Iliatyvo resp. prieveiksmio „laukan“ reikšmės ir galimi sinonimai lietuvių kalbos tarmėse

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XLIII (2000) Evija LIPARTE Lietuvių kalbos institutas, Vilnius ILIATYVO RESP. ZNACZENIA PRZYSŁÓWKA laukan I MOŻLIWE SYNONIMY W DIALEKTACH JĘZYKA LITEWSKIEGO Słowo laukas (rz. m.) w języku litewskim jest wieloznaczne. W różnych słownikach jego znaczenia podano odmiennie: 1 DZ * DŽ *DŽ LKŽVII 410 359 358 177-178 1. pozbawione drzew, zazw. równy teren (w odróżnieniu od lasu, od osiedli) + + + + 2. ziemia uprawna + + + 3. przen. to, co rośnie na polach, zboże, zboża jare + 4. działka gruntu o określonej wielkości + 5. gleba, obszar ziemi + 6. miejsce pod gołym niebem + + + + 7. wygląd zewnętrzny + 8. miejsce, w którym coś się robi + + + + 9. wieś, osada (w odróżnieniu od miasta): 10. fiz. przestrzeń, w której działają określone siły + + + + 11. warunki działań wojennych, wyprawy, ekspedycji + 12. to, co urządzone na zewnątrz + rš. 13. margines 3 14. w grze w tysiąca trzy osobno kładzione karty + W różnych słownikach gwar języka litewskiego odnotowano nie tylko wyżej wymienione, lecz także inne znaczenia: Drusk. 185 Laz. 140 Ziet. 343 forma w języku litewskim uległa adwerbializacji, w czterech głównych słownikach języka litewskiego oraz w słownikach poszczególnych gwar 1. jak bk. + + + 2. ziemia uprawna + + + 3. działka gruntu + 4. miejsce pod gołym niebem + 5. samotne gospodarstwo + 6. wyłysiałe, pozbawione włosów miejsce, łysina + 144 W dalszej części artykułu uwaga zostanie poświęcona wyłącznie poszczególnym formom przypadków słowa laukas, głównie illatywowi laukan. Ši języka litewskiego wyodrębniono osobne gniazda: laukan adv. ; ir ji į DZ DZ IDZ LKZ VII Drusk. Laz. na zewnątrz, poza domem, adv. 410 359 358 176 185 140 1. 1na zewnątrz, oran + + + + + 2. precz + + 3. na + zewnątrz, na dwór prt. 'DZ 410 DZ 359 ‘DZ 358 LKZ VII 176 1. precz ¥ Na podstawie danych z czterech wyżej wymienionych słowników języka litewskiego oraz opublikowanir ych i nieopublikowanych materiałów dotyczących dialektów litewskich, którymi dysponuje autorka), formie wzgl. dla słowa „laukan” ustalono 5 podstawowe znaczenia. Zostało to wykonane zgodnie z kryteriami wymienionymi na schemacie, wzgl. cechy, które są inne niż w wymienionych słownikach języka litewskiego. lauk(an) its. T 1. wskazuje miejsce działania 2. wskazuje rezultat działania (pod gołym niebem) miejsce 1.1. nieokreślone miejsce 1.2. określone (zewnętrze) 2.1. uwolnienie 2.2. strata („zupełnie ....“) 1.2.1. przeznacz1.2.2. enie przeznaczenie nieokreślone określone (coś tam jest, dzieje się) bezpośrednio związane rzeczownik nie ma już bezpośredniesu go związku pole znaczeniami rzeczownika su pole znaczeniami są analizowane jako części czasowników frazowych (LKZ -— przysłówek, partykuła) luz pozwolenie na korzystanie z nieopublikowanych gwar znajdujących się w Instytucie Języka Litewskiego ir autorka materiału mų uzupełniającego LKŽ jest bardzo wdzięczna kierownikowi Wydziału Historii Języka i Dialektologii tego instytutu ir K. Morkūnasowi oraz kierownikowi Wydziału Słowników V. Vitkauskui. 145 Przede wszystkim przykłady su zostały tutaj podzielone į 2 na duże grupy według tego, co ar laukan oznacza w tym przykładzie jako miejsce opisanego działania ar jo wynik. Analizując znaczenia słowa względnie formy laukan, kryterium to jest najważniejsze. 1. Miejsce działania (pod gołym niebem). 