XVII a. pirmosios pusės Kauno miestiečių asmenvardžių kilmė

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XLIII (2000) Alma RAGAUSKAITĖ Instytut Języka Litewskiego, Wilno PIERWSZA POŁOWA XVII W. POCHODZENIE IMION I NAZWISK MIESZCZAN KOWIEŃSKICH Antroponimy mieszczan litewskich były przedmiotem nielicznych badań1. Badania nad antroponimami mieszkańców Kowna rozpoczęto na podstawie zapisów dotyczących mieszczan, odnotowanych w XVI-wiecznych księgach wójta kowieńskiego. Omówiono antroponimy pochodzenia litewskiego, a także zbadano problemy ich slawizacji i derywacji (por. Ragauskaitė 1999: 145–158). Zwróciwszy uwagę na specyficzne kwestie związane z pochodzeniem, sposobami zapisu i innymi cechami antroponimów kowieńskich z XVI w., w niniejszej publikacji kontynuuje się badania nad antroponimią mieszczan dawnego Kowna. Celem artykułu jest omówienie pochodzenia antroponimów mieszkańców Kowna z pierwszej połowy XVII w., sklasyfikowanie ich pod tym względem oraz ustalenie ilościowych proporcji antroponimów różnego pochodzenia. Materiał antroponimiczny do artykułu zebrano z XVII-wiecznych ksiąg akt miejskich Kowna2 (z lat 1603–1629, należących do magistratu i wójta3, z lat 1604–1610, należących do magistratu4, z lat 1606–1608, należących do wójta5, z lat 1608–1616, wspólnych ksiąg wójta, ławników i magistratu6 oraz z lat 1610–16227 i 1622–16408, należących do ławników). Księgi tych instytucji samorządowych prowadzili pisarze w języku polskim i łacińskim; tylko w księdze ławników z lat 1610–1622 odnotowano ponadto dwa krótkie wpisy w języku niemieckim9. Księgi zawierają wpisy dotyczące spraw rozpatrywanych przez sądy wójta, ławników i magistratu10. Znaczna część osób wymienionych w tych księgach to Litwini – zarówno mieszkańcy Kowna, jak i przybysze (por. Kiaupa 1988: 28). 1 Tyrimų apžvalga žr.: Ragauskaitė 1999: 145–158. Be ten nurodytų darbų, dar plg.: Jonikas 1973: 201–216; Zinkevičius 1976: 125–131; 1977a: 93–101; 1977c: 151–156; Biržiška 1987. 2 Oddział Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego (dalej – VUBRS). F. 7. Nr 13855. 3 Tamże. F. 7. Nr 13856. 4 Tamże. F. 7. Nr 13859. 5 Tamże. F. 7. Nr 13860. 6 Tamże. F. 7. Nr 13861. 7 Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne (dalej – LVIA). F. SA. B. 13863. 8 Jeszcze jedna księga akt magistratu kowieńskiego z lat 1636–1646 jest przechowywana w Rosyjskim Państwowym Archiwum Akt Dawnych w Moskwie. F. 356. Ap. 1. B. 19588. Nie było możliwości skorzystania z tej księgi. 9 VUBRS. F 7. Nr 13861. L. 257, 264–265. 10 Szczegółowy opis tych źródeł, zawierający informacje o miejscu przechowywania dokumentu, sygnaturze, stanie księgi, języku wpisów, prawidłowej kolejności kart oraz publikacjach, zob. Kiaupa 1973: 125–137; 1988: 40–45. 93 Przede wszystkim należy wyodrębnić kryteria, na podstawie których można dokładnie ustalić, które antroponimy zapisane w dokumentach historycznych można przypisać mieszczanom kowieńskim. Do analizy wybrano takie źródła, w których zaznaczono, że dana osoba należy do stanu mieszczańskiego¹¹, np.: pan Stephan Dwilewicz mieszczanin kowien(ski)12 (MV 248)¹³, Marcinowi Jurgiewiczowi mieszczaninu kowien(skiemu) (cel.; MV 208)¹⁴, Szymona Macieiowicza mieszczanina kowien(skiego) (dopełn.; MV 413), Joannes Mikiewicz civis caunen(sis) (MV 307), honestus Stephanus Romeyko civis et textor caunen(sis) (MV 271), Jana Stankuna mieszczanina i szewca kowien(skiego) (dopełn.; MV 155), uczciwy15 Maciej Szawlewicż mieszczanin kowieński (VSM 341)¹⁶ i in. Z problemem identyfikacji mieszczan zetknął się Z. Zinkevičius, badając antroponimy wilnian (por. Zinkevičius 1977b: 46). Sposób nazywania mieszczan kowieńskich w źródłach jest zróżnicowany. W większości przypadków zapisywano ich za pomocą dwóch antroponimów, np.: Georgy Biwilewicz (VSM 25), Francyszka Boniszka (dopełn.; MV 228), Adama Dominikiewicza (dopełn.; MV 210), Mikołaja Janowicza (dopełn.; MV 91), Jakuba Jawgiela (dopełn.; MV 59), Piotrowi Krzçzonowiczowi (cel.; MV 378), Jana Macieiowicza (dopełn.; MV 186), Jacobus Węckowicz (MV 75) itd. Zdarzają się także nazwy składające się z trzech antroponimów, np.: Petrus Macieiowicz Bepiršztys (S₂ 127), Paweł Stanisławowicz Bublis (VSM 129), Gaspar Jakubowicz Dawłota (S₂ 218), Joanni Stephanowicz Kropas (S₂ 219), Stanislaus Sczesnowicz Marmukna 11 Plačiau apie tai žr. Ragauskaitė 1999: 146. 12 Abrewiatury odnotowane w dokumentach historycznych są rozwijane. Uzupełnienie podaje się w nawiasach. 13 Księgę magistratu i wójta z lat 1603–1629 oznacza się MV, księgę magistratu z lat 1604–1610 oznacza się M, księgę wójta z lat 1606–1608 oznacza się V, księgę wójta, ławników i magistratu z lat 1608–1616 oznacza się VSM, a księgi ławnicze z lat 1610–1622 i 1622–1640 oznacza się S₁, S₂. Wszystkie przytoczone antroponimy są poświadczone w metrykach. Przy każdym z nich w nawiasie podaje się źródło, a po przecinku numer strony (lub karty). Przy przytaczaniu antroponimów stara się zachować ich autentyczne rodzaje gramatyczne, odnotowane w dokumentach historycznych. Dla uproszczenia zmieniono jedynie kilka znaków specyficznych, tj. ð – d, ƒ – h, σ – s. 14 W artykule częściej stosuje się skróty nazw przypadków: kilm. – dopełniacz, naud. – celownik, įnag. – narzędnik. Inne występują rzadziej. Są to: dgs. – liczba mnoga, liet. – litewski, plg. – porównaj. 15 Przyjmuje się tu pogląd K. Lepszego i A. Wolffa, że tytuły mieszczan i inne podobne informacje należy podawać zgodnie z zasadami, współczesnymi znakami pisma (por. Instrukcja wydawnicza dla źródeł historycznych od XVI do połowy XIX wieku 1953: 30; Wolff 1957: 155–181). 16 Jak widać, w niektórych przypadkach można wyraźnie oddzielić antroponimy nazywające osoby od dodatkowych informacji o urzędach, zajęciu i zawodzie mieszczan. Pozwala to częściowo rozwiązać skomplikowany problem rozróżniania apelatywnych przydomków i antroponimów w kontekście antroponimii początku XVII wieku, istotny również dla niniejszego artykułu (por. Zinkevičius 1977b: 59; Maciejauskienė 1991: 31). Ponadto niektóre specyficzne określenia osób także pozwalają rozróżnić te dwie kategorie, ponieważ wskazują nazwę rzemiosła, która przekształciła się w antroponim, np.: Maciey Hayduk Styrnik (V 228), Bartłomiej Haidukonis święc (VSM 239) itd. 94 (VSM 200), Mathias Szymkiewicz Milkožientis (S₁ 731), Jacobus Augustynowicz Oszkopaltys (S₂ 132), Piotra Juriewicza Pieczugi (gen.; M 99), Joani Hreh orowicz Raczkiewicz (S₂ 237) i in. Księgi aktów miejskich Kowna prowadzili pisarze, których językiem ojczystym najprawdopodobniej najczęściej nie był litewski. Dlatego antroponimy mieszczan zapisywano bardzo niejednolicie. Niektóre z nich zapisano stosunkowo poprawnie, np.: Burba (VSM 278), Janeikis (M 58), Kabaldis (VSM 