Seirijų šnektos mišriųjų dvigarsių priegaidės

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA ZAGADNIENIA JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO XLIII (2000) Asta LESKAUSKAITĖ Instytut Języka Litewskiego, Wilno AKCENTY DYFTONGÓW MIESZANYCH W GWARZE SEIRIJAI 0. Akcenty południowoauksztackich dyftongów mieszanych i ich akustyka nie zostały szerzej omówione ani opisane!. W ogólnych opisach dialektu oraz poszczególnych gwar zwykle opiera się na obserwacjach empirycznych — prac eksperymentalnych na ten temat nie ma. W niniejszej pracy, na podstawie analizy instrumentalnej, omówiono ilościowe i jakościowe właściwości dyftongów mieszanych w gwarze Seirijai (rej. Łoździeje), a także cechy dystynktywne akcentu inicjalnego i finalnego. 1. Do badania? dyftongi wybrano w następujących słowach: kd-ltxs, kal.tas, ka-m, kam.pas, pakartas, kar.tas, tra-ntas „stary, nieudany przedmiot“, krantas, nukcėltas, tel.pa, teėėrmsta, kem.ša, plantas, š'ven.tas, parkas, per.ka, pilkas, šil.kas, priki'msta, kim.šta, spinta", aps pin.tx, s'ki-rtas, pir. ktas, uspii-ltas, stul pas, usti-mtas, kum.pas, pu-nskos „Puńsk“, atkun.tax, uSku-rtos, tur.tas. Z wymienionych słów ułożono krótkie (3-5-wyrazowe) zdania. Z intonacją twierdzącą odczytali je 3 mężczyźni reprezentujący gwarę (dwóch z miasteczka Seirijai i jeden ze wsi Pošnia). Ich średnia wieku wynosiła —60 lat. Za pomocą komputerowego programu do przetwarzania sygnałów mowy PRAAT386 zmierzono ogólny czas trwania dyftongów mieszanych, a także czas trwania ich poszczególnych* pierwszych i drugich składników, ustalono ich ton podstawowy (w półtonach —At) i intensywność (w decybelach —dB), znaleziono formanty składników wokalicznych. Do oceny uzyskanych danych ilościowych wykorzystano program A. Girdenisa STUDENT.pas. Formanty oceniono, a indeksy zwartości, dyfuzyjności, bemolowości, tonalności i napięcia ustalono za pomocą programu FORMANT2.- PAs. Do sporządzania wykresów wykorzystano program ExceLS.0 FOR WINDOWS. 1 A. Pakerys zauważa, że aukštaitowie południowi akcentowane sylaby, których podstawę stanowią dyftongi mieszane, wymawiają i percepują intonacje dokładniej niż aukštaitowie zachodni i Żmudzini (Pakerys 1982: 154). ? W artykule oparto się na metodologii badań intonacji akcentowych języka ogólnego, gwar wschodnioaukštaitijskiej uteniskiej, zachodnioaukštaitijskiej, południowożmudzkiej raseiniškiej i północnożmudzkiej (Pakerys 1968; Pakerys 1974; Pakerys i in. 1974; Pakerys 1978; Pakerys 1982; Girdenis, Pupkis 1974; Kosienė 1982; Mažiulienė 1996; Atkočaitytė 1998). 3 W gwarze to słowo jest nowe, jednak już szeroko używane. Dawnego šėpa używa tylko samo najstarsze pokolenie. * Ponieważ oddzielenie składników niektórych dwugłosek nie jest łatwe, opierano się nie tylko na słuchu, lecz także uwzględniano zmiany oscylogramu i spektrogramu, a metodą inwersyjną słuchano, czy nie słychać domieszek innych dźwięków. 