Seirijų šnektos mišriųjų dvigarsių priegaidės

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XLIII (2000) Asta LESKAUSKAITĖ Instytut Języka Litewskiego, Wilno AKCENTY TONICZNE DWUDŹWIĘKÓW MIESZANYCH GWARY SEIRIJAI 0. Akcenty toniczne dwudźwięków mieszanych południowych gwar auksztaickich i ich akustyka nie zostały szerzej omówione ani opisane1. W ogólnych opisach dialektu oraz poszczególnych gwar zazwyczaj opiera się na obserwacjach empirycznych – brak prac eksperymentalnych na ten temat. W niniejszym artykule, na podstawie analizy instrumentalnej, omówiono ilościowe i jakościowe właściwości dwudźwięków mieszanych gwary Seirijai (rejon łoździejski) oraz cechy różnicujące akcenty akutowy i cyrkumfleksowy. 1. Do badania2 wybrano dwudźwięki występujące w następujących wyrazach: káːltas, kãːltas, káːm, kãmːpas, pakáːrtas, kãːrtas, tráːntas „stary, lichy przedmiot”, krãːntas, nukẽːltas, tẽlːpa, tãːmsta, kẽmːša, plẽːntas, šʹvẽnːtas, péːrkas, perːka, píːlkas, šílːkas, prikíːmsta, kímːšta, sʹpʹinːta3, apsʹpʹinːta, sʹkíːrtas, pirːktas, užpúːltas, stulːpas, ustúːmtas, kumːpas, púːnskas „Puńsk“, atkunːta, užkúːrtas, tūrːtas. Z podanymi wyrazami ułożono krótkie zdania (3–5 wyrazów). Trzech mężczyzn, przedstawicieli gwary (dwóch z miasteczka Seirijai i jeden ze wsi Pošniǫ), odczytało je z intonacją oznajmującą. Ich średnia wieku wynosiła 60 lat. Za pomocą komputerowego programu do przetwarzania sygnałów mowy PRAAT386 zmierzono całkowity czas trwania dwudźwięków mieszanych oraz4 czas trwania ich pierwszych i drugich składników, ustalono ich ton podstawowy (w półtonach – ht) i intensywność (w decybelach – dB), a także znaleziono formanty składników samogłoskowych. Do oceny uzyskanych danych ilościowych wykorzystano program STUDENT.PAS A. Girdenisa. Formanty oceniono, a wskaźniki zwartości, dyfuzyjności, bemolowości, tonalności i napięcia ustalono za pomocą programu FORMANT2.PAS. Do sporządzania wykresów wykorzystano program EXCEL5.0 FOR WINDOWS. 1 A. Pakerys zauważa, że południowi auksztaici dokładniej niż zachodni auksztaici i żmudzini wymawiają oraz postrzegają akcenty toniczne w sylabach akcentowanych, których podstawę stanowią dwudźwięki mieszane (Pakerys 1982: 154). 2 W artykule zastosowano metodykę badań nad akcentami tonicznymi języka ogólnego, gwary wschodnioauksztackiej Utena, gwar zachodnioauksztackich, południowożmudzkiej Raseiniai i gwar północnożmudzkich (Pakerys 1968; Pakerys 1974; Pakerys ir kt. 1974; Pakerys 1978; Pakerys 1982; Girdenis, Pupkis 1974; Kosienė 1982; Mažiulienė 1996; Atkočaitytė 1998). 3 W gwarze to słowo jest nowe, ale już powszechnie używane. Starej šėpa używa tylko najstarsze pokolenie. 4 Ponieważ rozróżnienie składników niektórych dwudźwięków nie jest łatwe, opierano się nie tylko na słuchu, lecz także uwzględniano zmiany oscylogramu i spektrogramu; odsłuchiwano również sygnał w odwrotnym kierunku, sprawdzając, czy nie słychać domieszek innych głosek. 153 2.1. Uzyskane wyniki dotyczące ogólnego czasu trwania dyftongów mieszanych (zob. tab. 1) wykazały, że dyftongi o akcencie akutowym są nieco dłuższe od dyftongów o akcencie cyrkumfleksowym — mniej więcej 1,1 raza. Stosunek ten jest bardzo podobny do stosunku czasu trwania dyftongów mieszanych z akcentem akutowym i ciągłym w południowożmudzkiej gwarze rasejnijskiej, który wynosi 1,2: 1 (Atkočaitytė 1998: 96). W języku ogólnym a, e+R nie są dłuższe od dyftongów o akcencie cyrkumfleksowym, natomiast o, i, u+R z akcentem cyrkumfleksowym są dłuższe (Pakerys ir kt. 1974: 9). Niektóre dyftongi o akcencie akutowym i cyrkumfleksowym nie różnią się czasem trwania (np. áˑm i ãm; przedziały ufności niemal całkowicie się pokrywają — odpowiednio 188÷246 ms i 197÷219 