244), Kulnius (S₂ 183), Survilis (S₁ 804) i in. Część omawianych antroponimów została zslawizowana. Jest to charakterystyczne również dla antroponimów pochodzących z innych źródeł historycznych (por. także Būga 1958: 232–233; Falk 1963: 87–95; 1966: 3–8; Otrębski 1963: 267–286; Zinkevičius 1977b: 98–104; Ramonienė 1987: 5–8; Maciejauskienė 1990: 265; 1991: 172–178; 1993: 80; 1994: 16–53). Omówione zostaną zaobserwowane, częstsze przypadki substytucji fonetycznej oraz slawizacji morfologii antroponimów (pomijanie końcówek, zastępowanie litewskich przyrostków patronimicznych słowiańskimi). W księgach aktów zaobserwowano następujące najczęstsze przypadki substytucji głosek: a jest zastępowane przez o, np.: *Burb ažentis – Burbojęcia (gen.; MV 358), *Krūmadantis – Krumodancia (gen.; V 238), *Margužis – Morguzia (gen.; V 118), *Mazgeikūnas – Mozgieykuna (gen.; V 135), *Mateišiūnas – Mateysunos (MV 413), *Mulka – Mutko (V 66), *Spalis, *Spalys – Spolis (VSM 219), *Steigvila – Steigvito (M 258), *Simkūnas – Szymkunos (MV 54), *Trumpaila – Trumpaylo (MV 386), *Vilkadūravičius – Wilkoduro wicz (MV 100), *Virbaliūnas – Vierbalunos (MV 189) i in. ai jest zastępowane przez oi (oy), np.: *Gaiževskis – Goyzewjki (S₂ 132), *Ragaišis – Rogoj[za (gen.; V 228), *Smailis, *Smailys – Smoilis (S₂ 9), *Tarvainis – Tarwoin (S₂ 28), *Žemaitis – Zemoytis (S₂ 80) i in. au jest zastępowane przez ow, np.: *Daugirdas – Dowgird (M 181), *Gedgaudas – Gedgow d (M 120), *Žostautavičius – Zastowtowicza (gen.; M 194) i podobnie. o jest zastępowane przez a, np.: *Beinoravičius – Beynarowicz (MV 352), *Jogėłavičius – Jagietowicz (V 302), *Norkevičius – Narkiewicz 3 (MV 91, 329; S₂ 143)17 i in. uo najczęściej jest zastępowane przez o, np.: *Juodis, *Juodys – Jodis 3 (S₁ 324; V 42; VSM 399), *Keliuotis – Kielotis (VSM 558), *Plaukuotis – Plaw koc (S₁ 733) i in. š jest zastępowane przez s, np.: *Pagai kštis – Pagaiktis (S₁ 350), *Šeškelis – [ękielowi (zapisane; MV 101), *Šiaudakūlis, *Šiaudakūlys – Saudokula (gen.; MV 334), *Šikšnis, *Šikšnys – Sikfnis (MV 184), *Šiukšta – Siukfta (MV 94), *Šlubelis – [lubella (gen.; MV 217) itd. Wymienione przypadki zastępowania głosek innymi oraz monoftongizacji dyftongów, badając antroponimy z ksiąg rejestracji małżeństw z lat 1602–1615 i chrztów z lat 1611–1616 kościoła św. Jana w Wilnie, szczegółowo omówił Z. Zinkevičius (por. Zinkevičius 1977b: 98–101). 17 Numer umieszczony po nazwisku wskazuje liczbę osób odnotowanych na wskazanych stronach. 95 We wszystkich badanych księgach aktowych z pierwszej połowy XVII w. antroponimy zapisywane są zarówno z końcówkami, jak i bez nich, np.: Daviotys (MV 349), Digris (S₂ 212), Dirda (VSM 386), Gniaujdzius (S₂ 9), Gniauzius (MV 196), Kieda (MV 106), Kielis (M 41), Laukis (VSM 368), Maldzius (MV 416), Mulkus (MV 102), Palepis (S₂ 203), Pelukštis (VSM 393), Pempe (VSM 260), Ptaciakis (VSM 324), Podeygis (MV 384), Pozera (MV 376), Puikis (MV 68), Raudis (V220), Rymda (VSM 152), Rymsza (V 95), Rudis (S₂ 26), Stacikis (MV 186), Szawlis (M 156), Szukis (MV 202) oraz Ginbutt (MV 252), Jaugiel (S₁ 731), Maniuk (S₂ 155), Niuk (S₂ 191), Sidor (M 247), Staciak (VSM), Tarwoin (VSM 213), Wiuk (S₂ 221) i in. Tak samo postępuje się przy zapisywaniu tych samych antroponimów: Valentini Džiugas (S₂ 126) – Valentini Džiug (S₂ 131), Szymon Stankunos (MV 78) – Szymon Stankun (MV 136), Lucas Wierbalunis (S₂ 186) – Lucae Wirbalun (S₂ 7), Grigier Wezelis (V 172) – Grigier Wezel (V 172) i in. Bez końcówek zazwyczaj zapisywane są antroponimy ze słowiańskimi przyrostkami patronimicznymi -evič, -ovič, np.: Dwilewicz 3 (S₁ 523; S₂ 249; VSM 72), Łukaszewicz 5(M 521; MV 126, 262, 394; S₂ 55), Markiewicz (MV 160), Mikołajewicz (S₂ 150); Jodkowicz (M 42), Lenartowicz 2 (MV 168; S₂ 110), Michałowicz 2 (S₁ 531; S₂ 18), Wieckowicz (V 183) i in.; także z przyrostkami typu słowiańskiego -sk-, np.: Juchnowski (MV 81), Romanowski 3 (M 53; MV 408; S₂ 85), Szymanowski (VSM 252), Worłowski 4 (MV 228; S₁ 669; S₂ 104; V 101) i podobne. Antroponimy z litewskimi przyrostkami patronimicznymi -aitis, -onis, -ūnas są zauważalnie częściej zapisywane z końcówkami, np.: Kukaitis (S₁ 522), Macaytis (S₁ 694), Plikaitis (VSM 120); Burnionis (MV 325), Masonis (S₁ 666), Narbutonis (MV 180), Simonis 3 (M 29; S₁ 28; S₁ 222); Paciunas (M 244), Waytkunas (VSM 160), Werkunas (MV 132) i in. Odnotowano zaledwie kilkanaście antroponimów z tymi przyrostkami, zapisanych bez końcówek: Braidziun (VSM 401), Girdziun (VSM 201), Jankun (S₁ 133), Jałoic (S₁ 450), Koiatun (M 525), Perkun (S₁ 25), Pirciun (S₂ 144), Szymkun 2 (M 192; V 262), Szymon (MV 338), Tomkun (S₂ 142), Wakaryunacy (S₂ 137), Wirbalon (S₁ 694), Wirbalun (S₂ 7). Jako świadectwo świadomej slawizacji antroponimów mieszczan należy chyba uznać takie przypadki, gdy obok antroponimu bez przyrostka odnotowano także jego odpowiednik z przyrostkiem słowiańskim. Kontekst ksiąg aktowych pozwala stwierdzić, że najczęściej są to antroponimy określające te same osoby, np.: Valentinus Biwilis (S₁ 495) – Valentinus Biwilewicz (S₁ 401), Franciscus Boniszko (M 51) – Franciscus Boniszkowicz (M 104), Georgius Budris (M 497) – Jerzy Budrewicz (M 391), Jan Burniśzko (VSM 65) – Jan Burniśzkiewicz (VSM 265), Tomasza Dulki (dopełniacz; MV 414) – Tomasz Dulkiewicz (MV 72), Frąc Gniauzius (MV 196) – Frąca Gniauziewicza (dopełniacz; MV 394), Jacobi Jaugiel (S₁ 731) – Jacobi Jawgietowicz (S₁ 737), Jana Jodzia (dopełniacz; MV 246) – Joannes Jodziewicz (MV 96 451), Stanisław Kieloc (VSM 363) – Stanislawa Kielociewicza (dopełniacz; VSM 297), Jerzego Ludwika (dopełniacz; V 48) – Jerzego Ludwikowicza (dopełniacz; V 114), Adami Maniuk (M 133) – Adami Maniukiewicz (M 133), Nicolai Ragel – Nicolai Ragetowicz (S₂ 639), Jurgia Stegwila (dopełniacz; MV 219) – Jerzemu Stegwiłowiczowi (celownik; MV 182), Petri Stegwit (S₂ 188) – Piotrowi Stegwiłowiczowi (celownik; S₂ 4) i in. Najczęściej chyba również ze slawizacją wiążą się zapisy form tego samego antroponimu z przyrostkami litewskimi i słowiańskimi, np.: Marcin Balciunavtys (MV 217) – Marcinowi Balciewiczowi (celownik; MV 48), Bartholomeum Gryszkavtys (S₁ 119) – Bartholomeum Gryskiewicz (S₁ 318), Joannes Koiałun (M 525) – Joannes Koiałowicz (M 27), Piotra Maciulonia (dopełniacz; VSM 489) – Piotru Maculewiczju (celownik; VSM 489) – Piotr Maciłowicz (VSM 489), Jana Stankuna (dopełniacz; MV 155) – Jana Stankiewicza (dopełniacz; MV 331), Michaeli Szymkun (S₁ 128) – Michaeli Szymkiewicz (S₁ 686) i in. Przedstawione dane świadczą, że w pierwszej połowie XVII w. antroponimy mieszczan Kauna podlegały różnorodnym procesom slawizacji. W porównaniu z sytuacją z drugiej połowy XVI w.18 można zauważyć, że w omawianym okresie slawizacja antroponimów była znacznie