XVII a. pirmosios pusės Kauno miestiečių asmenvardžių kilmė

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XLIII (2000) Alma RAGAUSKAITĖ Lietuvių kalbos institutas, Vilnius POCHODZENIE NAZWISK OSOBOWYCH MIESZCZAN KAUNASKICH Z PIERWSZEJ POŁOWY XVII W. Nazwiska osobowe mieszczan litewskich były badane w niewielkim stopniu). Na podstawie określeń mieszczan odnotowanych w XVI-wiecznych księgach wójta kowieńskiego rozpoczęto badania nazwisk osobowych mieszkańców Kowna. Omówiono antroponimy pochodzenia litewskiego, przeanalizowano problemy ich slawizacji i derywacji (por. Ragauskaitė 1999: 145-158). Po dostrzeżeniu specyficznych kwestii dotyczących pochodzenia, określania itp. nazwisk osobowych mieszkańców Kowna z XVI w. niniejsza publikacja stanowi kontynuację badań nad antroponimią dawnych mieszczan Kowna. Celem niniejszego artykułu jest omówienie pochodzenia nazwisk osobowych mieszkańców Kowna z pierwszej połowy XVII w., sklasyfikowanie ich z tego punktu widzenia oraz ustalenie ilościowych proporcji antroponimów różnego pochodzenia. Antroponimię do artykułu zebrano z XVII-wiecznych ksiąg akt miasta Kowna (1603-1629 r. magistratu i wójta?, 1604-1610 r. magistratu“, 1606-1608 r. wójta“, 1608-1616 r. mieszanej wójta, ławników i magistratu“ oraz 1610-1622 r.,* 1622-1640 r." ławników)“. Księgi tych instytucji samorządowych pisali pisarze w językach polskim i łacińskim, jedynie w księdze ławników z lat 1610-1622 odnotowano jeszcze dwa niewielkie wpisy w języku niemieckim". Księgi zawierają wpisy spraw rozpatrywanych w sądach wójta, ławników i magistratu". Duża część osób zapisanych w wymienionych księgach to Litwini — zarówno mieszkańcy Kowna, jak i przybysze (por. Kiaupa 1988: 28). ! Przegląd badań zob.: : Ragauskaitė 1999: 145-158. Oprócz prac wskazanych powyżej por. także : Jonikas 1973: 201-216; Zinkevičius 1976: 125-131; 1977a: 93-101; 1977c: 151-156; Biržiška 1987. ? Dział Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego (dalej —VUBRS). FE. 7. Nr. 13855. 3 Tamże. E. 7. Nr 13856. * Tamże. E 7. Nr 13859. “ Tamże. E. 7. Nr 13860. * Tamże. E. 7. Nr 13861. ' Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne (dalej — LVIA). E. SA. B. 13863. 5 Kolejna księga akt magistratu kowieńskiego z lat 1636–1646 jest przechowywana w Rosyjskim Państwowym Archiwum Akt Dawnych w Moskwie. EF. 356. Ap. 1. B. 19588. Nie było możliwości skorzystania z tej książki. ? * VUBRS. F 7. Nr 13861. L. 257, 264-265. 1 Szczegółowo sporządzony opis tych źródeł, w którym podano informacje o miejscu przechowywania dokumentu, sygnaturze, stanie księgi, języku wpisów, prawidłowej kolejności kart oraz publikacjach, zob. Kiaupa 1973: 125-137; 1988: 40-45. 93 Przede wszystkim należy wyodrębnić kryteria, na podstawie których można byłoby dokładnie ustalić, które antroponimy zapisane w dokumentach historycznych należy przypisać mieszczanom kowieńskim. Do analizy wybrano źródła, w których zaznaczono, że dana osoba należy do stanu mieszczańskiego", np.: pan Stephan Dwilewic3 mieszczanin kowien(ski)- “* (MV 248)“, Marcinowi Jurgiewic3owi mieszczaninu kowien(skiemu) (narz.; MV 208)", S3ymona Macieiowicz3a mieszczanina