ms, a wartość kryterium Studenta jest mniejsza od krytycznej: 0,69<2,1. Pierwsze składniki dyftongów o akcencie akutowym są 1,9 raza dłuższe od drugich (zob. tab. 2–3). Zatem akcentowane składniki samogłoskowe ulegają znacznemu wydłużeniu (por. Būga 1961: 25; LKA 2 1982: 38–39, mapa 20; 83, mapa 68; 86–87, mapa 70; Zinkevičius 1983: 120; Buch 1998: 12; Skardžius 1999: 483–484). Podobny stosunek czasu trwania występuje również w południowożmudzkiej gwarze rasejnijskiej (Pakerys ir kt. 1974: 9; Atkočaitytė 1998: 96). Wskazuje to, że większość siły akcentu akutowego przypada na pierwszy składnik, który ulega wydłużeniu. Według danych A. Pakerisa i innych badaczy w języku ogólnym pierwsze składniki dyftongów o akcencie akutowym a, e+R również są dłuższe od drugich, jednak pierwsze i drugie składniki dyftongów o akcencie akutowym i, u+R wydają się niemal równe (Pakerys ir kt. 1974: 9). Stosunek czasu trwania pierwszych i drugich składników dyftongów o akcencie cyrkumfleksowym wynosi 1,3: 1. Wynik ten jest sprzeczny z wyrażonym w LKA 2 „tradycyjnym” twierdzeniem, że akcentowany drugi składnik dyftongów mieszanych wymawia się dłużej niż pierwszy (LKA 2 1982: 125; mapa 106). W południowożmudzkiej gwarze Eržvilkas należącej do dialektu rasejnijskiego drugie składniki dyftongów mieszanych o akcencie ciągłym również niemal zawsze są krótsze od pierwszych; występuje tu tendencja do skupiania czasu trwania na pierwszym składniku (Atkočaitytė 1998: 97). W języku ogólnym pierwsze składniki dyftongów o akcencie cyrkumfleksowym a, e, i, u+R są krótsze od drugich (Pakerys ir kt. 1974: 9). Zatem na ogólny czas trwania zarówno dyftongów o akcencie akutowym, jak i cyrkumfleksowym większy wpływ ma pierwszy składnik. Na ogólny czas trwania dyftongu wpływa nie tylko akcent, lecz także samoistny czas trwania poszczególnych składników samogłoskowych i spółgłoskowych. Dyftongi mieszane, których pierwszy składnik stanowi samogłoska o niskim stopniu wzniesienia języka (a, e), są dłuższe od dyftongów z samogłoskami o wysokim stopniu wzniesienia języka i, u (stosunki czasu trwania wynoszą odpowiednio V̄uR: V̄R = 1,5: 1; V̄uR: V̄R = 1,3: 1)5. Taip pat, kaip bendrinėje kalboje (Pakerys ir kt. 1974: 15, 17; Pakerys 1982: 51) bei pietų žemaičių raseiniškių Eržvilko šnektoje (Atkočaitytė 1998: 96), Seirijų šnektos tvirtrapradžių (ir tvirtagalių) dvibalsių ilgumui daugiausia įtakos turi sonantas n. Kiek trumpesni tvirtrapradžiai dvigarsiai, kurių antrasis sandas m. Mažiausiai dvigarsį ilgina l. 2.2. Analiza czasu trwania poszczególnych samogłosek w dyftongach mieszanych akcentowanych akutowo i cyrkumfleksowo (zob. tab. 2) pokazuje, że α(ī), i(ī), i(m̄), 5 Znaczenie symboli: Vⁿ — samogłoska szeregu tylnego, Vⁱ — samogłoska szeregu przedniego, R — sonant. 154 Tabela 1 Ogólna długość trwania mieszanych dyftongów z akcentem akutowym i cyrkumfleksowym6 Dyftongi | n | x̄±s (ms) | v (%) | 95% przedział ufności (ms) | t ≥ tα; áˑl | 9 | 173±21 | 12,2 | 157÷189 | 2,32>2,11⁷*; ɑ̄l. | 9 | 193±14 | 7,3 | 182÷203; áˑm | 9 | 217±38 | 17,3 | 188÷246 | 0,69<2,1*; ɑ̃m. | 9 | 208±14 | 6,6 | 197÷219; áˑn | 9 | 234±12 | 5,0 | 225÷244 | 4,79>4,01**; ɑ̃n. | 9 | 200±17 | 8,6 | 187÷214; áˑr | 9 | 201±16 | 8,0 | 188÷213 | 6,71>4,02**; ɑ̃r. | 9 | 147±18 | 12,0 | 134÷161; éˑl | 9 | 204±26 | 12,6 | 184÷224 | 2,88>2,11**; el. | 10 | 177±14 | 8,1 | 167÷187; éˑm | 10 | 233±17 | 7,5 | 220÷245 | 6,65>3,92**; ẽm. | 9 | 191±10 | 5,0 | 184÷198; éˑn | 10 | 245±31 | 12,5 | 223÷266 | 3,70>3,22*; ẽn. | 9 | 198±23 | 11,4 | 181÷216; éˑr | 9 | 199±27 | 13,6 | 180÷218 | 2,43>2,11*; ẽr. | 9 | 168±28 | 16,4 | 147÷190; íˑl | 10 | 196±14 | 7,3 | 186÷206 | 0,64<2,10*; il. | 9 | 190±25 | 13,1 | 172÷208; íˑm | 