intensywniejsza. Z badanych ksiąg aktowych Kauna z pierwszej połowy XVII w. wypisano dwuczłonowe określenia 1463 różnych osób – mieszczan Kauna19. Pierwszymi członami tych określeń są imiona chrześcijańskie. Drugimi – nazwiska lub zastępujące je antroponimy. Właśnie antroponimy drugiego członu określenia dwuczłonowego są przedmiotem badania. Jest ich 1463. Ze względu na pochodzenie wyodrębniono następujące grupy: antroponimy pochodzenia litewskiego i antroponimy pochodzenia nielitewskiego. Przy podziale kierowano się opinią V. Maciejauskienė, że antroponimy pochodzenia litewskiego to wyłącznie te, które wywodzą się „z genetycznie rodzimych wyrazów języka litewskiego” (Maciejauskienė 1997a: 109). Nie zawsze da się przyporządkować badane antroponimy do jednej z wymienionych grup. Dlatego dodatkowo wyodrębniono jeszcze jedną grupę antroponimów – inne antroponimy. O pochodzeniu tych antroponimów nie można powiedzieć nic pewnego z powodu trudności z ustaleniem autentycznej formy, czynników pozajęzykowych lub innych przyczyn. Do tej grupy zaliczono również antroponimy, których pochodzenie można interpretować na kilka sposobów, a możliwe etymologie są niekiedy niemal równorzędne. Przy ocenie pochodzenia antroponimów oparto się tu przede wszystkim na „Słowniku nazwisk litewskich”, pracach M. Gottschalda, K. Brechenmachera, E. Fraenkla, M. Biryły, 18 Plačiau apie tai žr. Ragauskaitė 1999: 146–147. 19 Niektóre sprawy z sądu wójta Kauna przekazywano do sądu innej instytucji (por. Kiaupa 1988: 28). Nie zawsze można to dokładnie prześledzić. Należy zatem mieć na uwadze pewien błąd obliczeniowy. 97 pracami H. Bahlowa, Z. Zinkevičiusa, K. Kuzavinisa i B. Savukynasa, B. Unbegauna i in.20. Antroponimy mieszkańców Kowna z pierwszej połowy XVII w. przedstawione w artykule nie są rekonstruowane. Jest to bardziej zwięzły sposób prezentacji. Odtworzenie wszystkich antroponimów w postaci zgodnej z językiem ogólnym znacznie zwiększyłoby objętość artykułu. Antroponimy pochodzenia litewskiego Spośród badanych mieszkańców Kowna z pierwszej połowy XVII w. w księgach akt 1463 antroponimy 400 odnotowanych osób ma pochodzenie litewskie. Stanowi to 27% wszystkich omawianych antroponimów. Podzielono je jeszcze bardziej szczegółowo na trzy podgrupy: dawne litewskie antroponimy dwuczłonowe i utworzone od nich patronimika, skrócone formy antroponimów dwuczłonowych oraz ich derywaty sufiksalne, a także antroponimy pochodzenia przezwiskowego. Wśród omawianych antroponimów pochodzenia litewskiego 43 można zaliczyć do dawnych litewskich antroponimów dwuczłonowych oraz utworzonych od nich patronimików. Stanowi to około 11% wszystkich antroponimów pochodzenia litewskiego: Beynarowicz (MV 352), Biwil (S₂ 172), Biwilewicz 3 (MV 61; S₁ 137; S₂ 218), Biwilewicza 2 (poch.; V 103; VSM 194), Biwilowi (cel.; MV 168), Dawiotys (MV 349), Dowgird (M 181), Eygird (S₂ 169), Geyłtorowi (cel.; V 103), Giedgowd (M 120), Gimbutt (MV 177), Jagiełowicz (V 302), Jaugita (poch.; V 191), Jawgiela (poch.; MV 59), Jawgiełłowicz (S₁ 737), Josudowiczowi (cel.; MV 377), Jowałżaytis (V 13), Narbutonis (MV 180), Norgelowicza (poch.; MV 352), Radwiłaytis (VSM 20 Por. Lietuvių pavardžių žodynas 1, Vilnius: Mokslas, 1985; 2, Vilnius: Mokslas, 1989; Gottschald M. Deutsche Namenkunde. Unsere Familiennamen nach ihrer Entstehung und Bedeutung, Berlin: Verlag Walter de Gruyter u. Co, 1954; Brechenmacher K. J. Etymologisches Wörterbuch der Deutschen Familiennamen 1, Limburg a. d. Lahn.: C. A. Starke Verlag, 1960; 2, Limburg a. d. Lahn.: C. A. Starke Verlag 1963; Fraenkel E. Litauisches etymologisches Wörterbuch 1, Heidelberg-Göttingen: Carl Winter, Universitätsverlag, 1962; 2, Heidelberg-Göttingen: Carl Winter, Universitätsverlag, 1965; Бірыла M. Б. Беларуская антрапанімія, Мінск: Навука і тэхніка, 1966; Bahlow H. Deutsches Namenlexikon, München: Keysersche Verlagsbuchhandlung, 1967; Rospond S. Słownik nazwisk śląskich 1, Wrocław-Warszawa-Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich-Wydawnictwo, 1967; Бірыла M. Б. Беларуская антрапанімія, Мінск: Навука і тэхніка, 1969; Rospond S. Słownik nazwisk śląskich 2, Wrocław-Warszawa-Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich-Wydawnictwo, 1973; Zinkevičius Z. Lietuvių antroponimika. Vilniaus lietuvių asmenvardžiai XVII a. pradžioje, Vilnius: Mokslas, 1977; Сталтмане В. Э. Латышская антропонимия. Фамилии, Москва: Наука, 1981; Бірыла M. Б. Беларуская антрапанімія, Мінск: Навука і тэхніка, 1982; Salys A. Mūsų lietuviškieji vardai. – Raštai 2, Roma: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 1983, 267–284; Kuzavinis K., Savukynas B. Lietuvių vardų kilmės žodynas, Vilnius: Mokslas, 1987; Унбегаун О. Б. Русские фамилии, Москва: Прогресс, 1989; Słownik nazwisk współcześnie w Polsce używanych 1–10, Kraków: Polska Akademia Nauk, Instytut Języka Polskiego, 1992–1994; Słownik imion współcześnie w Polsce używanych, Kraków: Polska Akademia Nauk, Instytut Języka Polskiego, 1995. 98 301), Radwiłowicz (MV 101), Radwiłowicza (poch.; V 258), Radwiłowiczowi (cel.; V 145), Skirmant 2 (MV 385; S₁ 341), Steg wit (S₂ 32), Stegwiłowiczowi (cel.; MV 182), Steigwit (S₂ 188), Steigwito (M 154), Surwiłis (S₁ 804), Tarwoin 5 (MV 10; S₁ 614; S₂ 28; V 292; VSM 213), Wimbaraiciowi (cel.; V 58), Wizgirda (poch.; VSM 75), Woyzbutonis (MV 64), Zastowtowicza (poch.; M 194). W źródłach odnaleziono jedynie 30 antroponimów mieszkańców Kowna (około 8% wszystkich antroponimów pochodzenia litewskiego), które można powiązać ze skróconymi formami dawnych litewskich antroponimów dwuczłonowych i ich derywatami sufiksalnymi21: Darguža (poch.; MV 61), Gierdziunowicz (MV 38), Girdžiūna (poch.; V 8), Maniuk 4 (M 133; S₁ 198, 351; S₂ 155), Maniuka (poch.; MV 350), Maniukiewicz (S₁ 433), Maniukiewicza 2 (poch.; MV 65; V 101), Narkiewicz 3 (MV 91, 329; S₂ 143), Narkun 2 (S₁ 615; S₂ 77), Narkuna 2 (poch.; V 172; VSM 425), Narkunowi (cel.; MV 353), Narkunowiczowi (cel.; MV 101), Naruszayciowi (cel.; MV 427), Naruszewicza (poch.; V 151), Rymda 2 (M 391; VSM 152), Rymkowi (cel.; V 27), Rymkowicz (VSM 243), Romeyko 2 (MV 271, 273), Romeykowicz (MV 349). Wśród badanych antroponimów mieszkańców Kowna pochodzenia litewskiego najliczniejsze są antroponimy pochodzenia przezwiskowego. Można je powiązać z konkretnymi litewskimi rzeczownikami, przymiotnikami i czasownikami. Jest ich 327, co stanowi 81% antroponimów pochodzenia litewskiego: Balciewicz (S₂ 177), Balciunatẏs (MV 217), Berankiṡka 2 (poch.; V 220; VSM 153), Berankiṡkis (VSM 438), Berankowicz (M 561), Braidžiewicz 2 (V 39; VSM 74), Braidžiūn (VSM 401), Bryzga (poch.; MV 432), Brizgia (poch.; V 140), Bublinkiego (poch.; VSM 261), Budris (M 497), Burba 3 (MV 19; S₁ 731; S₂ 108), Burbela (poch.; V 