kowien(skiego) (dopełn.; MV 413), Joannes Mikiewic3 civis caunen(sis) (MV 307), honestus Stephanus Romeyko civis et textor caunen(sis) (MV 271), Jana Stankuna mieszczanina i szewca kowien(skiego) (dopełn.; MV 155), uczciwy“ Maciey S3awlewic3 mieszczanin kowienski (VSM 341)* ir kt. Z problemem identyfikacji mieszczan, badając antroponimy wilnian, zetknął się Z. Zinkevičius (por. Zinkevičius 1977b: 46). Określenia mieszkańców Kowna w źródłach są zróżnicowane. W większości przypadków zapisywani są za pomocą dwóch nazw osobowych, np. : Georgy Biwilewic3 (VSM 25), Francys3ka Bonis3ka (kilm.; MV 228), Adama Dominikiewic3a (kilm.; MV 210), Mikotaia Janowicia (kilm.; MV 91), Jakuba Jawgiela (kilm.; MV 59), Piotrowi Kriczonowiczowi (naud.; MV 378), Jana Macieiowicza (kilm.; MV 186), Jacobus Weckowics (MV 75) ir t. t. Zdarzają się określenia ir trzema nazwami osobowymi, np. : Petrus Macieiowics Bepirs3tys (S, Pawel 127), Stanistawowic3 Bublis (VSM 129), Gaspar Jakubowics Dawiota (S, Joanni 218), Stephanowicz Kropas (S,219), Stanislaus Sczesnowics Marmukna 11 Szerzej na ten temat zob. Ragauskaitė 1999: 146. 12 Skróty odnotowane w dokumentach historycznych są rozwijane. Dopisek podaje się w nawiasach. 13 Księga magistratu i wójta z lat 1603–1629 oznaczana jest jako MV, księga magistratu z lat 1604–1610 oznaczana jest jako M, księga wójta z lat 1606–1608 oznaczana jest jako V, księga wójta, ławników i magistratu z lat 1608–1616 oznaczana jest jako VSM oraz m., 1610-1622 1622-1640 m. księgi ławników oznaczane są jako S,, Wszystkie S, podane antroponimy są poświadczone w metrykach. Przy każdym w nawiasach jų podaje się źródło ir po numer strony z przecinkiem (lub karty). Przy podawaniu nazwisk stara się zachować autentyczne formy odnotowane w dokumentach historycznych. Dla uproszczenia zmieniono tylko kilka specyficznych znaków, tj. 8—d, fH—-h, os. 14 W artykule częściej stosuje się skróty nazw przypadków: kilm. — dopełniacz, naud. —celownik, įnag. —narzędnik. Pozostałe występują rzadziej. To: l.mn. —liczba mnoga, lit. —litewski, por. —porównaj. D Tu przyjmuje się pogląd K. Lepszego, A. Wolffa, że tytuły mieszczan i innego rodzaju podobne informacje należy podawać według zasad współczesnymi znakami (por. Instrukeja wydawnicza dla zrédet historycznych od XVI do potowy XIX wieku 1953: 30; Wolff 1957: 155-181). 16 Jak widać, w niektórych przypadkach antroponimy wyraźnie nazywające osoby można odróżnić od dodatkowych danych o stanowiskach, zajęciu i zawodzie mieszczan. W ten sposób częściowo rozwiązuje się skomplikowany problem rozróżnienia przydomków apelatywnych i nazw osobowych w kontekście antroponimii początku XVII w., aktualny również w niniejszym artykule (por. Zinkevičius 1977b: 59; Maciejauskienė 1991: 31). Tym bardziej że niektóre specyficzne określenia osób również pozwalają rozróżnić te dwie kategorie, ponieważ wskazują na nazwę rzemiosła, która stała się nazwą osobową, np. : Maciey Hayduk Styrnik (V 228), Bartlomiey (VSM 239) ir i in. 94 (VSM 200), Mathias S3ymkiewic3 Milkosientis (S, 731), Jacobus Augustynowic3 Os3kopaltys (S, 132), Piotra Juriewic3a Piec3zugi (kilm.; M 99), Joani Hrehorowicz Raczkiewicz (S,237) bei kt. Księgi akt miejskich Kowna pisali pisarze, których językiem ojczystym najczęściej, jak się zdaje, nie był litewski. Dlatego antroponimy mieszczan przedstawiono bardzo niejednolicie. Niektóre antroponimy zapisano stosunkowo poprawnie, np. : Burba (VSM 278), Janeikis (M 58), Kabaldis (VSM 244), Kulnius (S, 183), Surwilis (S, 804) i in. Część omawianych antroponimów została zeslawizowana. Jest to charakterystyczne również dla nazw osobowych występujących w innych źródłach historycznych (por. także Būga 1958: 232-233; Falk 1963: 87—95; 1966: 3— 8; Otrębski 1963: 267-286; Zinkevičius 1977b: 98-104; Ramonienė 1987: 5-8; Maciejauskienė 1990: 265; 1991: 172—178; 1993: 80; 1994: 16-53). Tu zostaną omówione zaobserwowane częstsze przypadki substytucji fonetycznej oraz slawizacja morfologii antroponimów (zapisywanie końcówek, zastępowanie litewskich przyrostków patronimicznych słowiańskimi). W księgach akt zauważono następujące najczęstsze przypadki substytucji głosek: a zastępowane przez io, np.: * Burbažentis —Burbojigcia (dopełn.; MV 358), *Krumadantis —Krumodancia (dopełn.; V 238), *Margužis —Morgujia (dopełn.; V 118), * Mazgeikūnas —Mojsgieykuna (dopełn.; V 135), * Mateišiūnas —Mateysunos (MV 413), * Mulka — Mutko (V 66), *Spalis, *Spalys —Spolis (VSM 219), *Steigvila —Steigvito (M 258), *Simkiinas —Ssymkunos (MV 54), *Trumpaila —Trumpaylo (MV 386), *Vilkadaravicius —Wilkodurowicy (MV 100), *Virbalitinas —Vierbalunos (MV 189) i in. Haidukonis s3wiec ai au zmienia się na oi (oy), np.: *GaiZevskis —Goyzew/ki (S, 132), * Ragaišis —Rogoi[3a (dopełn.; V 228), *Smailis, *Smailys —Smoilis (S, 9), *Tarvainis —Tarwoin (S,28), *Zemaitis —Zemoytis (S,80) oraz in. au zmienia się na iow, np.: * Daugirdas —Dowgird (M 181), * Gedgaudas —Gedgowd (M 120), *Žovautavičius-Zastowtowic3a (dopełn.; M 194) i podobne. o zmienia się na a, np.: * Beinoravičius —Beynarowic3 (MV 352), *Jogėlavičius — Jagietowic3 (V 302), *Norkevicius —Narkiewic3 3 (MV 91, 329; S, 143)" i in. uo najczęściej zmienia się na o, np.: *Juodis, *Juodys —Jodis 3 (S, 324; V 42; VSM 399), * Keliuotis —Kielotis (VSM 558), *Plaukuotis —Plawkoc (S, 733) i in. š zmienia się na s, np.: *Pagaikštis —Pagaik/tis (S, 350), *Šeškelis —fefkielowi (używ.; MV 101), *Siaudakiilis, *Siaudakiilys —Saudokula (dopełn.; MV 334), *Šikšnis, *Šikšnys —Sikfnis (MV 184), *Šiukšta —Siukfta (MV 94), *Slubelis — flubella (dopełn.; MV 217) itd. Wspomniane przypadki zastępowania jednych głosek innymi oraz monoftongizacji dyftongów, badając antroponimy z ksiąg małżeństw kościoła św. Jana w Wilnie z lat 1602–1615 oraz ksiąg chrztów z lat 1611–1616, szczegółowo omówił Z. Zinkevičius (por. Zinkevičius 1977b: 98–101). 17 Liczba znajdująca się po nazwisku wskazuje liczbę osób odnotowanych na wskazanych stronach. 