9 | 161±20 | 12,1 | 147÷176 | 1,01<2,11*; ĩm. | 9 | 153±16 | 10,4 | 141÷165; íˑn | 9 | 230±18 | 7,8 | 216÷244 | 6,33>4,02**; ĩn. | 9 | 178±17 | 9,6 | 165÷191; íˑr | 9 | 179±19 | 10,3 | 165÷193 | 5,46>4,02**; ĩr. | 9 | 126±22 | 17,8 | 109÷143; úˑl | 9 | 161±19 | 11,6 | 149÷174 | 0,16<2,10*; ul. | 9 | 162±17 | 0,34 | 150÷175; úˑm | 9 | 181±9 | 5,0 | 174÷188 | 4,75>4,02**; ũm. | 9 | 201±9 | 4,2 | 194÷207; úˑn | 9 | 179±26 | 14,6 | 159÷200 | 0,71<2,11*; ũn. | 9 | 187±22 | 11,5 | 171÷204; úˑr | 9 | 164±18 | 10,7 | 150÷177 | 0,41<2,11*; ũr. | 9 | 161±15 | 9,3 | 149÷172 u(m̄.), u(r̄.) przedziały ufności mieszczą się w przedziałach áˑ(l), íˑ(l), íˑ(m), úˑ(m), úˑ(r) (por. áˑ(l) – 97÷128 ms, a(l̄) – 102÷128 ms; iˑ(l) – 93÷114 ms, i(l̄) – 77÷104 ms itd.). Zatem w wymienionych przypadkach samogłoski zasadniczo nie różnią się długością. 6 Znaczenie symboli: x̄ – średnia arytmetyczna, s – odchylenie standardowe, v – współczynnik zmienności, ÷ – 95% przedział ufności, t – test t-Studenta, tα – wartość krytyczna testu t-Studenta. 7 * – wiarygodność wyników 95%, ** – wiarygodność wyników 99,9%. 155 Nakładające się przedziały ufności á·(m) i α(m̃.), ú·(l) i u(l̃.) wskazują, że w tych przypadkach samogłoski niemal nie różnią się długością. Ogólnie pierwszy składnik dyftongów z akcentem akutowym jest 1,3 raza dłuższy niż pierwszy składnik mieszanych dyftongów z akcentem cyrkumfleksowym. Samogłoski niskie a, e, tworzące pierwsze składniki dyftongów z akcentem akutowym, są 1,3 raza dłuższe niż wysokie u, i w dyftongach z akcentem akutowym. Niskie a, e oraz wysokie u, i, występujące jako pierwsze człony dyftongów z akcentem cyrkumfleksowym, różnią się znacznie mniej — 1,1 raza. Tabela 2 Długość pierwszych członów mieszanych dyftongów z akcentem akutowym i cyrkumfleksowym Dyftongi n x̄±s (ms) v (%) 95% przedział ufności (ms) t≥t₁α á·(l) 9 113±20 17,8 97÷128 0,28<2,11* α(l̃.) 9 115±16 14,2 102÷128 á·(m) 9 127±24 18,6 109÷145 1,66<2,11* α(m̃.) 9 112±14 12,0 101÷123 á·(n) 9 156±9 5,7 149÷163 5,75>4,02** α(ñ.) 9 116±19 16,1 102÷131 á·(r) 9 151±16 10,6 139÷164 7,95>4,02** α(r̃.) 9 93±15 16,2 81÷104 é·(l) 9 151±32 21,1 127÷176 3,93>3,22** e(l̃.) 10 107±15 14,1 96÷118 é·(m) 10 167±14 8,4 157÷177 8,55>3,97** e(m̃.) 9 90±12 10,7 105÷124 é·(n) 10 167±20 11,8 153÷181 7,09>3,97** e(ñ.) 9 108±16 14,8 96÷120 é·(r) 9 150±24 15,9 132÷168 4,021>4,015** e(r̃.) 9 103±25 24,3 84÷123 í·(l) 10 103±14 13,8 93÷114 1,74<2,11* i(l̃.) 9 91±18 19,9 77÷104 í·(m) 9 92±12 12,4 83÷101 0,76<2,11* i(m̃.) 9 87±17 19,6 74÷100 í·(n) 9 127±13 10,0 117÷137 5,22>4,02** i(ñ.) 9 90±17 19,1 77÷103 í·(r) 9 130±18 14,1 116÷144 7,153>4,015** i(r̃.) 9 74±15 19,6 63÷85 í·(l̃) 9 99±16 15,8 87÷111 1,02<2,11* u(l̃.) 9 109±24 21,9 90÷127 ú·(m) 9 100±14 14,2 90÷110 0,14<2,11* u(m̃.) 9 101±10 10,2 93÷109 ú·(n) 9 114±18 16,0 100÷128 3,03>2,28** u(ñ.) 9 92±12 13,2 83÷101 ú·(r) 9 117±17 14,1 104÷129 1,09<2,11* u(r̃.) 9 109±15 13,9 97÷120 156 Pierwsze elementy samogłoskowe a, e dyftongów mieszanych z akcentem opadającym są 1,4 raza dłuższe niż samogłoski a, e wysokiego wzniesienia w dyftongach z akcentem rosnącym. Stosunek długości pierwszych elementów i, u w dyftongach z akcentem opadającym i rosnącym wynosi 1,2: 1. Tabela 3 Długość drugich elementów dyftongów mieszanych z akcentem opadającym i rosnącym Dyftongi | n | x̄ ± s | v (%) | 95% przedział ufności (ms) | t > tα (á)ˑl | 9 | 60±19 | 31,7 | 46÷75 | 2,12 > 2,11** (α)l̄ | 9 | 78±15 | 19,5 | 66÷89 | (á)ˑm | 9 | 90±20 | 21,9 | 75÷105 | 0,71 < 2,11* (α)m̄ | 9 | 96±17 | 17,4 | 83÷109 | (á)ˑn | 9 | 78±12 | 16,0 | 68÷87 | 1,04 < 2,11* (α)n̄ | 9 | 84±14 | 16,4 | 74÷95 | (á)ˑr | 9 | 50±6 | 11,7 | 45÷54 | 1,28 < 2,11* (α)r̄ | 9 | 54±10 | 18,2 | 47÷62 | (é)ˑl | 