153 2.1. Uzyskane wyniki dotyczące ogólnego czasu trwania dwugłosek mieszanych (zob. 1 tab.) wykazały, że dwugłoski o akcencie inicjalnym są nieco dłuższe už od dwugłosek o akcencie finalnym, mniej więcej o — jedną 1.1 dziesiątą. Ten stosunek jest bardzo podobny do stosunku į czasu trwania południowożmudzkich ir rasiejniszkich dwugłosek mieszanych ciągłych z akcentem inicjalnym, który wynosi 1,2 : 1 (Atkočaitytė 1998: 96). W języku ogólnym dwugłoski e+R a, z akcentem inicjalnym nie są dłuższe od už dwugłosek z o i, akcentem końcowym, natomiast u+R są dłuższe od ir dwugłosek z akcentem końcowym (Pakerys i in. 1974: 9). Niektóre dwugłoski z akcentem ir inicjalnym i końcowym nie różnią się czasem trwania (np., dm ir xm. Przedziały ufności niemal całkowicie się pokrywają, odpowiednio ms, wartość — kryterium 188+246 ms ir 197+219 Studenta jest o mniejsza od krytycznej: už 0,69<2,1. Pierwsze składniki dwugłosek z akcentem už inicjalnym są dłuższe od 1,9 drugich razy (zob. 2-3 tab. ). Zatem akcentowane składniki samogłoskowe są znacznie wydłużane (por. Būga 1961: 25; LKA 2 1982: 38-39, mapa 20; 83, mapa 68; 86-87, map. 70; Zinkevičius 1983: 120; Buch 1998: 12; Skardžius 1999: 483-484). Podobny stosunek długości występuje w gwarze rasiejniškiej ir południowych Żmudzinów (Pakerys i in. ir 1974: 9; Atkocaityté 1998: 96). Wskazuje to, że większość akcentu intonacyjnego opadającego przypada na pierwszy człon, który się wydłuża. ir A. Według ir danych Pakerysa i innych badaczy w języku ogólnym pierwsze człony a, tvirtapradžių e+R są również dłużni už od drugich, jednak w tvirtapradžių i, «+R pierwsze ir i drugie człony wydają się niemal równe (Pakerys ir i in. 1974: 9). Stosunek czasu trwania ir pierwszych i drugich składników dyftongów opadających wynosi 1,3: 1 Taki wynik jest sprzeczny z „Tradycyjny2 m” twierdzeniem wyrażonym w LKA, że akcentowany drugi składnik dyftongów mieszanych wymawia się dłużej niż pierwszy už (LKA 2 1982: 125; mapa 106). W gwarze Erżwiłka południowożmudzkich Rasejniszan drugie składniki ciągłych dyftongów mieszanych również niemal zawsze są krótsze od pierwszych; tutaj czas trwania ma tendencję do koncentrowania się w pierwszym składniku (Atkočaitytė 1998: 97). W języku ogólnym pierwsze składniki tvirtagalinių a, e, i, u+R są krótsze od drugich už (Pakerys ir i in. 1974: 9). Zatem zarówno w dyftongach z akcentem opadającym, jak i wznoszącym, na ich całkowity czas trwania większy wpływ ma pierwszy ne składnik. O całkowitir ym czasie jų trwania dyftongu decyduje wyłącznie intonacja, lecz także samoistny czas trwania poszczególnych składników samogłoskowych i spółgłoskowych. Dyftongi mieszane, których pierwszym składnikiem jest samogłoska o niskim stopniu wzniesienia (a, e), są dłuższe od dyftongów z samogłoskami o wysokim stopniu wzniesienia i, u (stosunki czasowe odpowiednio VR: ViR= 1,5:1; VYR: ViR= 1,3: 1). Podobnie jak w języku ogólnym (Pakerys i in. 1974: 15, 17; Pakerys 1982: 51) oraz w gwarze Eržvilko południowych Żmudzinów raseiniškiai (Atkočaitytė 1998: 96), na długość dyftongów z akcentem opadającym (i wznoszącym) w gwarze seirijskiej największy wpływ ma sonant x. Nieco krótsze są dyftongi z akcentem opadającym, których drugim składnikiem jest m. Dyftong najmniej wydłuża /. 2.2. Przyjrzenie się czasowi trwania poszczególnych samogłosek w mieszanych dyftongach akcentowanych opadająco i wznosząco (zob. tab. 2) pokazuje, że 0(L), i(L), i(m.), “ Znaczenie symboli: V* — samogłoska szeregu tylnego, V“ — samogłoska szeregu przedniego, R — sonant. 