1.1. Nieokreślone, niekonkretpo ne miejsce pod gołym niebem to każde miejsce pomieszczeń už (np. domu) ścian, ruch w ir tym į kierunku można g wyrazić illatywem laukan, np. su : Kiedy w ir izbie nazbiera się dymu, trzeba go jy wypuścić na zewnątrz Sd., nie Be mogę ir wyjść na zewnątrz z patyczkiem Dv. LKZ VII oraz 178, konstrukcja su lauką” į (albo į laukus), np. : Idź pobiegać į na zewnątrz, potem vė będziesz mógł czytać Por. LKZ I 721, Zderzyliśmy się i trochę, pola rozoraliśmy [z izby, gdzie odbywała się zabawa taneczna] Pżrl., zdrobniale laukutis, np. : Mamusiu, wypuść mnie na į podwórk- (į o, chcę pobiegać Ig. oraz przysłówkiem laukanais — laūkanais: idź, nie pal w środku Sts. W gwarach języka litewskiego su w tym znaczeniu używane są ir formy słowa oras oran, np. : Eikit, vaikai, oran diikt Ut. LKŽ VIII 1011, Išbėgo oran basinyčia Lnkv. LKZ I 678, Eik éran nuo ryto, gražu, sveika Ob. LKŽ VIII 1011, a także konstrukcje przyimkowe į orą, ant oro, np. Aš eisiu į orą K. LKŽ VIII 1012, [merginos] isiprause ir iSeja in ora Paparčiai, Uzdaryk duris, bo jau neisme ant oro Pb. LKZ VIII 1012. Możliwy jest tu także zdrobniały oriukas —Leisk biški ant orittko mane Mžž. t. p. 1.2. Konkretne po miejsce pod gołym niebem może być dwojakie. 1.2. 1. Konkretne miejsce pod po gołym niebem su niewskazane przeznaczeniem. W tym przypadku główną funkcją słowa ir laukas, a także jo jego form przypadkowych, jest funkcja rozróżniająca: laukas jest przeciwstawieniem lasu, osady, np. : Lauko paukštis laukan žiūri J.Jabl. LKŽ VII 177,... vaik'ukūs | is'i.v'ed'e. laukon ir pamišk'ėj lauZ’a sausūs m'ed'el'us Vyžuonos, karvutę reikia isivesti į lauką [paganyti] Kybartai, nuvūrom laukan pagan'it karv'es Ziet. 195, albo laukas (częściej w formie liczby mnogiej laukai) jest przeciwstawieniem miastu, np.: jau aš norėjau ait an laūko Zietela, a nawet wsi, np. : Dawniej mieszkaliśmy na wsi, dopiero potem wyszliśmy na pola (do gospodarstw samotniczych) VI. LKŽ VII 178. Nawiasem mówiąc, właśnie autorce nie udało się dotąd znaleźć formy illatywu laukan w tym przeciwnym miastu i wsi znaczeniu gospodarstwa samotniczego. Warto również wspomnieć o użyciu illatywu laukan w znaczeniu inessywu ‘na polu’: Byłam mała, więc pasałam [krowy] na polu Zt. Przejawia się tu zjawisko charakterystyczne wyłącznie dla gwar południowej części dialektu południowo-wschodnioauksztockiego — mylenie dwóch lokalników (wewnętrznego kierunkowego (illatywu) i wewnętrznego statycznego (inessywu- )), innymi słowy, dwa lokalniki zla- * Opierając się na tym, że „przyimek w języku pełni podobną funkcję jak końcówka przypadka: pomaga określać wzajemne relacje wyrazów” (DLKGr 437) oraz na tym, że w gramatycznym systemie języka litewskiego połączenia „czasownik + rzeczownik” i „czasownik + przyimek + rzeczownik” uważa się za synonimiczne (zob. Valiulytė 1998:10), forma laukan i konstrukcja przyimkowa į lauką zostały tu przeanalizowane jako synonimy. 146 ne w į jeden.) Por. także: Šiandien neisi laukė (į lauką) Lzd. LKŽ VII 178 ir LKA III mapy Nr. 48 ir 44. 