9 | 53±10 | 19,5 | 45÷60 | 3,79 > 3,22** (e)l̄ | 10 | 70±10 | 13,6 | 63÷77 | (é)ˑm | 10 | 66±9 | 13,1 | 60÷72 | 2,57 > 2,11** (e)m̄ | 9 | 76±9 | 11,4 | 70÷83 | (é)ˑn | 10 | 78±14 | 17,3 | 68÷88 | 2,31 > 2,11** (e)n̄ | 9 | 90±11 | 12,3 | 83÷100 | (é)ˑr | 9 | 49±15 | 31,3 | 37÷61 | 2,70 > 2,11** (e)r̄ | 9 | 65±9 | 13,3 | 58÷72 | (í)ˑl | 10 | 92±8 | 8,5 | 87÷98 | 1,44 < 2,11* (i)l̄ | 9 | 99±13 | 13,1 | 89÷110 | (í)ˑm | 9 | 69±12 | 17,3 | 60÷79 | 0,72 < 2,11* (i)m̄ | 9 | 66±6 | 8,8 | 62÷71 | (í)ˑn | 9 | 103±14 | 13,9 | 92÷114 | 2,53 > 2,11** (i)n̄ | 9 | 88±10 | 11,5 | 80÷96 | (í)ˑr | 9 | 49±9 | 18,4 | 42÷56 | 0,58 < 2,11* (i)r̄ | 9 | 52±11 | 21,9 | 43÷60 | (ú)ˑl | 9 | 58±21 | 36,3 | 42÷74 | 0,44 < 2,11* (u)l̄ | 9 | 54±21 | 38,8 | 38÷70 | (ú)ˑm | 9 | 81±11 | 13,7 | 73÷90 | 2,96 > 2,92** (u)m̄ | 9 | 100±16 | 15,6 | 88÷112 | (ú)ˑn | 9 | 66±21 | 31,8 | 50÷82 | 3,51 > 3,25** (u)n̄ | 9 | 95±15 | 15,8 | 84÷107 | (ú)ˑr | 9 | 47±4 | 9,3 | 44÷50 | 1,41 < 2,11* (u)r̄ | 9 | 51±7 | 13,8 | 45÷56 2.3 Analizując długość drugich elementów dyftongów mieszanych, zauważono, że przedziały ufności dla (áˑ)m, (áˑ)n, (áˑ)r, (íˑ)l, (íˑ)r, (úˑ)r mieszczą się w przedziałach dla (α)m̄, (α)n̄, (α)r̄, (i)l̄, (i)r̄, (u)r̄ (por. (úˑ)r – 44÷50 ms, (u)r̄ – 45÷56 ms; (íˑ)r – 42÷56 ms, (i)r̄ – 43÷60 ms itd.). Wskazuje to, że w tych przypadkach drugie elementy dyftongów w rzeczywistości nie różnią się długością. 157 Drugie elementy dyftongów mieszanych (i̇)m, (u̇)l są nieznacznie dłuższe od drugich elementów (i)m̄ i (u)l̄ (por. ich przedziały ufności: (i̇)m – 60÷79 ms, (u̇)l – 42÷74 ms oraz (i)m̄ – 62÷71 ms i (u)l̄ – 38÷70 ms). Z porównania wynika, że drugi składnik dyftongów z akcentem rosnącym jest 1,1 raza dłuższy niż drugi składnik dyftongów z akcentem opadającym. A zatem akcent wpływa także na długość drugiego elementu (por. również Pakerys 1982: 160). 2.5. W literaturze językoznawczej różnie oznacza się długość obu elementów dyftongów w gwarach południowoauksztockich. W gwarze druskienickiej akcentowane elementy zarówno dyftongów z akcentem opadającym, jak i rosnącym uznaje się za półdługie (np. ká.l'v'i „kalvi” i ger.s „gers”) (DTŽ 1988). W innych opracowaniach (LKT 1970; Mikalauskaitė 1975: 140, 142; Markevičienė 1999) pierwsze elementy wszystkich dyftongów z akcentem opadającym podaje się jako długie, a drugie elementy dyftongów z akcentem rosnącym – jako półdługie. W LKA 2 stwierdzono, że drugi składnik dyftongów am, an, em, en z akcentem rosnącym jest długi (LKA 2 1982: 84–85, mapa 69; 87–88, mapa 71; 125, mapa 125)⁸. Porównanie łącznej długości wszystkich dyftongów z długością pierwszych elementów dyftongów z akcentem opadającym dało stosunek 1,5: 1, a łącznej długości z długością drugich elementów – 2,8: 1. Stosunek łącznej długości do długości pierwszych elementów dyftongów z akcentem rosnącym wynosi 1,8: 1, a łącznej długości do długości drugich elementów – 2,3: 1. A zatem samogłoskowe elementy dyftongów z akcentem opadającym należy uznać za długie, a sonanty dyftongów z akcentem rosnącym – za półdługie. 3. Z wyników eksperymentu⁹ wynika, że samogłoskowe elementy dyftongów zarówno z akcentem opadającym, jak i rosnącym, a, e, są niskotonowe, natomiast i, u – wysokotonowe (por. á.(l) F₂=1240 Hz, α(l.) F₂=1210 Hz; í.(n) F₂=2000 Hz, i(n.) F₂=1710 Hz itd.). Potwierdza to również indeks tonalności (por. é.(r) T=115, í.(r) T=597, á.(l) T=-34, u(n.) T=-13 itd.). Wyższym tonem wymawiane są samogłoskowe elementy mieszanych dyftongów i, a+r, n z akcentem opadającym (por. T=584, T=364), natomiast e, u, a+l, m mają niższy ton (por. á.(m) T=1, α(n̄.) T=-32). Indeks zwartości samogłosek a, e z akcentem opadającym jest na ogół wyższy niż w mieszanych dyftongach z akcentem rosnącym (por. á.