego samogłosek mruczanych nie należy szukać w XIX-wiecznych inskrypcjach nagrobnych i na ich podstawie rozstrzygać o współczesnym systemie fonologicznym (Girdenis, Židonytė 1994: 115). Nowo przedstawione bardzo zredukowane bezbarwne samogłoski szeregu przedniego i tylnego 5, 8 oznacza się „tylko wtedy, gdy nie da się ustalić barwy docelowej samogłoski“ (Skirmantas, Girdenis 1998: 113). Gdy redukcja jest szczególnie wyraźna —zmienia się nie tylko jakość samogłoski, lecz także samogłoska nie tworzy sylaby, więc grafem dodatkowo ujmuje się w nawias. Nie wiadomo, czy ktokolwiek mógłby udowodnić różnice między „samogłoskami mruczanymi“ w formach žmon'*s' „žmonės“ i v'e:įYs' „vėjas“, ko.kTM „kokia“ i v'ašt(* „višta“, v'er.gdam® ,vergdama“ i apsekabi- .n’s „apsikabinusi“ (Skirmantas, Girdenis 1998: 112-114, 120). Nadal oznacza się też fantastyczną formę kakal“* „kaklū“, chociaż samogłoska wstawna pojawiła się właśnie dlatego, że po -/ nie ma już żadnej samogłoski. Mnogo sprzeczności w przykładach „samogłoski mamrotanej” pokazuje, że nie mając jasnych kryteriów dotyczących tych „samogłosek”, pogubili się także ich zwolennicy. 3. Podsumowanie Zapisy archiwów kościelnych pokazują, że w gwarze północno-zachodnich panevėžiškiai końcówki były nieznacznie redukowane w XVII wieku. Do początku XX wieku zachowało się wiele pozostałości krótkich samogłosek końcowych. W tekstach A. Baranauskasa więcej krótkich samogłosek zachowało się bliżej sylaby akcentowanej, w niegdyś akcentowanych końcówkach, w sylabach otwartych, po spółgłosce miękkiej (Kačiuškienė 1983: 28). Gdy akcent był cofany, dyftongi am, an, em, en były zwężane, samogłoski końcowe nie były 171 jeszcze redukowane i tworzyły osobną sylabę, por.: alkans „głodny- ”, n'agal" „nie może, nie potrafi” (akcent cofnięty zawsze podkreśla drugi człon dawnego dyftongu an, por. n 'akal.t ,nekalta®). Część pozostałości krótkich samogłosek jest wymawiana także obecnie (zwłaszcza na obrzeżach gwary). Wskazują one, że najpierw redukowano nieakcentowane samogłoski końcowe, por.: laū.ks „Jaūkas“, lou „łóżko”, ale ron.k“s „ręce”, šaka „gałąź” (Norvaišiai, Mikniūnai, Lygumai). Przed redukcją samogłosek wszystkie samogłoski końcówki po spółgłosce miękkiej przeszły w jedną samogłoskę i. Taki odpowiednik zachował się w tekstach A. Baranauskasa, na peryferiach dialektu, w pieśniach, np.: kara-li „króla”, vélnis’ „diabeł”. Spółgłoski na końcu wyrazu są miękkie przed zredukowanymi samogłoskami i, e lub przednimi u, a(>i) oraz po samogłoskach przedniego szeregu lub spółgłoskach miękkich: gal’ „może, siłacz”, kar'ves' „krów”, sta-č's | „stojący”. Wyjątkiem jest pozycja spółgłosek po samogłoskach tylnego szeregu a, o, > (išeinam, ži.not, gai. I's „lituję się”) oraz po samogłoskach przedniego szeregu i, e w celowniku i narzędniku liczby mnogiej (naktim „nocom, nocami”), w 2. osobie czasu przyszłego czasowników (sidės „będzie siedział”). Co najmniej dwunastu bardziej znanych językoznawców (A. Baranauskas; J. Bilevičius 1978; 1999: 95; K. Būga; P. Būtėnas; A. Butkus 1989: 56-60; K. Garšva; K. Gasparavičius; E. Grinaveckienė; I. Jašinskaitė; A. Salys; J. Šukys; S. Tumėnas 1987: 171-175, por. LDS 1999: 328-330) pozostałości krótkich samogłosek zaznaczali tylko tam, gdzie rzeczywiście były słyszalne. Odmiennego zdania było chyba siedmiu językoznawców (J. Gerullis, A. Girdenis, V. Grinaveckis, K. Jaunius, G. Kačiuškienė, I. Ručinskaitė, Z. Zinkevičius). Gdybyśmy porównali tylko językoznawców, którzy dorastali na obszarze gwary panevėžiškiai, różnica ta byłaby jeszcze wyraźniejsza — ośmiu przeciwko dwóm. Dlatego w podręcznikach dialektologii, encyklopediach i wykładach nie należy przedstawiać wyłącznie drugiego poglądu, całkowicie przemilczając pierwszy, tym bardziej że także językoznawcy z drugiej grupy nie są między sobą całkowicie zgodni: jedni wymagają, aby „samogłoskami mamrotanymi” odzwierciedlać wszystkie krótkie samogłoski wygłosowe języka ogólnego, inni zaś uznają również wyjątki. Interpretacja pomocniczego