154 K M ss S as EG esa k G ss Ms o i i sa i Tabela 1 Całkowity czas trwania mieszanych dyftongów z akcentem opadającym i wznoszącym“ Dyftongi n X+s (ms) v (%) 95% przedział ufności int. (ms) tt dl 9 173421 12,2 157+189 232>2.117* al. 9 193+14 73 182+203 am 9 217+38 17,3 188+246 0.69<2.1% am. 9 208+14 6,6 197+219 dn 9 234412 5,0 225+244 4,79>4.01** an. 9 200+17 8.6 187+214 ar 9 201+16 8.0 188-+213 6.71>4,02** ar. 9 147+18 12,0 134+161 él 9 204426 12.6 184224 2.88>2,11% el. 10 177+14 8.1 167+187 ém 10 233417 7.5 220-245 6.65>3,02- %* em. 9 191+10 5.0 184+198 én 10 245431 12.5 223+266 3,70>3,22* en. 9 198+23 11,4 181+216 éra 9 199427 13,6 180+218 2.43>2.11* er. 9 168+28 16,4 147+190 r 10 196+14 7.3 186206 0.64<2.10* lat. 9 190+25 13.1 172208 rm 9 161420 12,1 147-176 1.01<2,11% im. 9 153+16 10,4 141+165 oraz 9 230+18 7.8 216+244 6.33>4,02- %* oraz. 9 178417 9.6 165+191 r 9 179+19 10.3 165-193 5.46>4,02- %* iF. 9 126+22 17.8 109-143 lat. 9 161+19 11.6 149-174 0.16<2.10* ul. 9 162+17 0,34 150+175 im 9 18149 5.0 174-188 4,75>4,02** ur. 9 201+9 4,2 194+207 mn 9 179+26 14.6 159-200 0.71<2.11* un. 9 187422 11,5 171-204 lub 9 164+18 10,7 150+177 0.41<2.11* lub. 9 161415 9.3 149+172 u(m.), u(7.) przedziały ufności mieszczą się w przedziałach d@-(1), (I), i-(m), u(m), iv (r) (por. d (I) —97+128 ms, a(l) —102+128 ms; (I) —93+114 ms, i(l) —77+104 ms itd.). Zatem w wymienionych przypadkach samogłoski zasadniczo nie różnią się czasem trwania. * Znaczenie symboli: £ — średnia arytmetyczna, s — odchylenie standardowe, v — współczynnik zmienności, + — 9596-procentowy przedział ufności, 7 — kryterium Studenta, 1,— wartość krytyczna kryterium Studenta. 7* — wiarygodność wyników 95%, ** — wiarygodność wyników 99,9%. Przecinające się przedziały ufności a: (m) i a(m.), u-(I) oraz u(l) wskazują, że w tych przypadkach samogłoski niemal nie różnią się długością. Ogólnie pierwszy składnik dyftongów z akcentem inicjalnym jest 1,3 raza dłuższy od pierwszego składnika mieszanych dyftongów z akcentem końcowym. Dolnoprzepustowe a, e tworzące pierwsze składniki dyftongów z akcentem inicjalnym są 1,3 raza dłuższe od wysokoprzepustowych u, i dyftongów z akcentem inicjalnym. Dolnoprzepustowe a, e i wysokoprzepustowe u, i występujące jako pierwsze składniki dyftongów z akcentem końcowym różnią się znacznie mniej — 1,1 raza. Tabela 2 Długość pierwszych składników mieszanych dyftongów z akcentem inicjalnym i końcowym Dyftongi n x+s (ms) v (%) 95% uf. int. (ms) tt, da) 9 113420 17.8 97+128 0.28<2.11* a(l.) 9 115+16 14,2 102+128 d-(m) 9 127+24 18,6 109+145 1,66<2.11- *% z(m.) 9 112+14 12,0 101+123 am) 9 156+9 5,7 149+163 5,75>4,02- %* am.) 9 116+19 16,1 102+131 a (r) 9 151+16 10,6 139-164 7.95>4.02- %* él) 9 151432 21,1 (7) 9 93+15 16,2 81+104 127+176 3,93>3,22- %* ed) 10 107+15 14,1 96+118 é(m) 10 167+14 8.4 157+177 8,55>3,97- %* e(m.) 9 90+12 10,7 105+124 ė mn) 10 167+20 11.8 153+181 7,09>3,97- %* efi.) 9 108+16 14,8 96+120 é(r) 9 150+24 15,9 132+168 4.021>4,015** e(r.) 9 103+25 24,3 84+123 (1) 10 103+14 