17), Burbely 3 (poch.; V 28, 70; VSM 424), Burbony (poch.; S₁ 661), Burbowicz (MV 364), Burbojęcia 2 (poch.; MV 42, 358), Burbulis 2 (MV 69; S₂ 142), Burnionis (MV 325), Burnijka (poch.; VSM 507), Burniṡka (poch.; V 167), Burniṡkiewicz 2 (V 207; VSM 265), Burniṡko 3 (MV 155, 212; S₂ 215), Burniṡkowi (cel.; VSM 217), Burniṡkowicza (poch.; V 92), Dagiel (MV 308), Dagielis (S₁ 684), Daukiewicz (V 145), Dawxia (poch.; MV 171)22, Dydonia (poch.; MV 254), Dregniowicza (poch.; V 122), Dregniu (cel.; V 122), Dryzna (S₂ 242), Dryzniewicz (S₂ 249), Dulki (poch.; MV 414), Dwilewicz 2 (S₁ 523; VSM 72), Dwilewicza 3 (poch.; MV 147, 350; V 112), Dwilonis (MV 132), Dwilo wicz (MV 307), Dwitowiczowie 4 (lm. V 247; VSM 79), Dwjlzencia (poch.; VSM 145), Džiuga (poch.; MV 160), Džiugas (S₂ 126), Džiuteta (VSM 52), Džiutety 2 (poch.; S₂ 52, 62), Džiutetowicza (poch.; MV 49), Gaidelis (V 272), Gayzewski 3 (MV 128; S₁ 402; S₂ 132), Girulowi (cel.; V 266), Gniauzdzius (S₂ 9), Gniauziewicza (poch.; MV 394), Gniauzjius (VSM 137), 21 Dėl šių asmenvardžių kiekio ir vietos lietuvių vardyne žr. Ragauskaitė 1999: 150–151. 22V. Mažiulis uważa, że antroponim Daukša jest derywatem z sufiksem -š(a) (-šas), lecz powstał nie jako derywat od lit. daug, ale jako skrócona forma sufiksalna dawnych antroponimów dwuczłonowych zawierających człon daug-, por. Daug-vydas i in. (Mažiulis 1998: 154; 1999: 30). 99 Grasztela (gen.; V 301), Greyciuna (gen.; MV 231), Grykpelis (VSM 279), Grykpell (S₁ 674), Gryk bells (MV 185), Gudaytys (MV 87), Gulbina (gen.; MV 125), Gulbiniewicza (gen.; V 158), Gulbinowicz 2 (S₁ 270; V 278), Jedko (V 304), Jodykloniowi (używ.; V 221), Jodiklonis (V 126), Jodis 3 (S₁ 324; V 42; VSM 399), Jodka (MV 112), Jodkiewicz (V 30), Jodkiewicza (gen.; V 110), Jodkowicz (M 42), Jodoklonis (S₁ 67), Jodzia 2 (gen.; MV 246, 337), Jodźiewicz 2 (V 174; VSM 120), Jodźiewicza (gen.; V 247), Kabald is (VSM 244), Kievda 3 (MV 102; S₁ 495; V 191), Kiela (gen.; M 63), Kielewicz (MV 448), Kietmutys (MV 355), Kieloc 2 (M 118; S₂ 116), Kielocia (gen.; V 274), Kielociewicza (gen.; VSM 297), Kielotis (VSM 558), Kieluciewicz (VSM 257), Kiernowicz (VSM 493), Kiernowski (M 566), Kierotis (M 5), Kierutis (V 236), Kinka (gen.; MV 109), Kiszkielżenc ia (gen.; VSM 393), Koiała (S₁ 267), Koiało 2 (M 576; V 217), Koiałłowicz 2 (MV 179; S₂ 116), Koiałowi (używ.; VSM 200), Koiałun (M 525), Koyrewicz (V 10), Krauielis (V 185), Krumadantis (M 507), Krumodancia (gen.; V 238), Krumodenc (S₂ 18), Krutnaytys (MV 312), Krutynionis (MV 224), Kukaitis (S₁ 522), Kulhius (S₂ 183), Kumpaycia (gen.; V 3), Łatwionis (MV 430), Laudanki 3 (MV 46; V 30; VSM 236), Lauka (gen.; VSM 368), Lenkiewicz (MV 282), Makſztela (S₂ 215), Maldžius 2 (MV 416; V 259), Margutis 2 (M 43; VSM 60), Mazgieyka (MV 332), Mazgieyko (VSM 451), Mergabernia (gen.; MV 74), Mietkołęčia (gen.; V 136), Milczunowicz (MV 401), Morguzia (gen.; V 118), Mozgieykuna (gen.; V 135), Mułka (MV 154), Mułko 2 (V 66; VSM 294), Mułkus (MV 102), Munius (S₂ 223), Nagielewicz (MV 243), Niuk 2 (S₁ 511; S₂ 191), Norżencia (gen.; VSM 256), Oželis (V 8), Pagaykſcia (gen.; S₂ 62), Pagaykſc]ia (gen.; V 16), Pagaykſtis (S₁ 350), Pagai ksztis (M 39), Palepis (S₂ 203), Pafuſewicz (S₁ 729), Pelukscia (gen.; S₁ 73), Peluksztis (VSM 393), Pempe (VSM 260), Perdonis (S₂ 137), Perkun (S₁ 25), Perkunelis (MV 216), Perkunowicz (MV 62), Pierdaytis (S₁ 365), Pierdonia (gen.; MV 311), Pilwelowicz (MV 348), Pirciun (S₂ 144), Ptaciakis (VSM 324), Plakaytis (S₁ 52), Plaukocia 2 (gen.; S₂ 125; V 168), Plaukocę 2 (MV 12; S₁ 340), Plawkoc 2 (VSM 193; S₁ 565), Plikaitis (VSM 120), Plikiem (narz.; V 289), Plikozentis (V 426), Poluktys (MV 108), Prypirktinis (VSM 212), Probul (S₂ 75), Probula (gen.; VSM 131), Puykaycia (gen.; MV 238), Puikis (MV 68), Pukieniewicz (V 248), Pukienowicz (V 233), Pumpuc (VSM 159), Pumpucia (gen.; V 64), Pumpuciewicz (V 175), Pumpucę (S₁ 174), Purela (gen.; MV 184), Puslewicz (V 247), Puſplika (gen.; MV 298), Puſzle (gen.; V 304), Ragelewicz (MV 58), Ragella (gen.; MV 313), Ragetowicz (S₁ 639), Ragiel (S₂ 189), Raudonia (gen.; V 253), Raudosz (VSM 544), Raudożentis (V 268), Raupsia (gen.; V 34), Rawdonkakłowam 2 (używ. w liczbie mnogiej; M 39), Rawdoż (M 105), Razel 3 (MV 206; V 108; VSM 222), Razelewicz (MV 72), Razelowi (używ.; MV 258), Razelowicz (MV 67), Rymsza 2 (V 91, 95), Rymszy (gen.; S₂ 52), Rogojſza (gen.; V 228), Rudenaytys (MV 231), Rudys 4 (MV 65, 419; S₁ 62; S₂ 26), Rugena (gen.; MV 216), Rukieniewicz (V 239), Rusteika (V 282), Saldžiuna (gen.; V 266), Saudokula (gen.; MV 334), Sautela (gen.; V 62), Sawodonia (gen.; V 167), 100 Septinptaukiowi (używ.; VSM 114), Se[kielowi (używ.; MV 101), Sik[nis (MV 184), Sileykis (MV 183), Siuk[ta (MV 94), Skilandžiūna (gen.; MV 201), Slubella (gen.; MV 217), Slubellowicz 2 (MV 290, 325), Smoilewicz (VSM 358), Smoilewiczu (używ.; V 197), Smoilinis (V 190), Smoilis (S. 9), Smojlowicz (MV 35), Spalewicz (V 29), Spolis (S₁ 219), Srogaitis (VSM 382), Srogowicz (V 69), Staciakia (gen.; VSM 43), Stacikis (MV 186), Stangielewicz (MV 57), Steybutowicz (MV 388), Strebeyko (MV 181), Sza[wla (gen.; V 69), Sza[wlewicz 4 (MV 170, 217; S₁ 78; V 31), Sza[wis (M 143), Sztubel (VSM 266), Szlubelis (V 176), Szmoilis (S₁ 797), Sznukielewicz (S₁ 144), Szukaitis (M 23), Szukia (gen.; MV 202), Szukiewicz (MV 238), Szukiewicza (gen.; MV 251), Szukis 5 (MV 66, 78, 202; S₂ 166; V 104), Szwairaitis (VSM 262), Szweplunis (M 510), Trylupaytys (VSM 354), Trytunen (narz.; V 169), Trumpaylo (MV 386), Wakarinytys (S₂ 137), Wakaranytis 3 (M 524; V 177, 225), Wakarnaytis (V 153), Webrela (gen.; VSM 219), Wergelowicz (M 497), Werkowicz (MV 62), Werkunas (MV 132), Wer[že[aytys (MV 32), Weže[a 2 (gen.; MV 104; VSM 382), Weželis (V 172), Wierbaszewiczow 3 (gen. w liczbie mnogiej; V 9), Wilkodorowicz 3 (MV 100; V 162; VSM 111), Wirbalewicz (MV 433), Wirbalon 2 (S₁ 694; S₂ 138), Wirbalun (S₂ 7), Wiuk (S₂ 221), Wiżbołowicza (gen.; S₁ 287), Worłowski 4 (MV 228; S₁ 669; S₂ 104; V 101), Wortow[kiego (gen.; V 274), Zebrela (gen.; V 49), Zebris (VSM 155), Zeimelis (V 293), Zemaicia (gen.; V 287), Zemaitela 2 (gen.; V 255; VSM 90), Zemaitelowego (gen.; V 34), Zemoytaycia (gen.; MV 433), Zemoytel (S₂ 129), Zemelis (MV 392), Żytaitys (MV 149), Zyrnela (gen.; MV 235). Ta liczna warstwa antroponimów pochodzących od przezwisk, występujących wśród mieszkańców Kaunas, należy uznać za uniwersalną cechę kontekstu historycznej antroponimii mieszczan i innych stanów w pierwszej połowie XVII wieku (por. Maciejauskienė 1991: 243). Na początku omawianego okresu mieszkańcy Vilnius również mieli wiele antroponimów tego rodzaju (por. Zinkevičius 1977b: 231). Antroponimy pochodzenia litewskiego W badanych księgach aktowych Kowna odnotowano 948 antroponimów mieszkańców Kowna pochodzenia nielitewskiego (65% wszystkich omawianych). Podzielono je na trzy podgrupy: antroponimy wywodzące się od imion chrześcijańskich, antroponimy słowiańskiego pochodzenia apelatywnego oraz antroponimy pochodzenia germańskiego. Wśród antroponimów mieszkańców Kowna pochodzenia nielitewskiego najwięcej wywodzi się od imion chrześcijańskich. Jest ich 523. Stanowi to 55% wszystkich antroponimów pochodzenia nielitewskiego23, np.: Adamowicz 2 (MV 123, 182), Alechnaytys (S₂ 117), Aleknowicz (V 24), Alexandrowicz 3 (MV 229; S₂ 191; VSM 25), Alexandrowicza (dopełniacz; MV Dla zwięzłości podano tu nie wszystkie, lecz jedynie większość antroponimów z omawianej grupy. 