(n) C=901 i α(n̄.) C=880; é.(r) C=882 i e(r̄.) C=861 itd.). Indeks dyfuzyjności samogłosek i, u jest wyższy, gdy dyftongi mieszane mają akcent opadający (por. ú.(n) df=710 i u(n̄.) df=580; í.(l) df=1640 i i(l̄.) df=1130; í.(m) df=1430 i i(m̄.) df=1340 itd.). We wszystkich przypadkach pierwsze elementy a, e, i, u dyftongów mieszanych z akcentem opadającym są wymawiane przy znacznie większym napięciu narządów mowy niż te z akcentem rosnącym (por. á.(l) įt=540 i α(l̄.) įt=430; í.(m) įt=630 i i(m̄.) įt=470; ú.(r) įt=690 i u(r̄.) įt=470 itd.). 8 Taip iš pradžių yra maniusi ir E. Mikalauskaitė (1975: 99, 142). 9 Ponieważ przyjmuje się, że o różnicach jakościowych między dyftongami mieszanymi z akcentem opadającym i rosnącym w większym stopniu decydują pierwsze, a nie drugie elementy (por. Pakerys 1982: 64; Atkočaitė 1998: 98), w artykule ograniczono się do omówienia różnic jakościowych samogłoskowych elementów. 158 Indeks bemolizacji wskazuje, że w dyftongach z akcentem akutowym u jest nieco bardziej bemolizowane niż wówczas, gdy drugi składnik dyftongu otrzymuje akcent cyrkumfleksowy (por. ú·(l) b=112 i u(l̄) b=111; ú·(m) b=112 i u(m̄) b=110 itp.). Pozostałe głoski należy uznać za niebemolizowane (zob. ich indeksy bemolizacji). Indeks zwartości samogłosek a, e w dyftongach z akcentem akutowym jest mniej lub bardziej wyższy niż w mieszanych dyftongach z akcentem cyrkumfleksowym (por. á·(n) C=901 i α(n̄) C=880; é·(r) C=882 i e(r̄) C=861 itp.). Indeks dyfuzyjności samogłosek i, u jest wyższy, gdy mieszane dyftongi są akcentowane akutowo (por. ú·(n) df=710 i u(n̄) df=580; í·(l) df=1640 i i(l̄) df=1130; í·(m) df=1430 i i(m̄) df=1340 itp.). We wszystkich przypadkach pierwsze składniki mieszanych dyftongów akcentowanych akutowo a, e, i, u są wymawiane przy znacznie większym napięciu narządów mowy niż w dyftongach z akcentem cyrkumfleksowym (por. á·(l) įt=540 i α(l̄) įt=430; í·(m) įt=630 i i(m̄) įt=470; ú·(r) įt=690 i u(r̄) įt=470 itp.). Indeks bemolizacji wskazuje, że w dyftongach z akcentem akutowym u jest nieco bardziej bemolizowane niż wówczas, gdy drugi składnik dyftongu otrzymuje akcent cyrkumfleksowy (por. ú·(l) b=112 i u(l̄) b=111; ú·(m) b=112 i u(m̄) b=110 itp.). Pozostałe głoski należy uznać za niebemolizowane (zob. ich indeksy bemolizacji). Widoczne są również różnice artykulacyjne badanych dyftongów. Pierwsze składniki mieszanych dyftongów akcentowanych akutowo a, e są znacznie bardziej otwarte niż w dyftongach z akcentem cyrkumfleksowym (por. á·(l) F₁=690 Hz, α(l̄) F₁=640 Hz; á·(r) F₁=690 Hz, α(r̄) F₁=630 Hz; é·(m) F₁=730 Hz, e(m̄) F₁=600 Hz; é·(r) F₁=700 Hz, e(r̄) F₁=600 Hz itp.; zob. tabelę 4). Są więc samogłoskami o niższym położeniu (por. także bk. Pakerys 1974: 148; Atkočaitytė 1998: 88). Kaip ir bendrinėje kalboje (Pakerys 1995: 174), tvirtapradžių mišriųjų dvigarsių (išskyrus ū·l) pirmieji dėmenys i, u tariami uždarau negu tvirtagalių – plg. ú·(m) F₁=450 Hz, u(m̄) F₁=530 Hz; ú·(n) F₁=450 Hz, u(n̄) F₁=490 Hz; í·(n) F₁=390 Hz, i(n̄) F₁=500 Hz; í·(r) F₁=380 Hz, i(r̄) F₁=490 Hz ir kt. W mieszanych dyftongach akcentowanych akutowo F₂ u jest niższe, a i wyższe niż F₂ w dyftongach z akcentem cyrkumfleksowym (por. ú·(l) F₂=780 Hz, u(l̄) F₂=890 Hz; ú·(n) F₂=840 Hz, u(n̄) F₂=1050 Hz; í·(n) F₂=2000 Hz, i(n̄) F₂=1710 Hz; í·(r) F₂=1980 Hz, i(r̄) F₂=1590 Hz itp.). Oznacza to, że u w mieszanych dyftongach akcentowanych akutowo jest bardziej tylne, natomiast u w dyftongach z akcentem cyrkumfleksowym jest mniej tylne. Przy wymawianiu mieszanych dyftongów akcentowanych akutowo i jest znacznie bardziej przednie niż wówczas, gdy akcentowana jest druga część sylaby zawierającej dyftong. Wartości F₂ pierwszych składników