13,8 93+114 1,74<2.11* id) 9 91+18 19.9 77-104 I (m) 9 92412 12,4 83+101 0,76<2,11* i(m.) 9 87+17 19,6 74+100 im) 9 127413 10,0 117+137 5.22>4,02- %* ir(n.) 9 90+17 19,1 77+103 (r) 9 130+18 14,1 116+144 7,153>4,015** i(r.) 9 74+15 19,6 63+85 i) 9 99416 15,8 87+111 1,02<2.11* ud.) 9 109+24 21.9 90-127 ii (m) 9 100+14 14,2 90110 0.14<2.11- *% u(m.) 9 101+10 10,2 93+109 iin) 9 114+18 16.0 100128 3,03>2, 28% un.) 9 92+12 13,2 83+101 t (r) 9 117+17 14,1 104+129 1,09<2,11* u(r.) 9 109+15 13,9 97+120 tabela Czas trwania drugich składników mieszanych dwugłosek z akcentem na pierwszym i drugim składniku Dwugłoski n Xts v (%) 95% przedz. 156 Pierwsze składniki mieszanych dwugłosek z akcentem na pierwszym składniku a, e są 1,4 razy dłuższe od a, e mieszanych dwugłosek z akcentem na drugim składniku o wysokim stopniu wzniesienia. Stosunek czasu trwania pierwszych składników dwugłosek z akcentem na pierwszym i drugim składniku i, u wynosi 1,2: 1. 3 int. (ms) 12% (dl 9 60+19 31,7 46+75 2.12>2,11- ** (2). 9 78+15 19,5 66+89 (a-)m 9 90+20 21,9 75+105 0,71<2,11* (a)m. 9 96+17 17,4 83+109 (dn 9 78+12 16,0 68+87 1.04<2.11- %* (2.)i 9 84+14 16.4 74+95 (dr 9 50+6 11,7 45+54 1.28<2.11* (2)F. 9 54+10 18,2 47+62 (€-)I 9 53+10 19,5 45+60 3.79>3,22- %* (e)l. 10 70+10 13.6 63+77 (Em 10 66+9 13.1 6072 2.57>2,11- %* (e)m. 9 76+9 11,4 70+83 (E)n 10 78+14 17,3 68:88 2,31>2,11- ** fe)n. 9 90+11 12.3 83+100 (&)r 9 49415 31,3 37+61 2.70>2.11- ** (e)r. 9 65+9 13,3 58+72 (i-)I 10 92+8 8.5 87+98 1.44<2,11* (il. 9 99+13 13.1 89+110 (r)m 9 69+12 17,3 60+79 0.72<2,11* (i). 9 66+6 8.8 62+71 an 9 103+14 13.9 92+114 2.53>2,11- %* (in. 9 88+10 11,5 80-96 a)r 9 4949 18,4 42+56 0,58<2,11* (i)r. 9 52+11 21,9 43+60 ai) 9 58+21 36.3 42:74 0.44<2.11* aul. 9 54421 38,8 38+70 (ū-)m 9 81+11 13,7 7390 2.96>2,92- %* (u)m. 9 100+16 15.6 88+112 (ūr)n 9 66+21 31.8 50:82 3.51>3,25- %* (u)n. 9 95+15 15,8 84+107 (ir) 9 4744 9.3 44+50 1.41<2,11* (u)r. 9 51+7 13,8 45+56 2.3 Analizując czas trwania drugich członów dyftongów mieszanych, zauważono, że przedziały ufności (adr)m, (dr)n, (dr)r, 0), (t)r, (@)r mieszczą się w przedziałach (x)m., (2)n., (2)F., (i)L, (i)F., (u)F. (por. (i)r —44+50 ms, (u)f —45+56 ms; (F)r —42+56 ms, (i) —43+60 ms itd.). Wskazuje to, że w tych przypadkach drugie człony dyftongów faktycznie nie różnią się czasem trwania. 157 Drugie człony dyftongów mieszanych (t)m, (t)! nieco dłuższe uz (i)m. ir (u)L drugie składniki (por. jų przedziały ufności: ()m — 60+79 ms, (1) — 42+74 ms ir (i)m. — 62+71 ms ir (w)l — 38+70 ms). Iš z porównania wynika, że drugi składnik dyftongów o akcencie opadającym 1,1 jest od razu dłuższy niż drugi už składnik dyftongów o akcencie rosnącym. Zatem intonacja ma wpływ ir na długość drugiego składnika (por. ir Pakerys 1982: 160). 