101 429), Alexandrowiczow 2 (dopełniacz liczby mnogiej; VSM 218), Ambrożejewicz (MV 60), Ambrożejewicz 2 (MV 387, 430), Andrułkowicza (dopełniacz; V 231), Andrzejewicz 3 (M 534; V 68, 301), Andrzejewicza (dopełniacz; V 32), Andrzejewiczowi (celownik; V 297), Andrzejewicz 2 (MV 63; S 173), Andrzejewicza (dopełniacz; MV 72), Antoniewicz 2 (MV 160; S₂ 126), Antoniewicza (dopełniacz; S₂ 29), Antonowicz (S₁ 612), Antonowicza 3 (dopełniacz; V 136, 195, 269), Augustynowicz (S₂ 130), Augustynowiczowi (celownik; MV 388), Banijzko (V 10), Bartkiewicz (VSM 212), Bartunikis (S₁ 579), Bartkunayciem (narzędnik; MV 249), Bantomiejewicz (VSM 317), Bartoszewicza 2 (dopełniacz; V 383; VSM 204), Bartoszewiczowi (celownik; VSM 204), Bernatowicz 4 (M 129, 548; MV 92; VSM 39), Boniszka 2 (dopełniacz; MV 133; S₁ 93), Boniszkowicz 2 (M 104; S₂ 107), Casparowicz (M 366), Casprowicz 3 (M 366, 369, 562), Chomicz (S₂ 247), Chrczonowicza 2 (dopełniacz; S₂ 29; VSM 379), Conradowicz (S₁ 138), Danielowiczowi (celownik; MV 173), Daniłowicz (V 229), Dominik (M 39), Dominikiewicz 4 (M 99; MV 13; S₁ 448; S₂ 6), Dominikowicz 3 (MV 105; S₁ 46; V 25), Gasparowicz (S₁ 25), Grigierowicz 3 (MV 60; V 158; VSM 50), Grygiewicza (dopełniacz; VSM 21), Grygonis (MV 155), Grigorowicz (S₁ 14), Grygowicza 2 (dopełniacz; V 30, 136), Grygowiczem (narzędnik; V 32), Grygowiczowi (celownik; VSM 458), Gryskiewicza (dopełniacz; MV 124), Griszkaitis 2 (M 141; S₁ 119), Gryszkiewicz 2 (S₁ 180; V 12), Hrehorowicza (dopełniacz; VSM 43), Hryskaytys (S₁ 180), Hryszkiewicz 2 (M 97; VSM 398), Iwanowicz 2 (S₁ 43; VSM 209), Iwanowicza (dopełniacz; V 4), Jakonis (MV 378), Jaksztowicz (M 137), Jakubowicza 4 (dopełniacz; V 14, 126, 130; VSM 417), Jakubowiczem (narzędnik; VSM 167), Janczykie(wicz) (MV 52), Janetkis (M 58), Jankun 3 (M 31; S₁ 89, 133), Janowicza 5 (dopełniacz; MV 159, 371; V 43, 203; VSM 186), Jarmolowicz (MV 174), Jasoc (S₂ 174), Jasocia (dopełniacz; M 95), Jasociowi (celownik; VSM 325), Jafotis (S₁ 480), Jędru(s)zkowicza (dopełniacz; VSM 161), Jędrzejewiczem (narzędnik; V 58), Jędrzejowicz 2 (M 221; V 221), Jononis 2 (VSM 353, 396), Joz(e)phowicz 2 (MV 240, 243), Juchnowicz 3 (S₁ 735; S₂ 7; VSM 246), Juchnowicza (dopełniacz; MV 64), Juchnowski 3 (MV 81; S₁ 625; VSM 375), Junayciem (narzędnik; V 58), Jurczun (MV 379), Jurewicz (S₂ 225), Jurgielewicz (MV 62), Jurgielis 2 (MV 104, 231), Jurgiewicza 2 (dopełniacz; MV 139, 332), Jurgiewiczem (narzędnik; MV 371), Jurgiewiczowi 2 (celownik; MV 425; V 170), Juriewicz 3 (MV 101, 226; VSM 446), Juriewicza 2 (dopełniacz; M 583; V 259), Juriewiczem (narzędnik; V 122), Jur(i)onis (M 153), Kasperowicz 2 (VSM 254, 346), Kasprowicz 3 (MV 418; S₁ 24; V 203), Kasprowiczowi (celownik; V 218), Każen (S₂ 22), Każena (dopełniacz; MV 246), Kirel (VSM 353), Kondratowicz (M 532), Kotkun (M 96), Kręczonowicz 6 (M 145; MV 138, 420, 442; S₁ 528; S₂ 83), Krzysztofowicz (MV 68), Lawrynowi (celownik; S₂ 244), Lawrynowicz 5 (M 258, 448; MV 412, 422; S₂ 244), Lawrynowicza 2 (dopełniacz; M 521; MV 358), Lenartowicz 2 (MV 168; S₂ 110), Lenartowiczowi (celownik; MV 190), Ludkuna (dopełniacz; VSM 243), Ludwika (dopełniacz; V 48), Ludwikiewicz (M 517), Ludwikowiczowi (celownik; V 186), Łukaszewicz 5 (M 521; MV 126, 262, 394; S₂ 55), Łukaſzewicza (dopełniacz; V 22), Łukianowiczowi (celownik; MV 418), Macaytis (S₁ 694), Maciejewicza 4 (dopełniacz; MV 65; S₁ 700; S₂ 166; VSM 277), Maciejowicza 5 102 (dopełniacz; MV 186, 410, 413, 418; S₂ 227), Maciejowiczowi (celownik; V 213), Maciejowiczu (celownik; S₂ 162), Maciul (VSM 88), Maciulewiczu (celownik; VSM 489), Maciulowicz (S₁ 505), Mackiewiczowi (celownik; V 188), Marcinowicz 3 (M 254; S₁ 140; V 240), Marcinowicza 2 (dopełniacz; MV 208; VSM 121), Marcinowiczem (narzędnik; V 43), Markiewicz (MV 160), Markiewiczem (narzędnik; VSM 396), Markowicz (VSM 480), Markusz (MV 362), Masiewicz (V 216), Masiewicz (VSM 244), Masonis (S₁ 666), Mateysunos (MV 413), Mathufonis (S₁ 721), Matyaszowicz 2 (MV 241, 427), Matłaycia 3 (dopełniacz; V 64, 95, 145), Matłaytys 2 (MV 405; V 29), Matulewicz (S₂ 59), Matułonis (dopełniacz; MV 183), Metałkaiciem (narzędnik; VSM 353), Michaitowicza (dopełniacz; MV 284), Michalkowicz (MV 187), Michalowicz 2 (S₁ 531; S₂ 18), Michalowicza 2 (dopełniacz; MV 147, 227), Michalowiczowi (celownik; S₂ 19), Michnaycia (dopełniacz; MV 85), Michnowicz (S₁ 649), Michowkiego (dopełniacz; S₂ 29), Mikiewicz 2 (MV 307; S₂ 19), Miktałzewicz 2 (S₁ 669; S₂ 116), Mikłałzewicza 2 (dopełniacz; V 214; VSM 62), Mikołajewicza (dopełniacz; MV 66), Mikołajewiczowi (celownik; MV 274), Mikołajowicza (dopełniacz; V 20), Mitałewicz (MV 57), Mitkiewicza (dopełniacz; MV 143), Moyzeszowicz (S₂ 134), Pacewicz (MV 178), Paciunas (M 244), Paskiewicz (S₁ 377), Paszkiewiczem (narzędnik; VSM 546), Pawłowicz 7 (M 56, 110, 413; MV 242, 34; S₁ 339, 657), Pawłowicza 3 (dopełniacz; MV 172, 221; VSM 228), Petkiewicz (MV 237), Petkun (VSM 218), Piotrowicza 3 (dopełniacz; M 434; V 197; VSM 286), Piotrowiczowi (celownik; S₂ 52), Romanowicz 5 (M 516; S₁ 229, 285; V 105; VSM 62), Romanowicza (dopełniacz; VSM 71), Romanowski 3 (M 53; MV 408; S₂ 85), Romanowskiego (dopełniacz; S₁ 285), Romanowskiemu (celownik; V 226), Romaszkiewicza (dopełniacz; MV 319), Szczepanowicz 5 (M 261; MV 37; S₁ 140, 545; V 5), Szczęsnowicz 2 (M 99; VSM 316), Sidor (M 247), Sienkiewicz (MV 154), Simonis 3 (M 29; S₁ 28; S₂ 222), Symonowicz 3 (S₁ 46; V 93, 167), Stanisławowicza 3 (dopełniacz; MV 29, 159, 397), Stanisławowiczowi 3 (celownik; MV 397; V 135, 155), Staniulewicza (dopełniacz; MV 418), Stankiewicz (MV 434), Stankiewicza (dopełniacz; MV 145), Stankiewiczu (celownik; MV 434), Stankowicz 2 (S₂ 31; V 44), Stankuna (dopełniacz; MV 155), Stasiewicz (M 369), Stałkiewicz (S₂ 181), Stephanowicz 9 (M 517; MV 56, 88, 156, 182, 320; S₁ 14, 629; S₂ 112), Szymanowicz (S₂ 181), Szymanowski 2 (M 266; VSM 252), Szymkiewicza (dopełniacz; V 51), Szymkowicz 4 (M 408; V 9, 109; VSM 240), Szymkowicza (dopełniacz; V 15), Szymkun 2 (M 192; V 