1.2.2. Konkretne miejsce — pole su wskazane, określone przeznaczeniem. Przeznaczenie pola może wskazywać przydawka występująca przed słowem pole. Wskazuje, co znajduje się na tym polu, np.: pole żyta, pole ziemniaków, albo co się dzieje, np. pole bitwy. Jeżeli nie ma takiego określenia, słowo laukas ma znaczenie ziemi uprawnej, gleby. Iliatyw laukan w konstrukcji przyimkowej lauką wskazuje ar tutaj, że ruch kończy į się w tym miejscu, a także zakłada, że tam rozpoczyna się (lub trwa) jakieś inne działanie, np. : Tą metą vėlai išėjom į lauką (su paaiškinimu: pradėjom žemę dirbt) Alk. LKŽ VII 177, Aisim arce in laūko Laz. 140, Tinginys laukan paskutinis, iš lauko —pirmutinis PPr 103 LKŽ VII 177, Užsigavo, kad vasarą gal maža jam lašinių laukan daviau V. Krėv. LKŽ VII 177. 2. Słowo laukan // podkreśla rezultat działania. 2.1. Za nieoznaczonego członka tej pary prawdopodobnie uważa się uwolnienie — coś zostaje wyjęte, wyciągnięte itp. z zamkniętej przestrzeni, pomieszczenia, niewygodnej sytuacji itd. W tym przypadku wskazane jest miejsce, w którym zachodzi działanie, ale jego rezultat nie jest zlokalizowany, np.: p'! 'ėšau és po tos t'elyč'os laukan koja Tarvydai. W tym znaczeniu używane są również inne fonetyczne warianty tego przysłówka /auka, lauk, lauku, np.: vYrs nūd'en'g- 'e duob'e i saka pacei | ka lYstu laūka Šakyna, roputės jau visai suanglijo, krapštyk lauk iš pečiaus Skr. LKŽ I 139. 2.2. Za pomocą przysłówka laukan, a także jego wariantów lauka, lauku, lauk można wyrazić również utratę czegoś, tj. ktoś (z własnej woli) odchodzi, znika albo czegoś się pozbywa. W przypadku przysłówków laukan, lauk znaczenie wyrazu lauk w takich sytuacjach nie tylko odpowiada znaczeniu przedrostka iš-, lecz jest również zbliżone do znaczeń przysłówków visiškai, visai, galutinai i wskazuje na nieodwracalność czynności. Np. : Ark laūkan tas pievas, čia menka žolė, dirva bus geresnė Šts. LKŽ VII 176, Džiūvo eglės laukan, išraudonavo Sts. LKZ VII 177, rugsieja mienesi [paukščiai] išskrida lauk (z komentarzem „całkowicie odleciały- ”) Mosėdis, daris aperace.te, rėk jimte to blūžni laūk Trk. *, anu__ pajieme minas rinkte laūk po kara Akm, Vietuv'ei suki'la išvar'e laūk tuos franciizus Sokaičiai ir kt. W gwarach języka litewskiego w tym znaczeniu mogą być używane również formy słowa oras, np.: šiuos bjaurumynus pilk oran Ds. LKŽ I 800, drob'in'ėtus tanc’un 3 Zdaniem autorki do tej grupy zalicza się również przykład Nei į kambarį gaspadinė, nei į lauką darbininkė Skr., który w LKŽ IV 5 zamieszczono jako ilustrację konstrukcji przedrostkowych z į, mających znaczenie celu, przeznaczenia czynności, obok połączeń į kovą, į darbą, į mėsą i in. * Przy tym przykładzie prof. A. Girdenis, który go zapisał, wskazał, że lauk jest „postwerbem podkreślającym czasowniki „imti“, „traukti“ itp.”. Przy innych podobnych przykładach zapisanych przez prof. A. Girdenisa z północno-zachodniej Litwy (Tirkšliai, Akmenė, Žemalė) znajdują się uwagi, że lauk był używany w znaczeniu przyimka poimiennego; że jest to „postwerb związany z przedrostkiem zdarzenia iš-“; , postwerb odpowiadający iš-“. 147 v'ees'im, o pakul’in’ius vorin išm'eės'- im (d.) Ziet. 157, a krak'enos... parn'ešau — baisūt ir oran išp'il'c — geltonas | LTT I 12. Należy dodać, że granica między 2.1 ir 2.2 podgrupami nie jest zbyt wyraźna.“ we wszystkich Iš tych przykładach dość jasno widać, że laukan, wskazujący rezultat czynności (uwolnienie lub nawet utratę), już znacznie oddalił się od znaczeń rzeczownika laukas i, jak wskazał prof. A. Girdenis, lauk //laukan skłania się tutaj raczej ku czasownikowi. Ponadto tylko w drugiej grupie obok laukan występują formy skrócone ir (warianty) lauka, lauku, lauk. Świadczy to o tym, że tutaj dokonała się gramatykalizacja formy illatywu rzeczownika laukan — samodzielne, składniowo niezależne słowo (rzeczownik) staje się składniowo zależną, pomocniczą jednostką gramatyczną (wskazującą aspekt czasownika), nie tylko zmieniając swoje znaczenie, lecz także tracąc część swojej substancji.