2.5. W literaturze językoznawczej oznaczanie długości składników obu dyftongów w gwarach południowo-wschodnio-litewskich jest zróżnicowane. W gwarze druśkiennickiej akcentowane składniki zarówno dyftongów o akcencie rosnącym, jak i o akcencie opadającym uważa się za półdługie (np. kd.l'v'i „kalvi“ i ger.s „gers“) (DTŻ 1988). Gdzie indziej (LKT 1970; Mikalauskaitė 1975: 140, 142; Markevičienė 1999) pierwsze człony wszystkich dwugłosek tvirtapradžiai podawane są jako długie, a drugie człony tvirtagaliai jako półdługie. — W LKA 2 stwierdza się, że drugi człon tvirtagaliai am, an, en em jest długi (LKA 2 1982: 84-85, mapa 69; 87-88, mapa 71; 125, mapa 125). Porównując ogólny czas trwania pierwszych ir członów wszystkich dyftongów o akcencie inicjalnym, uzyskano stosunek 1,5 : 1, o ogólnego ir czasu trwania drugich członów — 2,8: 1. Stosunek ogólnego ir czasu trwania pierwszych członów — 1,8 : 1, dyftongów ir o akcencie finalnym do ogólnego czasu trwania drugich członów 2,3 : 1. Zatem samogłoskowe człony dyftongów o akcencie inicjalnym należałoby uznać za o długie, a sonanty dyftongów o akcencie finalnym oceniać jako półdługie. 3. Iš z wyników eksperymentu" wynika, że zarówno samogłoskowe człony dyftongów o akcencie inicjalnym, jak i o akcencie finalnym są a, e niskotonalne, o i, u — wysokotonalne (por. d-(I) F,=1240 Hz, 2(L) F,=1210 Hz; r(n) F,=2000 Hz, i(n.) F,=1710 Hz ir zob. ). Potwierdza to ir indeks tonalności (por. €(r) T=115, I(r) T= 597, a- (I) T=-34, j.edn. T=-13 zob. ir ). Wymawiane wyższym tonem nagłosowe składniki samogłoskowe dyftongów i, mieszanych n a+r (por. 7=584, T=364), 0 e, u, a+!, mają m niższy ton (por. a@-(m) T=1, a(n.) T=-32). Indeks a, e kompakcyjności tvirtapradZiy jest mniej ar więcej wyższy niż w tvirtagaliuose mieszanych dwugłoskach (por. d'(n) C=901 ir z(n.) C=880; ¢(r) C=882 ir e(r.) C=861 itd. ir ). Samogłose i, u indeks dyfuzyjności jest wyższy w tym przypadku, gdy dyftongi mieszane są akcentowane intonacją opadającą (por. 4:(n) df=710 ir u(n.) df=580; i(1) df=1640 ir i(L) df=1130; (m) df=1430 ir i(m.) df=1340 ir itd. ). We wszystkich przypadkach pierwsze elementy dyftongów mieszanych z a, e, i, u intonacją opadającą wymawiane są znacznie bardziej napiętymi narządami mowy niż te z intonacją wznoszącą (por. d-(!) įt=540 i x2(L) įt=430; (m) įt=630 i i(m.) įt=470; w(r) įt=690 i u(r.) įt=470 i kt. ). 5 Tak początkowo sądziła również E. Mikalauskaitė (1975: 99, 142). ? Ponieważ przyjmuje się, że o różnicach jakościowych między dwugłoskami mieszanymi o akcencie wznoszącym i opadającym w większym stopniu decydują pierwsze elementy niż drugie (por. Pakerys 1982: 64; Atkočaitytė 1998: 98), w artykule omówienie ogranicza się jedynie do różnic jakościowych elementów wokalicznych. 158 Indeks bemolowości wskazuje, że w dwugłoskach o akcencie wznoszącym jest u nieco bardziej bemolowy niż w przypadku, gdy drugi element dwugłoski otrzymuje akcent opadający (por. (I) b=112 i u(l) b=111; w(m) b=112 i u(m.) b=110 itd. ). Pozostałe dźwięki należy uznać za niebemolowe (zob. ich indeksy bemolowości). Indeks zwartości twardopoczątkowych a, e jest mniej lub bardziej wyższy niż w mieszanych dwugłoskach o akcencie opadającym (por. a-(n) C=901 i x(n.) C=880; e:(r) C=882 i e(r.) C=861 itd.). Indeks dyfuzyjności samogłosek į, u jest wyższy w przypadku, gdy mieszane dwugłoski akcentowane są wznosząco (por. ti: (n) df=710 i u(n.) df=580; i-(I) df=1640 i i(L) df=1130; 1 (m) df=1430 i i(m.) df=1340 ir kt. ). We wszystkich przypadkach pierwsze składniki mieszanych dyftongów z akcentem