262), Szymkun(a) (dopełniacz; VSM 343), Szymkunos (MV 54), Szymon (MV 338), Szymonowicz (MV 435), Tomałzewicz 5 (S₂ 64, 173; V 135, 215, 221), Tomkiewicz (S₂ 34), Tomkiewicza (dopełniacz; VSM 453), Tomkun (S₂ 142), Urbanowicz 6 (M 230; MV 111; S₁ 61, 100; S₂ 133; VSM 34), Urbanowicza (dopełniacz; MV 228), Wacławowicz 4 (M 176, 223; S₂ 159; V 249), Wayłkunas (VSM 160), Walentynowicz 6 (S₁ 175, 694; S₂ 69; VSM 59, 253, 281), Walentynowicza 2 (dopełniacz; MV 27, 69), Walentynowiczowi (celownik; V 50), Wałowicz (V 42), Węcławowicz 4 (M 113, 285; S₂ 153, 165), Wenskiewicz (VSM 339), Więckiewicz (S₂ 216), Więckowicza 2 (dopełniacz; S₁ 244; V 183), Więckowiczem (narzędnik; V 177), Woyciechowicz 8 (M 1, 335, 521; MV 157, 211; S₁ 46; S₂ 185, 236), Woyciechowicza (dopełniacz; VSM 78), Woytkunowicz (S₂ 242), Wołtowicz (M 532), Zienicki (S₂ 232) i in. 103 W źródłach odnaleziono 270 antroponimów, które można powiązać z konkretnymi apelatywami języków słowiańskich. Stanowi to aż 29% antroponimów pochodzenia nielitewskiego, np.: Balbierun (S₁ 554), Balwierowicz (M 142), Balwierun (M 52), Batwierż (MV 258), Baranowſki (MV 257), Bednarż 7 (MV 108, 179, 196, 298, 326; V 60, 219), Bednarża 2 (dopełniacz; MV 192; VSM 281), Bielskiego (dopełniacz; S₂ 30), Boiażyn (M 561), Brakarzewicz (S₂ 425), Budnik 2 (MV 291, 306), Budnika 2 (dopełniacz; MV 103, 219), Cieszyński (S₂ 170), Czajewski 2 (M 165; S₂ 427), Czarnawski 4 (M 4, 239; V 274; VSM 199), Czarny (S₁ 187), Czernia (dopełniacz; V 305), Dobrzałowski (S₂ 244), Garbarża (dopełniacz; VSM 366), Garncarz (V 100), Garncarża 3 (dopełniacz; MV 104, 397, 433), Gorſki 2 (S₁ 569; S₂ 211), Gradowſki 2 (M 281, 515), Gradowſkiego (dopełniacz; V 150), Kalinowski (V 125), Kamieńskiemu (celownik; MV 390), Kobelski (S₂ 177), Kossowski (VSM 50), Kotlarz (M 137), Kotlarża 2 (dopełniacz; MV 208; V 188), Koval 3 (M 554, MV 257, 413), Kovala (dopełniacz; MV 257), Kovale 2 (liczba mnoga, VSM 521), Kowalewſkim (narzędnik; MV 231), Kozakiewicz (MV 314), Koziełkowicz 2 (V 270; VSM 202), Kozieniakaitis (M 16), Kramnik 2 (MV 353; V 236), Krawiec (MV 364), Krupski 2 (MV 143; VSM 524), Kusznierża (dopełniacz; VSM 21), Malarż (VSM 45), Malinowſki (MV 439), Masalski (VSM 221), Melnikowicz (S₁ 318), Mielnika (dopełniacz; MV 140), Mielnikowicz (M 309), Mielnikowicża (dopełniacz; VSM 280), Mielnikowiczowi (celownik; V 209), Mioduszewski (M 235), Mleczko (S₁ 663), Młynarża (dopełniacz; V 125), Młodżianowski (S₁ 722), Mutarż 3 (MV 173, 258; VSM 133), Mularża 2 (dopełniacz; MV 257, 433), Orłowſki (S₁ 547), Orłowſkiego 2 (dopełniacz; MV 57, 60), Oftrowſki (MV 184), Piekarzowi (celownik; MV 426), Piwowara (dopełniacz; MV 321), Piwowarowi (celownik; M 439), Poſtrzygacz 3 (M 53; MV 166; VSM 20), Przewoźnika (dopełniacz; MV 150), Puczkiewicz (S₁ 614), Puczkiewiczem (narzędnik; V 232), Puhacz 2 (M 127; VSM 215), Raczko (S₁ 140), Rakowski (VSM 359), Rybak (MV 430), Rybnik a (dopełniacz; MV 347), Rymarz 2 (M 41; VSM 138), Rymarża (dopełniacz; MV 342), Rzeczyca (S₂ 166), Rzeczycki (S₂ 201), Rzeźnik 7 (M 66; MV 224, 240; S₁ 448; VSM 240, 371, 448), Rzeźnikiem (narzędnik; MV 216), Sczohoła (dopełniacz; VSM 234), Siodlarż (MV 379), Skotnicki (VSM 230), Sloſarż 5 (MV 122, 238, 326, 353, 356), Słuszkiewicz (MV 224), Sokołowskiemu (celownik; MV 220), Stel mach (V 185), Stolarż 2 (M 353; MV 81), Stucżny (MV 183), Szablowſkiego (dopełniacz; MV 401), Szeleźniewicz (MV 95), Szewca 2 (dopełniacz; MV 199; S₁ 332), Szewcem 2 (narzędnik; VSM 300, 322), Szklarż 2 (V 172; VSM 376), Szwiec 2 (V 90, VSM 2), Tatarzyn (M 203), Tkacz 6 (MV 106, 232, 334, 351; V 185; VSM 223), Tokarz 2 (MV 340; VSM 249), Tokarża 2 (dopełniacz; MV 104, 230), Wydra (S₁ 102), Wołk (V 64), Wolskiego (dopełniacz; V 123), Zapolski (S₂ 225), Zapolskiemu (celownik; MV 81), Zarecki (V 94), Zawacki (MV 125), Złotnik (VSM 370), Złotnika (dopełniacz; MV 81), Żuk (M 40), Żukowſki (MV 49) i in. Liczebność antroponimów tego pochodzenia należy uznać za specyficzną cechę antroponimii stanu mieszczańskiego (por. też Zinkevičius 1977b: 116). 104 Pojawienie się niektórych antroponimów z tej grupy można by uznać za skutek wspomnianego już slawizowania antroponimów. Z drugiej strony, mając na uwadze fakt migracji mieszczan oraz inne okoliczności, nie można wykluczyć również możliwości zapożyczenia części tych antroponimów. W źródłach odnotowano 155 antroponimów pochodzenia germańskiego. Tworzą one niewielką podgrupę nielitewskich antroponimów mieszkańców Kowna, tj. 16%. W Kownie mieszkali Niemcy i, rzecz jasna, ich określenia osobowe trafiły do ksiąg akt miejskich²⁴, np.: famatus Valentin Bekier civis cau(n)ensis (S1 134), hon(estus) Andreas Betkier civis caunen(sis) (S2 80), hon(estus) Matthias Biner civis caunen(sis) (S1 342), honestus Hieronimus Bitkier civis cau(n)ensis (S, 662), famat(us) Fridericus Bitner civis caunen(sis) (S. 440), stawetnego pana Andrija Braunhardta ławnika i mieszczanina kowieńskiego (dopełniacz; V 221), famat(us) Hieronimus Butgier civis cau(n)en(sis) (VSM 158), pana Jakuba Ditrycha mieszczanina kowieńskiego (dopełniacz; MV 151), uczciwego Faltina Eggierta piekarza i mieszczanina kowieńskiego (dopełniacz; MV 151), hon(estus) Hanufius Fogiell civis et negotiator cau(n)en(sis) (S1 489), panu Michałowi Fokowi kupcowi obywatelowi kowień(skiemu) (celownik; VSM 521), famat(us) Christophor Fux civis et negotiator cau(n)en(sis) (S2 167), hon(estus) Valentinus Fus civis caunen(sis) (S₂ 195), stawetny pan Clauss Gross mieszczanin i ławnik kowieński (VSM 389), hon(estus) Georgius Halerth civis cau(n)en(sis) (S1 776), Matys Hein wójt kowieński (S₁ 445), hon(estus) Gabriel Hering civis et sartor cau(n)en(sis) (M 320), stawetnemu panu Hanus Hoffmanowi burmistrzowi kowieńskiemu (celownik; VSM 111), Reinholdum Janson civis cau(n)en(sis) (S₁ 20), hon(estus) Hanusius Jung sutor cau(n)en(sis) (S₂ 222), Nicolaus Kraus civis cau(n)en(sis) (S₂ 46), hon(estus) Marcin Kreczmer civis cau(n)en(sis) (M 403), pana Hanuja Lidki ławnika kowieńskiego (dopełniacz; MV 201), stawetnemu panu Pawłowi Meierowi mieszczaninowi kowieńskiemu (celownik; S₂ 240), Christophor Petersen negotiator cau(n)en(sis) (S₂ 133), stawetnemu Jakubowi Smitowi obywatelowi kowieńskiemu (celownik; MV 55), pan Daniel Szepp(er) ławnik kowieński (V 99), uczciwego Pawła Szmuka mieszczanina kowieńskiego (dopełniacz; MV 77), pana Michała Sziuberta ławnika kowieńskiego (dopełniacz; MV 356), uczciwy Piotr Szulc piekarz (MV 168), Jakuba Uberscharza aptekarza i mieszczanina kowień(skiego) (dopełniacz; V 64), hon(estus) Andreas Wegner civis cau(n)en(sis) (S₂ 196), pana Lorensa Weisa mieszczanina i balwierza kowień(skiego) (dopełniacz; VSM 90) i in. Część omawianych antroponimów zadomowiła się w litewskim zasobie nazw osobowych. Jest to typowy przypadek zapożyczania nazwisk, gdy osoby określane antroponimami pochodzenia germańskiego, wskutek kontaktów kulturowych z przedstawicielami innego narodu oraz okoliczności historycznych, zapewne stopniowo uległy później zlituanizowaniu²⁵. Fakt ten poświadcza częściowo również to, że 48 (31%) tych ²⁴ Więcej o wspólnocie niemieckich luteranów mieszkających w Kownie w XVI–XVIII w. zob. Kiaupa 1977: 13–26; 1988: 28; 2000: 67. O germańskojęzycznych oikonimach pochodzących z części miasta Kowna — Fredy — zob. także Taluntvtė 1998: 157–165. ²⁵ Apie tokį reiškinį žr. TMOI 1986: 123. 