a, e mieszanych dyftongów z akcentem cyrkumfleksowym i akutowym są zróżnicowane (por. á·(m) F₂=1270 Hz, α(m̄) F₂=1160 Hz; á·(l) F₂=1400 Hz, e(l̄) F₂=1400 Hz; é·(r) F₂=1470 Hz, e(r̄) F₂=1460 Hz). A zatem jakościowe cechy samogłosek w dyftongach akcentowanych akutowo są wyraźniejsze, „bardziej autentyczne”. Natomiast w dyftongach z akcentem cyrkumfleksowym są mniej wyraziste, a samogłoski ulegają redukcji. Taka różnica jakościowa między samogłoskami w mieszanych dyftongach z akcentem cyrkumfleksowym i akutowym, podobnie jak w języku ogólnym oraz w gwarze Eržvilkas na Żmudzi południowej (Pakerys 1974: 151; Atkočaitytė 1998: 99), jest jednym z ważnych wskaźników akcentu tonalnego. 159 Tabela 4 Jakość pierwszych członów dyftongów mieszanych z akcentem akutowym i cyrkumfleksowym10 Dvigarsiai | F₁ (Hz) | F₂ (Hz) | F₃ (Hz) | b³ | C³ | T³ | df | it á·(l) | 690 | 1240 | 2410 | 107 | 900 | -34 | 550 | 540 á(ˉl.) | 640 | 1210 | 2500 | 108 | 891 | -39 | 570 | 430 á·(m) | 690 | 1270 | 2330 | 107 | 897 | 1 | 580 | 590 α(ˉm.) | 630 | 1160 | 2300 | 108 | 895 | -32 | 530 | 670 á·(n) | 700 | 1260 | 2310 | 107 | 901 | -8 | 560 | 630 α(ˉn.) | 630 | 1310 | 2400 | 108 | 880 | 55 | 680 | 420 á·(r) | 690 | 1330 | 2340 | 107 | 892 | 40 | 640 | 520 α(ˉr.) | 630 | 1340 | 2390 | 107 | 877 | 76 | 710 | 400 é·(l) | 670 | 1400 | 2500 | 107 | 881 | 68 | 730 | 270 e(ˉl.) | 600 | 1400 | 2500 | 107 | 865 | 116 | 800 | 200 é·(m) | 730 | 1470 | 2370 | 106 | 888 | 97 | 740 | 390 e(ˉm.) | 600 | 1530 | 2400 | 107 | 856 | 211 | 930 | 230 é·(n) | 690 | 1370 | 2330 | 107 | 888 | 67 | 680 | 490 e(ˉn.) | 610 | 1410 | 2320 | 108 | 868 | 148 | 800 | 380 é·(r) | 700 | 1470 | 2370 | 107 | 882 | 115 | 770 | 360 e(ˉr.) | 600 | 1460 | 2410 | 107 | 861 | 169 | 860 | 230 í·(l) | 360 | 2000 | 2570 | 108 | 764 | 636 | 1640 | 710 i(ˉl.) | 450 | 1580 | 2390 | 108 | 814 | 366 | 1130 | 240 í·(m) | 420 | 1850 | 2300 | 108 | 794 | 549 | 1430 | 630 i(ˉm.) | 460 | 1800 | 2370 | 108 | 807 | 473 | 1340 | 470 í·(n) | 390 | 2000 | 2670 | 107 | 774 | 584 | 1610 | 780 i(ˉn.) | 500 | 1710 | 2530 | 107 | 820 | 364 | 1210 | 240 í·(r) | 380 | 1980 | 2610 | 108 | 772 | 597 | 1600 | 710 i(ˉr.) | 490 | 1590 | 2530 | 108 | 824 | 309 | 309 | 130 ú·(l) | 510 | 780 | 2270 | 112 | 917 | -279 | 710 | 710 u(ˉl.) | 480 | 890 | 2310 | 111 | 888 | -146 | 630 | 820 ú·(m) | 450 | 910 | 2270 | 112 | 874 | -91 | 640 | 870 u(ˉm.) | 530 | 950 | 2370 | 110 | 894 | -144 | 520 | 710 ú·(n) | 450 | 840 | 2200 | 112 | 885 | -147 | 710 | 1010 u(ˉn.) | 490 | 1050 | 2320 | 110 | 869 | -13 | 560 | 640 ú·(r) | 440 | 920 | 2180 | 112 | 870 | -54 | 640 | 960 u(ˉr.) | 500 | 1080 | 1080 | 110 | 868 | -21 | 580 | 470 4. Jak pokazują takie przykłady, jak káltas „winny” i kəl.təs „winny”, ká·rk „kark” i kəˉr.k „kark”, w tej gwarze (a także na całym obszarze południowoauksztockim) w dyftongach mieszanych wyraźnie rozróżnia się akcent akutowy i cyrkumfleksowy. E. Mikalauskaitė (1975), opisując akcenty południowo-zachodnich Dzuków, wy- 10 Objaśnienia symboli: V – samogłoska, F₁ – wartości pierwszego formantu (Hz), F₂ – wartości drugiego formantu, F₃ – wartości trzeciego formantu, C₃ – indeks zwartości, b₂ – stopień obniżenia, T₃ – stopień tonalności, df – dyfuzyjność, it – napięcie. Wartości formantów oszacowano metodą Piotrovskija (Piotrovskij 1960). 