akutowym a, e, i, u są wymawiane znacznie bardziej napiętymi narządami mowy niż w dyftongach z akcentem cyrkumfleksowym (por. a: (1) įt=540 i 2(L) it=430; (m) įt=630 i i(m.) įt=470; vi (r) įt=690 i u(r.) įt=470 itd.). Indeks bemolowości wskazuje, że w dyftongach z akcentem akutowym u jest nieco bardziej bemolowe niż w przypadku, gdy drugi składnik dyftongu otrzymuje akcent cyrkumfleksowy (por. w(l) b=112 i u(l) b=111; i-(m) b=112 i u(m.) b=110 itd.). ). Pozostałe głoski należy uznać za niebemolowe (zob. ich indeksy bemolowości). Dostrzegalne są również różnice w artykulacji badanych dyftongów. Pierwsze składniki mieszanych dyftongów z akcentem akutowym a, e są znacznie bardziej otwarte niż w dyftongach z akcentem cyrkumfleksowym (por. d-(/) F,=690 Hz, «(I) F,=640 Hz; d-(r) F,=690 Hz, «(r.) F,=630 Hz; é(m) F,=730 Hz, e(m.) F,=600 He é(r) F,=700 He elf) F, =600 Hz ir kt; zob. tabelę 4). Zatem mają one niższe wzniesienie (por. także bk. Pakerys 1974: 148 Atkočaitytė 1998: 88). Podobnie jak w języku ogólnym (Pakerys 1995: 174), pierwsze składniki mocnoakcentowanych dyftongów mieszanych (z wyjątkiem 1!) i, u wymawia się bardziej zwarcie niż w słaboakcentowanych — por. 4-(m) F =450 Hz, u(m.) F,=530 Hz; u(n) F, =450 Hz, u(n.) F,=490 Hz; r(n) F, —390 Hz, i(n.) F, =500 Hz: I(r) F. =380 Hz, iff) F, =490 Hz i in. Samogłoski mieszanych dyftongów o mocnym akcencie inicjalnym uF, są bardziej tylne, a oi wyższe niż w dyftongach z mocnym akcentem finalnym F, (por. @ (1) F,=780 Hz, u(l) F, =890 Hz; tt:(n) F,=840 Hz, u(n.) F,=1050 Hz; i-(n) F,=2000 Hz, i(n.) F, =1710 Hz; (r) F, =1980 Hz, iF) F, =1590 Hz itd.). Zatem u w mieszanych dyftongach z mocnym akcentem inicjalnym jest bardziej tylne, natomiast u w dyftongach z mocnym akcentem finalnym — mniej tylne. Podczas wymawiania mieszanych dyftongów z mocnym akcentem inicjalnym i jest znacznie bardziej przednie niż w przypadku, gdy akcentowana jest druga część sylaby z dyftongiem. Wartości a, e F, pierwszych składników mieszanych dyftongów z mocnym akcentem finalnym i inicjalnym różnią się (por. «d-(m) F,=1270 Hz, 2(m.) F,=1160 Hz; «-(I) F, =1400 Hz, e(l) F,=1400 Hz; é¢(r) F,=1470 Hz, elf) F, =1460 Hz). A zatem jakościowe właściwości samogłoskowych składników dyftongów z mocnym akcentem inicjalnym są wyraźniejsze, „prawdziwsze“. Tymczasem w tvirtagalių są one bledsze, samogłoski ulegają redukcji. Taka różnica jakości samogłoskowych składników mieszanych dwugłosek tvirtagalių i tvirtapradžių, podobnie jak w języku ogólnym oraz w południowożmudzkiej gwarze Eržvilkas (Pakerys 1974: 151; Atkočaitytė 1998: 99), jest jednym z ważnych wskaźników akcentu intonacyjnego. 159 Tabela 4 Jakość ir pierwszych składników mieszanych dwugłosek tvirtapradžių i tvirtagalių" Dwugłoski| Fi(Hz) | F>(Hz) F; (Hz) bi Cc 17 df jt a:(I) 690 1240 2410 107 900 -34 550 540 a2(l.) 640 1210 2500 108 891 -39 570 430 d-(m) 690 1270 2330 107 897 1 580 590 a(m.) 630 1160 2300 108 895 -32 530 670 d-(n) 700 1260 2310 107 901 -8 560 630 a(n.) 630 1310 2400 108 880 55 680 420 d-(r) 690 1330 2340 107 892 40 640 520 2(F.) 630 1340 2390 107 877 76 710 400 él) 670 1400 2500 107 881 68 730 270 el) 600 1400 