95 We wszystkich badanych księgach aktowych Kowna z pierwszej połowy XVII w. antroponimy zapisywane są zarówno z końcówkami, jak i bez nich, np. : Dawiotys (MV 349), Digris (S, 212), Dirda (VSM 386), Gniaujdsius (S,9), Gniaujzius (MV 196), Kieyda (MV 106), Kielis (M 41), Laukis (VSM 368), Maldzius (MV 416), Mulkus (MV 102), Palepis (S, 203), Peluksstis (VSM 393), Pempe (VSM 260), Placiakis (VSM 324), Podeygis (MV 384), Posera (MV 376), Puikis (MV 68), Raudis (V220), Rymda (VSM 152), Ryms3a (V 95), Rudis (S,26), Stacikis (MV 186), S3awlis (M 156), S3ukis (MV 202) oraz Ginbutt (MV 252), Jaugiell (S, 731), Maniuk (S, 155), Niuk (S,191), Sidor (M 247), Staciak (VSM), Tarwoin (VSM 213), Wiuk (S,221) itd. ir "Tak samo postępuje się przy zapisywaniu tych samych nazw osobowych: Valentini D3iugas (S, 126) —Valentini D3iug (S, 131), Symon Stankunos (MV 78) —S3ymon Stankun (MV 136), Lucas Wierbalunis (S, 186) —Luce Wirbalun (S,7), Grigier Wejselis (V 172) —Grigier Wezel (V 172) oraz in. i Bez końcówek zwykle zapisywane są nazwiska z patronimicznymi przyrostkami słowiańskimi -evič, -ovi¢, np. : Dwilewic3 3 (S, 523; S,249; VSM 72), Lukaszewics 5(M 521; MV 126, 262, 394; S, 55), Markiewics (MV 160), Mikolaiewics (S, 150); Jodkowic3 (M 42), Lenartowici 2 (MV 168; S,110), Michalowics 2 (S,531: S, 18), Wieckowics (V 183) ir kt. ; z przyrostkami słowiańskimi typu -sktipo, np. : Juchnowski (MV 81), Romanow- [ki 3 (M 53; MV 408; S, 85), Ssymanowski (VSM 252), Wortow[ki 4 (MV 228; S 669; S, 104; V 101) ir pan. Nazwiska z litewskimi przyrostkami patronimicznymi -aitis, -onis, -ūnas wyraźnie częściej zapisywane są z końcówkami, np. : Kukaitis (S, 522), Macaytis (S, 694), Plikaitis (VSM 120); Burnionis (MV 325), Masonis (S, 666), Narbutonis (MV 180), Simonis 3 (M 29; S 28; S 222); Paciunas (M 244), Waytkunas (VSM 160), Werkunas (MV 132) i in. Odnotowano zaledwie kilkanaście nazw osobowych z tymi przyrostkami, zapisanych bez końcówek: Braidziun (VSM 401), Girdziun (VSM 201), Jankun (S, 133), Jafoic (S, 450), Koiatun (M 525), Perkun (S, 25), Pirciun (S,144), S3imkun 2 (M 192; V 262), S3ymon (MV 338), Tomkun (S,142), Wakarynayc (S, 137), Wirbalon (S, Wirbalun 694), (S,7). Jako świadectwo świadomej slawizacji nazw osobowych mieszczan należy chyba uznać takie przypadki, gdy obok antroponimu bezprzyrostkowego zapisano również jego odpowiednik z przyrostkiem słowiańskim. Kontekst ksiąg aktowych pozwala stwierdzić, że najczęściej są to antroponimy określające te same osoby, np. : Valentinus Biwilis (S, 495) —Valentinus Biwilewic3 (S, 401), Franciscus Boniszko (M 51) — Franciscus Bonis3kowic3 (M 104), Georgius Budris (M 497) —Jerzy Budrewic3 (M 391), Jan Burnif3ko (VSM 65) —Jan Burnifzkiewic3 (VSM 265), Tomas3a Dulki (kilm.; MV 414) —Tomas3 Dulkiewic3 (MV 72), Frąc Gniauzius (MV 196) —Frąca Gniaujziewicia (kilm.; MV 394), Jacobi Jaugiel (S, 731) —Jacobi Jawgietowicz (S, 737), Jana Jodsia (kilm.; MV 246) —Joannes Jodziewics (MV 96 451), Stanistaw Kieloc (VSM 363) —Stanislawa Kielociewic3a (kilm.; VSM 297), Jersego Ludwika (kilm.; V 48) —Jersego Ludwikowic3a (kilm.; V 114), Adami Maniuk (M 133) —Adami Maniukiewic3 (M 133), Nicolai Ragel —Nicolai Ragetowic3 (S, 639), Jurgia Stegwila (kilm.; MV 219) —Jersemu Stegwitowiczowi (naud.; MV 182), Petri Steygwit (S, 188) —Piotrowi Steygwitowiczowi (naud. ; S,4) i in. ir -Najczęściej, jak się wydaje, ze slawizacją wiążą się również zapisy form tych samych nazw osobowych z przyrostkami litewskimi i słowiańskimi, np. : Marcin Balciunaytys (MV 