160 mówiła na podstawie eksperymentalnych badań samogłosek. Jej zdaniem akcent akutowy w tej gwarze ma „charakter bardziej opadający niż wznoszący”, natomiast cyrkumfleksowy jest wznoszący. Za główną cechę różnicującą akcent autorka uznała miejsce kulminacji (Mikalauskaitė 1975: 140–143). Gdy dyftong mieszany ma akcent akutowy, jego kulminacja przypada na pierwszy człon, a gdy ma akcent cyrkumfleksowy – na drugi człon11 (por. także LKA 2 1982: 125, mapa 106). Jak widać na rys. 1–3, krzywe tonu podstawowego dyftongów mieszanych z akcentem akutowym mają zazwyczaj przebieg opadający lub opadająco-wznoszący, a dyftongów z akcentem cyrkumfleksowym – wznoszący. Szczyty tonu podstawowego dyftongów akutowych znajdują się bliżej początku, a dyftongów cyrkumfleksowych – bliżej końca. Dyftongi akutowe wymawiane są zazwyczaj wyższym tonem. Nie ma jednak ścisłej prawidłowości: czasami ton dyftongów cyrkumfleksowych jest wyraźnie wyższy niż akutowych. Rys. 1. Ton podstawowy i intensywność dyftongów mieszanych [íˑm] i [im̄] w wyrazach prikˑmsta (—) oraz kim̄.šta (– –). Rys. 2. Ton podstawowy i intensywność dyftongów mieszanych [úˑn] i [un̄] w wyrazach pūˑnskas (– –) oraz akun̄.ta (—). 11 W litewskim języku standardowym, zwłaszcza w gwarach zachodnich, akcent akutowy charakteryzuje się koncentracją energii w jednym określonym punkcie, a cyrkumfleks – jej rozłożeniem w całej sylabie akcentowanej (w gwarach północnożmudzkich – w całym centrum sylaby) (Girdenis 1996: 71, 82). 161 Rys. 3. Ton podstawowy i intensywność mieszanych dyftongów [ù·m] i [ùm̥] w wyrazach ustù·mas (—) i kuṁ·pæs (- - -). Podobnie zmienia się intensywność: pod koniec dyftongów z akcentem opadającym słabnie, a w dyftongach z akcentem rosnącym mniej lub bardziej wzrasta. Warto zauważyć, że krzywe intensywności mieszanych dyftongów z akcentem rosnącym mają bardzo wyraźny przebieg wznosząco-opadający, natomiast krzywe dyftongów z akcentem opadającym przez pewien czas przebiegają równomiernie, a pod koniec wymowy opadają. Maksima intensywności dyftongów z akcentem opadającym, podobnie jak ton podstawowy, występują bliżej początku, natomiast w dyftongach z akcentem rosnącym koncentrują się w środku lub bliżej końca. Należy stwierdzić, że takie relacje między tonem podstawowym a intensywnością mieszanych dyftongów z akcentem opadającym i rosnącym bynajmniej nie są konsekwentne. Często ton podstawowy obu typów zmienia się bardzo podobnie, tj. wznosi się, i obejmuje wąski zakres. Najwyższy punkt ton podstawowy może osiągnąć pod koniec wymowy zarówno dyftongów z akcentem opadającym, jak i rosnącym. Krzywe intensywności różnią się jednak wyraźnie (zob. rys. 4–5). A zatem w rozróżnianiu akcentu mieszanego dyftongu w gwarze seirijskiej często ważniejsza jest intensywność niż ton. Podobna myśl została wyrażona w odniesieniu do akcentu gwar wschodnich12. Rys. 4. Ton podstawowy i intensywność mieszanych dyftongów [í·n] i [iñ.] w wyrazach sp'rįta (—) i apšpinta (- - -). 12 Uważa się, że ton podstawowy nie ma większego znaczenia dla rozróżniania akcentów gwar wschodnich i silniej podlega wpływowi intonacji frazowej (Kačiūskienė, Girdenis 1997: 35). 162 Rys. 5. Ton i intensywność mieszanych dyftongów [áˑr] i [aˑr] w wyrazach pakáˑrtas (- -) i kaˑrtas (—). 5. Z omówionych wyników eksperymentu można wyciągnąć następujące wnioski: a) pierwsze elementy mieszanych dyftongów z akcentem opadającym w gwarze seirijskiej należy uznać za długie, a drugie elementy dyftongów z akcentem rosnącym — za półdługie; b) pod względem całkowitego czasu trwania dyftongi z akcentem opadającym są nieco dłuższe od tych z akcentem rosnącym; c) charakter akcentu (rosnący lub opadający) determinuje jakość samogłoskowego elementu mieszanego dyftongu, co z kolei pomaga rozróżniać akcenty; d) w rozróżnianiu akcentu mieszanych dyftongów z akcentem opadającym i rosnącym w gwarze seirijskiej ważniejsza jest intensywność, natomiast ton podstawowy często zmienia się bardzo podobnie; e) za najważniejsze cechy dystynktywne akcentu należy uznać ilość i jakość elementów. LITERATŪRA Atkočaitytė D. 1998: Dvibalsių ir mišriųjų dvigarsių priegaidės Eržvilko šnektoje: kiekybė ir spektrai. – Lietuvių kalbotyros klausimai 40, 88–101. Buch T. 1998: Opuscula Lithuanica, Warszawa. Būga K. 1961: Rinktiniai raštai 3. Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Girdenis A. 1996: Energetinė šiaurės žemaičių tarmės priegaidžių fonetinės prigimties interpretacija. – Baltistica 31(1), 71–84. Girdenis A., Pupkis A. 1974: Pieninių vakarų aukštaičių priegaidės. – Eksperimentinė ir praktinė fonetika 6, Vilnius, 107–125. Girdenis A., Kačiuškienė G. 1997: Rytų aukštaičių ir šiaurės žemaičių priegaidės: bendrybės ir skirtumai. – Kalbotyra 46 (1), 31–36. Kosienė O. 1982: Rytų aukštaičių uteniškių monoftongų priegaidės. – Kalbotyra 33(1), 61–71. LKA 2 1982: Lietuvių kalbos atlasas. Fonetika, Vilnius: Mokslas. LKT 1970: Lietuvių kalbos tarmės: Chrestomatija, Vilnius: Mintis. Markevičienė Ž. 1999: Aukštaičių tar mių tekstai. I dalis, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Mažiulienė I. 1996: Centrinės šiaurės žemaičių tarmės prozodija. – Kalbotyra 45(1), 30–115. Mikalauskaitė E. 1975: Lietuvių kalbos fonetikos darbai, Vilnius: Mokslas. Naktinienė G., Paulauskienė A., Vitkauskas V. 1988: Druskininkų tarmės žodynas, Vilnius: Mokslas. Pakerys A. 1968: Lietuvių literatūrinės kalbos sudėtinių dvibalsių au, ai, ei akustiniai požymiai. – Eksperimentinės fonetikos ir kalbos psichologijos kolokviumo medžiaga 3, 7–118. 163 Pakerys A. 1974: Tvirtapradžių ir tvirtagalių dvigarsių spektras.– Eksperimentinė ir praktinė fonetika 6, 142–155. Pakerys A. 1978: Artificial Modification of Prosodic Features of Lithuanian Accents. – Estonian paper in phonetics. Pakerys A. 1982: Lietuvių bendrinės kalbos prozodija, Vilnius: Mokslas. Pakerys A. 1995: Lietuvių bendrinės kalbos fonetika, Vilnius: Žara. Pakerys ir kt. 1974: Pakerys A., Plakunova T., Urbelienė J. Lietuvių kalbos mišriųjų dvigarsių santykinė trukmė.– Eksperimentinė ir praktinė fonetika 6, 3–47. Pakerys A. ir kt., 1978: The Pitch of Lithuanian Diphthongs. – Estonian paper in phonetics, Tallinn. Piotrovskij 1960: Пиотровский Р. Г. Еще раз о дифференциальных признаках фонемы. – Вопросы языкознания 6, 24–38. Skardžius Pr. 1999: Rinktiniai raštai 5, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Zinkevičius Z. 1966: Lietuvių dialektologija, Vilnius: Mintis. Zinkevičius Z. 1983: Dėl lietuvių kalbos kirčio ir priegaidžių raidos. – Baltistica 19(2), 120–122. Zinkevičius Z. 1994: Lietuvių kalbos dialektologija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. PITCH IN DIPHTHONGOID SEQUENCES IN THE SEIRIJAI DIALECT Summary The paper offers an analysis of the mutual relationship between acoustic features and pitch in diphthongoid sequences in the dialect of Seirijai. Experimental investigations show that the principal differentiating features of pitch in such sequences are the quantity and quality of their components. The overall length of diphthongoid sequences with acute pitch slightly exceeds that of sequences with circumflex pitch, the ratio being 1.1 to 1. The first component in a sequence with acute pitch should be considered long, the second component in a sequence with circumflex pitch half-long. Among the remaining prosodic features, viz. fundamental tone and intensity, the latter is more important as a means of differentiating pitch. The timbre quality of the first component in a sequence with acute pitch is more clearly pronounced and closer to that of vowels proper, whereas in circumflexed sequences the first component is subject to various degrees of reduction. Asta LESKAUSKAITĖ Lietuvių kalbos institutas Antakalnio g. 6 LT-2055, Vilnius, Lietuva El. paštas [email protected] Gauta 2000 09 25 164