środka fonologicznego potencjalnie pozostawia pewną rolę sylabom ze zredukowanymi samogłoskami wygłosowymi. Mogłoby to pomóc językoznawcom reprezentującym różne poglądy osiągnąć kompromis. Z sformułowania Kazimierasa Jauniusa 1898 (1970: 127) „przedstawicielom innych gwar wydaje się, że najkrótsze samogłoski mieszkańców Poniewieża w ogóle nie są wymawiane, jednak [...] istnienie elementu samogłoskowego [...], przy uważnym słuchaniu, łatwo usłyszeć” (a więc jeśli nie słucha się specjalnie, dźwięk ten jest słabo zauważalny) wynika, że również prawie 100 lat temu „samogłoska mamrotana” nie miała większego znaczenia niż pomocnicze. Ostrożnie podchodząc do wskazanej przez K. Jauniusa pięciorakiej ilości samogłosek w gwarze mieszkańców Poniewieża, a także do niektórych intonacji, nie możemy bezkrytycznie przyjmować również „krótkich samogłosek”. „Samogłosek mamrotanych” na większej części północnej gwary poniewieskiej obecnie najczęściej nie ma. Samogłoski te należałoby oznaczać tylko wtedy, gdy rzeczywiście są wymawiane. Tak postępowano również przy zapisywaniu i publikowaniu tekstów gwarowych (por. Bilevičius 1980; JAST; LRD). 172 SKRÓTY APh —Archivum Philologicum 1-8, Kowno, 1930-1939. JAŠT —Teksty gwar okolic Joniškėlis, opracował K. Garšva, Wilno, 1981. LDS —Czytanki z dialektologii języka litewskiego 1, opracowały Z. Babickienė, B. Jasiūnaitė, Wilno: Katedra Językoznawstwa Ogólnego Uniwersytetu Wileńskiego, 1999. LKA —Atlas języka litewskiego 2, Fonetyka, Wilno: Mokslas, 1982. LKE —Encyklopedia języka litewskiego, przygotował K. Morkūnas, Wilno. Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 1999. LKI — Instytut Języka Litewskiego. LKT — Dialekty języka litewskiego. Chrestomatia, Wilno: Mintis, 1970. LLT1 — Instytut Literatury Litewskiej i Folkloru. LRD — Len rwałem, śpiewałem, opracowały B. Stundžienė, Z. Puteikienė, K. Garšva, Wilno: Vaga, 1990. MB — Biblioteka Naukowa. LTR — Rękopiśmienny zbiór litewskiego folkloru. ŠPU — Uniwersytet Pedagogiczny w Szawlach. VU — Uniwersytet Wileński. LITERATURA Baranauskas A. 1898: bapaHoBckuit A. 3anemku o aumogckom s35iKe u caosape, Cankrrerep6eрг. Por. LDS: 34-57. Bielskytė J. 1984: Kilka cech fonetycznych gwary północno-zachodnich mieszkańców okolic Poniewieża (analiza audytywna homofonów) (praca kursowa), Szawle. Katedra języka litewskiego ŠPU. Bilevičius J. 1978: Słownik gwary Paszwitinisa (rękopis), Janiszki. Dział Wielkiego „Słownika języka litewskiego” LKI. Bilevičius J. 1980: Teksty gwary Pašvitinis (rękopis), Joniškis. Dział Historii Języka i Dialektologii LKI. Bilevičius J. 1999: Częstotliwościowy słownik gwary Pašvitinis. —Žiemgala 2, Kowno: Wydawnictwo „Žiemgala”, 93-95. Būga K. 1924: Nauka o akcencie i intonacji. —Rinktiniai raštai 3, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1961, 19—84. Būtėnas P. 1932: Granice gwar zajmujących się gwarą litewską dialektu aukštajckiego. —APh3, 168-193. Butkus A. 1989: Wpływ języka łotewskiego na litewską gwarę Skyroniai. —Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 28 (Kontakty i interakcje językowe), 55-61. Garšva K. 1973: Prozodia i wokalizm północno-zachodnich gwar panevėžiškiskich (Praca dyplomowa), Wilno: Katedra Językoznawstwa Ogólnego VU (D 434). Garšva K. 1977: Związek akcentuacji i wokalizmu w dialekcie północno-zachodnich panevėžiškiskich. —Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 17 (Zagadnienia litewskiej lingwistyki arealnej), 76-87. Garšva K. 1982: Ważniejsze cechy fonologii północno-zachodnich panevėžiškiskich. —Baltistica 18 (1), 65-74. Garšva K. 1984: Środki pomocnicze i warianty systemu fonologicznego północno-zachodnich panevėžiškiskich. —Prace Litewskiej Akademii Nauk, seria A, 4 (89), 128-137. Garšva K. 1986: „Samogłoska mamrotana“ mieszkańców północnego Panevėžysu i pięć jej interpretacji. — Prace młodych filologów 2, 110—117. Gasparavičius K. 1929: Folklor wsi Puodžiūnai (LLTI LTR 5373). Gasparavičius K. 1936: Cechy morfologiczne gwary linkuvskiej (rękopis) LLTI MB. 173