105 nazwisk dotrwało do naszych czasów, tj. obecnie funkcjonują w litewskim zasobie imienniczym. Porównując wymienione antroponimy ze współczesnymi litewskimi nazwiskami, zauważono, że część tych nazwisk pochodzenia germańskiego odnotowano także w okolicach Kowna, np.: Bėkeris, Bitkeris, Fögelis, Füksas, Höfmanas, Kräuze, Mejeris, Šūlcas, Vėgneris, Veisas26 i in. Część badanych antroponimów, jak już wspomniano, zaliczono do trzeciej grupy, określonej jako inne antroponimy. Jest ich 115, co stanowi 8% wszystkich antroponimów. Są to w większości antroponimy o niejasnym pochodzeniu. Jest ich około 80, tj. 70% antroponimów omawianej grupy, np.: Brandżavcia (poch.; MV 137), Brandżavtis 3 (M 148; S2 19; V 34), Cieklik (S2 34), Cyrewicza (poch.; VSM 361), Digris (S2 212), Gielnis (V 55), Gruminajcia (poch.; V 26), Kruszavys (MV 202), Kuncewic 3 (V 305), Kuncze (MV 283), Plekaytis (VSM 284), Pozera (MV 376), Szydziszko (M 511), Zuman (MV 130) i in. Pozostałe antroponimy to takie, których pochodzenie można interpretować na kilka sposobów. Jest ich około 35, co stanowi 30% antroponimów trzeciej grupy: Dyluna (poch.; MV 274), Gasciewicz 2 (V 551; VSM 551), Gasciewicza (poch.; S1 244), Kalikowicz (MV 398), Karp (V 16), Labunowkjiego (poch.; MV 398), Lesiowicz (MV 73), Niefłananyts (MV 309), Pilecki (MV 351), Podeygis (MV 384), Pracewicz (MV 273), Rawa 3 (S1 552; V 52; VSM 49), Rawy 2 (poch.; V 69, 218), Rudzjanki 2 (S2 74, 88), Sakowski 2 (M 23; S2 41), Sotkun (VSM 105), Szukniewicza (poch.; MV 431), Szwab (S1 171), Szwabowicz 2 (M 276; V227), Szwabowicza (poch.; VSM 203), Tylewicz 2 (S2 124; V 161), Tylewicza 2 (poch.; V 220, 277), Tuszevki (S2 141), Wilaikowiczowi (niejas.; VSM 184), Witkowicz (MV 284), Witkowski (MV 200). Aby uwydatnić specyfikę pochodzenia antroponimów mieszczan, wyniki badania porównano z rezultatami analizy pochodzenia antroponimów z księgi chrztów parafii Kriaunos z lat 1687–1691 oraz księgi ślubów z lat 1679–1693 (por. Maciejauskienė 1993: 97)27. Jak już wspomniano, po ocenie pod względem pochodzenia 1463 antroponimów mieszczan kowieńskich (drugich członów nazw dwuczłonowych) wyróżniono trzy grupy antroponimów: antroponimy pochodzenia litewskiego, antroponimy pochodzenia nielitewskiego oraz inne antroponimy (o niejasnym pochodzeniu lub możliwe do różnorodnej interpretacji). Podobnie podzielono 1044 badane antroponimy z parafii Kriaunos. Wśród antroponimów kowieńskich 27% ma pochodzenie litewskie, natomiast wśród antroponimów ze źródła kościelnego parafii Kriaunos antroponimy pochodzenia litewskiego stanowią około 44%. 26 Współczesne nazwiska pochodzą z: Lietuvių pavardžių žodynas 1–2, Vilnius: Mokslas, 1985–1989. 27 V. Maciejauskienė, która zbadała pochodzenie antroponimów z XVII-wiecznej parafii Kriaunos, wyróżniła następujące podstawowe grupy: pochodzenia litewskiego i nielitewskiego. Oprócz nich wyodrębniono jeszcze dwie grupy antroponimów: mogących mieć także inne niż litewskie pochodzenie oraz o niejasnym pochodzeniu (por. Maciejauskienė 1993: 59). 106 Antroponimów mieszczan kowieńskich pochodzenia nielitewskiego jest 65%. Tymczasem w parafii Kriaunos stanowią one zaledwie 32% wszystkich antroponimów. Wyniki porównania pokazują, że w księgach aktowych miasta Kowna, w odróżnieniu od kościelnego źródła parafii Kriaunos, znacznie więcej jest antroponimów pochodzenia nielitewskiego. Ta liczna warstwa antroponimów kowieńskich stanowi specyficzną cechę antroponimii stanu mieszczańskiego. Można przypuszczać, że jest to charakterystyczne dla historycznej antroponimii mieszczan w całej Litwie28. Wnioski 1. Po zbadaniu pod względem pochodzenia 1463 nazw osobowych mieszkańców Kowna (drugich członów nazw osobowych o strukturze dwuczłonowej) z ksiąg aktowych miasta Kowna z XVII w. wyróżniono trzy grupy antroponimów: nazwiska pochodzenia litewskiego, nazwiska pochodzenia nielitewskiego oraz pozostałe nazwiska (o niejasnym pochodzeniu lub antroponimy, które można interpretować na kilka sposobów). 2. Omówione antroponimy 400 mieszczan kowieńskich (27% wszystkich nazw osobowych) mają pochodzenie litewskie. W tej grupie znajduje się 43 (11%) dawnych litewskich imion dwuczłonowych i utworzonych od nich patronimików, 30 (~8%) skróconych imion dwuczłonowych oraz ich form pochodnych z przyrostkami, a także 327 (81%) nazwisk pochodzenia przezwiskowego. 3. Grupa antroponimów pochodzenia nielitewskiego obejmuje 948 nazw osobowych (65% wszystkich badanych). Wśród nich jest 523 (55%) antroponimów wywodzących się od imion chrześcijańskich, 270 (29%) nazw osobowych pochodzenia apelatywnego, słowiańskiego, oraz 155 (16%) antroponimów pochodzenia germańskiego. 4. Do trzeciej grupy zaliczono 115 nazw osobowych, tj. 8% wszystkich antroponimów. Składa się ona z 80 (70%) nazw osobowych o niejasnym pochodzeniu oraz 35 (30%) antroponimów, których pochodzenie można oceniać na kilka sposobów. 5. Porównanie wyników badania z rezultatami analizy pochodzenia nazw osobowych z XVII-wiecznej księgi chrztów i ślubów parafii w Kriaunach pokazuje, że w księgach aktowych miasta Kowna antroponimy pochodzenia nielitewskiego stanowią około 65%, podczas gdy w źródle kościelnym z Kriaun wynoszą zaledwie 32%. Potwierdza to specyfikę pochodzenia nazw osobowych stanu mieszczańskiego. LITERATŪRA Bahlow H. 1967: Deutsches Namenlexikon, München: Keysersche Verlagsbuchhandlung. Biryla M. 1966: Б и р ы л а М. Б. Беларуская антрапанімія, Мінск: Навука і тэхніка. Biryla M. 1969: Б и р ы л а М. Б. Беларуская антрапанімія, Мінск: Навука і тэхніка. Biryla M. 1982: Б і р ы л а М. Б. Беларуская антрапанімія, Мінск: Навука і тэхніка. 28 Panašios miestiečių asmenvardžių kilmės tendencijos pastebėtos 1752–1798 m. Kėdainių parapinės šv. Jurgio bažnyčios krikšto knygoje (LVIA. F. 1424. Ap.1. B. 1). 