“ W poszczególnych wypowiedziach drugiej grupy laukan wraz ze ir zgramatykalizowanym znaczeniem (aspektowym) mógł zachować również swoje pierwotne — lokalne znaczenie. Jednak najczęściej w takich wypowiedziach zlokalizowany jest tylko początek czynności (ruchu), natomiast nie jest określony punkt jej zakończenia, np.: ons_ jau_anu tu. vel'n'(') | varis laūk //iš t'os trobūos Tirkšl. 117, stūmket ani /par dūr's laūk' t. p. 247, ale tūs.. kr'ites i sava ratus ir' is'lė-kes is kiema lauka Žagarė LKT 150, prito_dores laūkūon Dunin. 169, Aik laukan! Ziet. 140, Eik laūka, šuneli! Klov. LKŽ VII 176, tūmsta, iš'eik laūk (susipykus) Mozūriškiai. lauk //laukan oraz oran w tych przykładach można porównywać z nazywanymi partykułami czasownikowymi innych języków, np. niem. aus-, heraus-, hinaus-, ang. out, fiń. ulos, est. vilja itd. ir Porównajmy: niem. ich gehe aus dem Zimmer hinaus an. I'm going out of the room suo. mind mennen huonesta ulos lyv. ma lūb tubast ulzo liet. aš einu lauk //laukan //oran iš kambario aš einu iš kambario lauk || laukan //oran * Granice między 2.1 a 2.2 grupą nie są zbyt wyraźne. Często jedno i to samo wyrażenie można interpretować różnie, np.: don t(i)s pra-ded gė I't(e), kė.t(a) ešeje.m(- a) nabo.v(a) —trū-uk t(e) la-ukūon Plungė LKT 82. Z punktu widzenia człowieka jest to pozbycie się (2.2), a z punktu widzenia zęba — uwolnienie (2.1).Bardzo często krótkie przykłady z litewskich gwar nie pozwalają dokładnie ustalić znaczenia słowa laukan. Wtedy potrzebny jest szerszy kontekst lub opis sytuacji. Jednak i to nie zawsze pomaga. Istnieje bardzo wiele przykładów, które można po prostu interpretować różnie. Na przykład nawet 3 interpretacje znaczenia słowa laukan są możliwe w przykładzie utioz i's b'ieg eš tuos darž'in'iės ta-ukiion Klykoliai LKT 45. Zgodnie z przedstawionym schematem mogłoby tu być 1.1 albo 1.2.1 albo 2.1 znaczenie. Podobnie jest z konstrukcją przyimkową į lauką, np. Pranelis paskui tėvelį ishiznojo į lauką Skr. LKZ I 870. * Na temat gramatykalizacji (niem. Grammatikalisierung) zob. *?BuBmann 289–291. ' Ze względów technicznych diakrytyka w przykładach z korpusu tekstów „Taip šneka tirkšliškiai” została tutaj uproszczona. 148 łot. es eju ara lauka // istabas no eju no es istabas ara lauka // A zatem w ir językach bałtyckich lauk laukan oraz oran // mogą być uznawane za części czasowników partykułowych i jako takie analizowane. Jednakże czasowniki partykułowe w językach bałtyckich nie są równoważne czasownikom partykułowym w językach germańskich i ugrofińskich; formy, znaczenia gramatyczne oraz funkcje są częściowo odmienne. ar jų iš Jedną z cech iš czasowników partykułowych w językach bałtyckich jest to, że istnieją one w języku obok odpowiednich czasowników przedrostkowych i tworzą z nimi pary korelatów. Taka korelacja czasowników ir partykułowysu ch i przedrostkowych jest bardzo rozpowszechniona w języku łotewskim, gdzie zjawisko to tworzy cały system związany z aspektami czasowników. Czasownik partykułowy, np. iet ara lub iet lauka (lit. iść na zewnątrz lub iść na dwór), wyraża aspekt niedokonany, natomiast czasownik przedrostkowy, np. iziet (lit. wyjść), stosowany jest do wyrażania aspektu dokonanego.” Niektóre przykłady z gwar języka litewskiego wskazują, że podobny system, a przynajmniej jego pozostałości wzgl. zalążki, mógłby istnieć także w języku litewskim lub przynajmniej w poszczególnych jego gwarach. Porównajmy: mesti lauk išmesti kat [gandras] numan(a), kad blūoks mėc, met laukiio maž(a) gandrūt(i) Plikiai LKT 133 — że bocian wyrzuca jedno albo dwoje swoich piskląt z gniazda, będzie zły rok — Klp. LKZ VIII pešti 61. lauk —išpešti (ze znaczeniem „wyciągnąć zza pasa (koszulę)- “) Nepėšk mą marškinių laūka (=z kalesonów)! Jrb. —Koszula wyciągnięta na wierzch Er. LKŽ IX 876. rauti lauk —išrauti (ze znaczeniem „wyrwać, wyciągnąć z korzeniami“) wiosną wykopywaliśmy | tę słodką“ [jabłoń —E. L.) laūk Tirkšl. 183 —Była wichura, wyrwała drzewa z korzeniami vr. iš LKŽ XI 328. System trzech aspektów, powstała wskutek czasowników partykułowych, w gwarach północnolitewskich została już opisana, zob. Girdenis, Kačiuškienė 1986: 21 i n. W tym artykule aspekt wyrażany za pomocą czasowników partykułowych nazwano perfektywem — „trwającym” (ros. cosepmaiomuecs) aspektem. Zdaniem autorów artykułu zjawisko to w gwarach półnolitewskich (zwłaszcza żmudzkich) powstało pod wpływem sąsiedniego języka łotewskiego, w którym również istnieje taki system trzech aspektów. Aby zweryfikować prawdziwość takich twierdzeń, potrzebnych jest więcej przykładów czasowników partykułowych z całego terytorium Litwy, zwłaszcza z jego części wschodniej i południowej. Właśnie z powodu niejednorodności dostępnego materiału nie ustalono dotąd are­alów występowania czasowników partykułowych w gwarach języka litewskiego, a także ich korelacji z czasownikami przedrostkowymi i partykułowymi a. raja ae aa. 149 Mimo to już można stwierdzić, że zjawisko to nie jest charakterystyczne wyłącznie gwarom północno-wschodniej ir części Litwy na obszarze przygranicznym z Łotwą (skąd pochodzi większość analizowanych przykładów), co pozwala ji uznać go za powstały pod wpływem języka łotewskiego. Pojedyncze przykłady ir iš zapisano w gwarach zachodnioaukštaitskich, ir iš środkowoaukštaitskich, ir iš už na obszarze przygranicznym Litwy (na Białorusi) znajdujących się wysp języka litewskiego (Zietela, Lazūnai, Ramaškonys). Mówiąc o formie lauk laukan, // podobnie jak w ir przypadkach iš przysłówków pochodzących od lokatywów innych rzeczowników, należy uwzględnić ir į różne użycie iliatywu i inesivu litewskich — miejscownikir ów w gwarach — języka litewskiego. Jest to jedna z możliwości wyznaczenia iš granicy między laukan jako formą ilatiwu rzeczownika a laukan jako przysłówkiem, tj. ir stopnia adwerbializacji tej formy ilatiwu w różnych dialektach. Na podstawie tego kryterium w akademickim Słowniku języka litewskiego laukan jako przysłówek i laukan jako partykułę wzmacniającą (partikułę) wyodrębniono w osobnych gniazdach. Inną cechą użycia partykuł czasownikowych (w tym laukan, ir oran), właściwą wyłącznie językom bałtyckim ir jų znajdującym się pod wpływem języka liwskiego, jest to, że partykuła może łączyć się z czasownikiem przedrostkowym oznaczającym aspekt dokonany, tworząc tak zwany partykułowy czasownik przedrostkowy. W takich przypadkach partykuła jedynie podkreśla rezultat czynności lub uściśla lokalizację jej punktu końcowego (jeżeli lokalne znaczenie przedrostka czasownika jest polisemicze lub „wyblakłe”*), np. : Manę