2500 107 865 116 800 200 č (m) 730 1470 2370 106 888 97 740 390 e(m.) 600 1530 2400 107 856 211 930 230 én) 690 1370 2330 107 888 67 680 490 efi.) 610 1410 2320 108 868 148 800 380 ė (r) 700 1470 2370 107 882 115 770 260 er.) 600 1460 2410 107 861 169 860 230 i) 360 2000 2570 108 764 636 1640 710 id.) 450 1580 2390 108 814 366 1130 240 i-(m) 420 1850 2300 108 794 549 1430 630 i(m.) 460 1800 2370 108 807 473 1340 470 in) 390 2000 2670 107 774 584 1610 780 in.) 500 1710 2530 107 820 364 1210 240 I(r) 380 1980 2610 108 772 597 1600 710 ir.) 490 1590 2530 108 824 309 309 130 il) 510 780 2270 112 917 279 710 710 u(l.) 480 890 2310 111 888 -146 630 820 i (m) 450 910 2270 112 874 91 640 870 um.) 530 950 2370 110 894 -144 520 710 ii: (n) 450 840 2200 112 885 -147 710 1010 ui.) 490 1050 2320 110 869 -13 560 640 ii (r) 440 920 2180 112 870 -54 640 960 u(r.) 500 1080 1080 110 868 21 580 470 4. Jak pokazują takie przykłady, jak kd-ltxs „kaltas” i kal.tas „kaltas”, kd-rk „kark” i kar.k „kark”, w tej gwarze (a także na całym obszarze południowo-wschodnio-litewskim) w dyftongach mieszanych wyraźnie rozróżnia się intonację inicjalną i finalną. E. Mikalauskaitė (1975), charakteryzując intonacje południowo-zachodnich gwar litewskich, oparła się na eksperymentalnych badaniach samogłosek. Znaczenie symboli: V — samogłoska, F, — wartości pierwszego formantu (Hz), F, — wartości drugiego formantu, F, — wartości trzeciego formantu, C, — wskaźnik zwartości, b, bemolowość, T. — stopień tonalności, df — dyfuzyjność, įt — napięcie. 160 Oceny formantów wykonano według metody Piotrowskiego (Piotrovskij 1960). Anot niej intonacja inicjalna w tej gwarze ma „bardziej opadający niż wznoszący charakter”, natomiast finalna — wznoszący. Za główną cechę różnicującą intonację autorka uznała miejsce akcentu (Mikalauskaitė 1975: 140-143). Gdy dyftong mieszany otrzymuje akcent intonacyjny opadający, jego nacisk koncentruje się na pierwszym, a gdy rosnący — na drugim elemencie"* (por. także LKA 2 1982: 125, mapa. 106). Jak widać na rys. 1—3, krzywe tonu podstawowego mieszanych dyftongów z akcentem opadającym mają zazwyczaj charakter opadający albo opadająco-rosnący, a z akcentem rosnącym — rosnący. Wierzchołki tonu podstawowego dyftongów z akcentem opadającym znajdują się bliżej początku, a dyftongów z akcentem rosnącym — bliżej końca. Dyftongi z akcentem opadającym są zazwyczaj wymawiane wyższym tonem. Mimo to nie ma jednak ścisłej prawidłowości: czasami ton dyftongów z akcentem rosnącym jest wyraźnie wyższy niż ton dyftongów z akcentem opadającym. ji 8 14. or © I + 10 er %+ 8 a 74 4 6+ | at 24 [1] La | a RA EE A Ey Rys. 1. Ton podstawowy i intensywność dyftongów mieszanych [fm] i [ir] w słowach priki'msta (—) i kim.šta (---). Rys. 2. Ton podstawowy i intensywność dyftongów mieszanych [tn] oraz [ufi.] w słowach punskas (---) i atkuni.ta (—). " Język litewski standardowy, zwłaszcza akcentowi akutowemu dialektów zachodnich, charakteryzuje koncentracja energii w jednym konkretnym punkcie, zaś cyrkumfleksowi — jej rozproszenie w całej akcentowanej sylabie (w dialektach północnożmudzkich — w całym centrum sylaby) (Girdenis 1996: 71, 82). 161