107 Biržiška V., Biržiška M. 1987: Lietuvos studentai užsienio universitetuose XIV–XVIII amžiais, Čikaga: Lituanistikos instituto leidykla. Brechenmacher J. 1960: Etymologisches Wörterbuch der deutschen Familiennamen 1, Limburg a. d. Lahn: C. A. Starke Verlag. Brechenmacher J. 1963: Etymologisches Wörterbuch der deutschen Familiennamen 2, Limburg a. d. Lahn: C. A. Starke Verlag. Būga K. 1958: Apie lietuvių asmens vardus. – Rinktiniai raštai 1, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 201–269. Falk K. O. 1963: Ze studiów nad slawizacją litewskich nazw miejscowych i osobowych. – Scando-Slavica 9, 87–103. Falk K. O. 1966: O metodach slawizacji litewskich nazw osobowych i miejscowych. – Språkliga Bidrag 5(22), 1–16. Fraenkel E. 1962: Litauisches etymologisches Wörterbuch 1, Heidelberg-Göttingen: Carl Winter, Universitätsverlag. Fraenkel E. 1965: Litauisches etymologisches Wörterbuch 2, Heidelberg-Göttingen: Carl Winter, Universitätsverlag. Gottschald M. 1954: Deutsche Namenkunde. Unsere Familiennamen nach ihrer Entstehung und Bedeutung, Berlin: Verlag Walter de Gruyter u. Co. Instrukcja wydawnicza dla źródeł historycznych od XVI do połowy XIX wieku, Wrocław: Zakład imienia Ossolińskich – wydawnictwo, 1953. Jonikas P. 1973: Lietuvos studentų pavardės XV–XVIII a. Europos universitetuose. – Lituanistikos darbai 3, 201–216. Kiaupa Z. 1973: Kauno miesto senojo archyvo likimas. – Lietuvos TSR mokslų akademijos darbai. Ser A, 2(43), 125–140. Kiaupa Z. 1977: Kovos tarp liuteronų ir katalikų Kaune iki XVIII a. vidurio. – Religinės kovos ir erezijos Lietuvoje 4, 13–26, Vilnius: Mintis. Kiaupa Z. 1988: Kauno miesto vaiztas ir jo aktų knygos XVI–XVII a. pirmojoje pusėje. – Lietuvos miestų istorijos šaltiniai, Vilnius: Mokslas, 25–46. Kiaupa Z. 2000: Kauno vaizto XVI a. vidurio knygos prabyla lietuviškai. – Kultūrų sankirtos, Vilnius: Diemedžio leidykla, 66–92. Kuzavinis K., Savukynas B. Lietuvių vardų kilmės žodynas, Vilnius: Mokslas, 1987. Lietuvių pavardžių žodynas 1–2, Vilnius: Mokslas, 1985–1989. Maciejauskienė V. 1990: М а ц е я у с к е н е В. Влияние языка источников на вариантность литовских фамилий в XVIII веке. – Balto-slowiańskie związki językowe. Prace Slawistyczne 81, Wrocław i in.: Wydawnictwo polskiej akademii nauk, 263–273. Maciejauskienė V. 1991: Lietuvių pavardžių susidarymas, Vilnius: Mokslas. Maciejauskienė V. 1993: Kriaunų parapijos XVII–XVIII a. asmenvardžiai. – Lietuvių kalbotyros klausimai 32: Baltų onomastikos tyrinėjimai, 34–99. Maciejauskienė V. 1994: Lietuvių pavardės: raida ir kilmė (habilitacinis darbas), Vilnius. Maciejauskienė V. 1997a: Dėl lietuvių pavardžių (asmenvardžių) klasifikavimo. – Baltistica, 32(1), 101–109. Mažiulis V. 1998: Dėl pavardės Daukšà. – Baltistica 33(2), 154. Mažiulis V. 1999: Dėl lie. Daukšà kilmės. – Tarptautinė konferencija: Mikalojus Daukša ir jo laiko kultūros kontekstas. Konferencijos tezės. Vilnius, 1999 m. spalio 21–22 d., Vilnius: Vilniaus universitetas, 30. Otrębski J. 1963: Slawizacja litewskich nazw wodnych i miejscowych. – Z polskich studiów slawistycznych. Seria 2: Językoznawstwo, 267–268. Ragauskaitė A. 1999: XVI a. II pusės Kauno miestiečių lietuviškos kilmės asmenvardžiai. – Lietuvių kalbotyros klausimai 41, 145–158. Ramonienė M. 1987: Р а м о н е н е М. Литовские фамилии конца XVIII в. Автореферат дис. […] канд. филол. наук, Вильнюс. 108 R o s p o n d S. 1967: Słownik nazwisk śląskich 1, Wrocław-Warszawa-Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich-Wydawnictwo. R o s p o n d S. 1973: Słownik nazwisk śląskich 2, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich-Wydawnictwo. S a l y s A. 1983: Mūsų lietuviškieji vardai. – Raštai 2, Roma: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 267–284. Słownik imion współcześnie w Polsce używanych, Kraków: Polska Akademia Nauk, Instytut Języka Polskiego, 1995. Słownik nazwisk współcześnie w Polsce używanych 1–10, Kraków: Polska Akademia Nauk, Instytut Języka Polskiego, 1992–1994. S t a l t m a n è V. 1981: С т а л т м а н е В. Э. Латышская антропонимия. Фамилии, Москва: Наука. T a l u n t y t è N. 1998: Istoriniai Fredos vietovardžiai. – Kauno istorijos metraštis 1: Vytauto Didžiojo universitetas, 157–165. ТМОИ – Теория и методика ономастических исследований, Москва: Наука, 1986. U n b e g a u n O. 1989: У н б е г а у н О. Б. Русские фамилии, Москва: Прогресс. W o l f f A. 1957: Projekt instrukcji wydawniczej dla pisanych źródeł historycznych do połowy XVI wieku. – Studia źródłoznawcze 1, 155–181. Z i n k e v i č i u s Z. 1976: W sprawie kontaktów językowych litewsko-polskich w Wilnie w XVII wieku. – Acta Baltico-Slavica 9, 125–131. Z i n k e v i č i u s Z. 1977a: Iš lituanizmų Vilniaus XVII a. pradžios lenkiškuose rankraščiuose. – Žmonės ir kalba, Vilnius: Mintis, 93–101. Z i n k e v i č i u s Z. 1977b: Lietuvių antroponimika. Vilniaus lietuvių asmenvardžiai XVII a. pradžioje, Vilnius: Mokslas. Z i n k e v i č i u s Z. 1977c: Tėvardinė asmenvardžių sistema Lietuvoje. – Baltistica. II priedas, 151–156. Z i n k e v i č i u s Z. 1997: XVII a. dvarų inventoriai – Rytų Lietuvos antroponimikos ir demografijos šaltinis. – Lietuvių kalbotyros klausimai 38, 63–80. ON THE ORIGIN OF PROPER NAMES BORNE BY RESIDENTS OF KAUNAS IN THE FIRST HALF OF THE 17th CENTURY Summary For this paper, the names of 1463 townsmen, entered into official documents of the town of Kaunas in the first half of the 17th century, were examined with regard to their origin. Only the second components of bipartite anthroponyms were taken into consideration. Three groups were singled out: names of Lithuanian origin, names of non-Lithuanian origin and names whose origin is unclear or allows of more than one interpretation. Among the names singled out for examination, 400 (27%) were of Lithuanian origin. They comprised archaic Lithuanian compound names and patronymics derived from them (43 = 11%), shortened forms and suffixal derivatives of such compound names (30 = 8%), and second names that originated as nicknames. 948 names proved to be of non-Lithuanian origin (65% of those examined). Among them were 523 names associated with the Christian tradition (55%), 270 names derived from Slavic appellatives (29%) and 155 names of Germanic origin (16%). The third group, consisting of 115 names, made up 8% of the total number of anthroponyms singled out for investigation. Among them, 80 (= 70%) were unclear as to their origin, and 35 (= 30%) were susceptible of several interpretations. 109 By way of comparison, the proper names entered in the same period into the birth and marriage registers of the parish of Kriaunai were also examined with regard to their origin. In the Kaunas documents, names of non-Lithuanian origin make up some 65% of the total number, whereas in the church books of Kriaunai they amount to a mere 32%. This shows that townsfolk had distinctive features of their own as far as the origin of their proper names are concerned. Alma RAGAUSKAITĖ Lietuvių kalbos institutas Antakalnio g. 6 LT-2055, Vilnius, Lietuva Gauta 2000 02 24 110