n'išmuši iš šiltos istubos lauku Mitl 67. LKŽ VII 188, ale tas.. kr'ites i sava ratus ir’ is'lė-kes is kiema lauka Žagarė LKT 150, ta miiotresk(a) iserūopš'tė'n la-uk(o) ém e Lapie LKT 84, Kas per daūg išmėsk — laūk Marijampolė, To valgio da išsimeta laūk (niekais nueina) Prn., a krak’enos ... parn'ešau —baisū ir Oran išp'il'c —geltonas Ramaškonys LTT I 12, dukt'ė oran išūjo t.p. / 34. W języku litewskim dość szeroko rozpowszechniony jest frazeologizm —eufemizm ze słowem resp. forma laukan : eiti laukan „załatwić potrzebę fizjologiczną”, mą np., sustoje šlapūms i laūka ėjims Jrb., Subliūro žmogus, t.y. tankiai bėga laukan, susividuriavo J. LKŽ 1 931, ka tėn goli (ligoninėje)/nié tén laūk gali išėte | rėk vaistūs ddute ka išvaritu Plateliai. Tu również używane jest słowo resp. forma oran, np., Vaikui viduriukai susituréjo —trečia diena oran neina Vb. LKZ VII 1011, Pilvas sopa, bėga oran (viduriuoja) Ob. tamże. Jako frazeologizm połączenie eiti laukan względnie eiti oran nabrało swoistego znaczenia, które nie jest transparentne (tzn. nie jest sumą znaczeń obu komponentów połączenia), jak można by scharakteryzować znaczenia większości wcześniej wspomnianych przykładów. Dlatego synonimami połączenia eiti laukan mogą być nie tylko czasownik iść * W sprawie powtarzania przysłówków (partykuł) na końcu zdania w zdaniach z przedrostkami czasownikowymi oznaczającymi kierunek ruchu o „wyblakłym znaczeniu” w innych językach zob. Recha 1893: 74. 150 czasownik išeiti (jak widzieliśmy wyżej), lecz także inne czasowniki — derywaty od tego samego rdzenia laukvediniai laukinėtis, išsilaukinėti, nusilaukinėti, laukūotis, nusilaukūoti, np. : Žmogus ten eit laukinėties Kivrž. LKZ VII 181, Vaikas išbėgo laukan išsilaukinėti VYkš. t.p, Odpocznij tutaj, i będzie dobrze Lp. LKŽ VII 189, oraz frazeologizmy z innymi rzeczownikami, np. kiemo eiti „wypróżniać się”: anas k'iemo su č'asta ait'i an Ziet. an Z innych języków warto wymienić niemiecki, w którym znaczenie „załatwiać potrzebę fizjologiczną” również wyraża się za pomocą derywatu przedrostka (ściślej partykuły) aus — austreten. 290. W najbliższym językowi litewskiemu języku łotewskim obok przedrostkowego czasownika języka ogólnego iziet, np. : Japajauta /slimniekam/.., cik reizes vėders iziet diennakti.. LLVV VIII 345, w tym znaczeniu używa się innej idiomy — z przysłówkiem, względnie partykułą cauri — vėders iet cauri vienk. — „brzuch przechodzi przez” .valign-? w tekście: „brzuch przechodzi przez”. LLVV VIII 346, [véders] iet cauri sar. LFraz II 535. " W języku łotewskim czasowniki partykułowe z cauri, podobnie jak czasowniki partykułowe z lauka wzgl. ara, korelują z czasownikami zawierającymi przedrostek, np.: braukt pagalmam cauri izbraukt caur pagalmu; iet pagalma ara lauka iziet pagalma. Możliwości korelacji poszczególnych partykuł oraz idiomy z nimi w wymienionych językach wymagają jeszcze zbadania. — no ar — no SKRÓTY b.g. — bez roku — be lat sar. — stylistyczne zabarwienie języka — potocznego, stylistyczny odcień mowy potocznej, także —- tamże, l. poj. — stylistyczne zabarwienie mowy — niewykształconej, stylistyczny odcień języka niskiego VS. — versus, — przeciwnie Skróty odsyłaczy do miejscowości źródeł ir przykładów języka litewskiego przejęto iš LKZ. LITERATURA IR ŹRÓDŁA >BuBmann — Bu B m a nn H. Leksykon Językoznawstwo, drugie, całkowicie na nowo opracowane wyd. Stuttgart: Alfred Kroner Verlag, 1990. DLKGr — Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Wilno: Instytut ir Wydawniczy Encyklopedii Naukowych, 'DZ 1994. — Słownik współczesnego języka litewskiego, red. J. Kr u o p as, Wilno: Państwowe Wydawnictir wo Literatury Politycznej i Naukowej, 1954. DZ — Słownik współczesnego języka litewskiego, red. J. Kru as, op Wilno: Mintis, 1972. 10 Być może ši idiom w języku łotewskim jest su związany z przymiotnikiem caurs ‘dziurawy’, por. Caurs vėders sar. — caureja. LVV 845. 151 3DŽ — Słownik współczesnego języka litewskiego, red. S. Ke i ny s, Wilno: Wydawnictir wo Encyklopedii Naukowych, 1993. Drusk. -Naktiniené G., Paulauskienė A,Vitkauskas V. Słownik gwar Druskiennik, Wilno: Mokslas, 1988. Dūnin.- Vitkauskas V. Słownik gwar północno-- wschodnich dūnininków, Wilno: Mokslas, 1976. Girdenis A, Kačiuškienė G. 1986: Zjawiska paralelne w systemach czasownikowych języka łotewskiego i północnych dialektów litewskich. —Kalbotyra 37(1), Wilno, 21—27. Laz.-Petrauskas J., Vidugiris A. Słownik gwary Lazūnai, Wilno: Mokslas, 1985. LFraz-Laua A., Ezerina A, Veinberga S. Łotewski słownik frazeologiczny 1-2, Ryga: Avots, b.r. Liparte E. 1996: O niektórych czasownikach partykułowych i ich użyciu w gwarze Engure i Mērsrags. —Baltu Filologija 6, Ryga, 30-36. LKA III — Atlas języka litewskiego 3. Morfologia, Wilno: Mokslas, 1991. LKT —Dialekty języka litewskiego (Chrestomatia), Wilno: Mintis, 1970. LKŽ I —Słownik języka litewskiego 1, wydanie drugie, red. J. Kruopas, Wilno: Mintis, 1968. LKZ IV —Słownik języka litewskiego 4, red. K. Ulvydas, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1957. LKŽ VII-IX —Słownik języka litewskiego 7-9, red. J. Kruopas, Wilno: Mintis, 1966, 1970, 1973. LKŽ XI —Słownik języka litewskiego 11, red. K. Ulvydas, Wilno: Mokslas, 1978. LLVV VIII — Słownik łotewskiego języka literackiego 8, Ryga: Zinatne, LTT I — 1996. Teksty dialektów litewskich 1, Balatna (Waranawa), oprac. E. Grinaveckienė, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1994. LVV — Słownik języka łotewskiego, red. D. Gulevska, Ryga: Avots, 1987. Recha C. 1893: W kwestii pochodzenia funkcji perfektywizującej przedrostków czasownikowych. Dorpat: Drukarnia Schnakenburga. Tirkšl.-Girdenis A. Tak mówią mieszkańcy Tirkšlių, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1996. Valiulytė E. 1998: Synonimy składniowe współczesnego języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawnictwa Nauki i Encyklopedii, 1998. Ziet.-Vidugiris A. Słownik gwary Zieteli, Wilno: Instytut Wydawnictwa Nauki i Encyklopedii, 1998. ZNACZENIA I MOŻLIWE SYNONIMY ILLATIVU, CZYLI PRZYSŁÓWKI laukan W DIALEKTACH LITEWSKICH Streszczenie W niniejszym artykule rozpatruje się tylko niektóre formy przypadkowe (przede wszystkim illativus 'aukan) polisemicznego litewskiego rzeczownika laukas ‘pole, rola, kraj, otwarta przestrzeń’. Illativus laukan stał się już przysłówkiem. Znaczenia illativu, czyli Przysłówki laukan podzielono tutaj na 2 duże grupy i kilka podgrup, zależnie od tego, czy podkreślają miejsce, czy rezultat działania. W pierwszym przypadku laukan pozostaje jeszcze w ścisłym związku z rzeczownikiem laukas, w drugim przypadku związek ten został już utracony i należy je traktować jako część czasownika partykułowego. Evija LIPARTE Otrzymano 1999 08 27 Instytut Języka Litewskiego ul. Antakalnio 6 LT-2055 Wilno, Litwa E-mail poczta Evija. [email protected] 152