217) —Marcinowi Balciewic3owi (naud.; MV 48), Bartholomeum Grys3kaytis (S, 119) —Bartholomeum Gryskiewic3 (S, 318), Joannes Koiatun (M 525) —Joannes Koiatowic3 (M 27), Piotra Maciulonia (kilm.; VSM 489) —Piotru Maciulewic3u (naud.; VSM 489) —Piotr Maciulowic3 (VSM 489), Jana Stankuna (kilm.; MV 155) —Jana Stankiewicza (kilm.; MV 331), Michaeli Ssymkun (S, 128) —Michaeli S3ymkiewic3 (S. i in. 686) Przedstawione dane świadczą o tym, że w pierwszej połowie XVII w. imiona i nazwiska mieszczan kowieńskich były slawizowane w różnorodny sposób. W porównaniu z sytuacją w drugiej połowie XVI w.” można zauważyć, że w omawianym okresie slawizacja imion i nazwisk była znacznie intensywniejsza. Z badanych ksiąg aktowych Kowna z pierwszej połowy XVII w. wypisano 1463 różne dwuczłonowe określenia osób — mieszczan kowieńskich —. Pierwszymi członami takich określeń są imiona chrześcijańskie. Drugimi — nazwiska lub zastępujące je imiona i nazwiska. Właśnie drugie człony dwuczłonowych określeń osób stanowią przedmiot badania. Jest ich 1463. Pod względem pochodzenia wyodrębniono następujące grupy: nazwiska pochodzenia litewskiego i nazwiska pochodzenia nielitewskiego. Przy podziale kierowano się opinią V. Maciejauskienė, że nazwiska pochodzenia litewskiego to tylko te, które pochodzą „z genetycznie rodzimych wyrazów języka litewskiego” (Maciejauskienė 1997a: 109). Nie zawsze badane antroponimy można przypisać do jednej lub drugiej z wymienionych grup. Dlatego dodatkowo wyodrębniono jeszcze jedną grupę nazwisk — inne nazwiska. O pochodzeniu tych nazwisk z powodu trudności w ustaleniu autentycznej postaci, czynników ekstralingwistycznych lub innych przyczyn nie można powiedzieć niczego pewnego. Do tej grupy zaliczono również takie antroponimy, których pochodzenie można interpretować na kilka sposobów, a możliwe etymologie bywają niekiedy niemal równorzędne. Przy ocenie pochodzenia nazwisk opierano się tu głównie na „Słowniku nazwisk litewskich”, pracach M. Gottschalda, K. Brechenmachera, E. Fraenkla, M. Biryły, Šš Więcej na ten temat zob. Ragauskaitė 1999: 146-147. Niektóre sprawy sądu wójta kowieńskiego były przekazywane do sądu innej instytucji (por. Kiaupa 1988: 28). Nie we wszystkich przypadkach można to dokładnie prześledzić. Należy zatem mieć na uwadze pewien błąd obliczeniowy. 97 pracami H. Bahlowa, Z. Zinkevičiusa, K. Kuzavinisa i B. Savukyna, B. Unbegauna oraz in.*". pracami*". W artykule przedstawiono nerekonstruowane imiona i nazwiska mieszczan kowieńskich z pierwszej połowy XVII w. Jest to bardziej zwięzły sposób prezentacji. Przywrócenie rodzaju wszystkich imion i nazwisk do formy języka ogólnego znacznie zwiększyłoby objętość artykułu. Antroponimy pochodzenia litewskiego Wśród badanych mieszczan kowieńskich z pierwszej połowy XVII wieku w księgach akt odnotowano 1463 antroponimów, z których 400 ma pochodzenie litewskie. Stanowi to 27% wszystkich omawianych antroponimów. Zostały one dokładniej sklasyfikowane na trzy podgrupy: dawne dwuczłonowe antroponimy litewskie i utworzone od nich patronimika, skróty antroponimów dwuczłonowych oraz sufiksalne derywaty tych ostatnich, a także antroponimy pochodzenia przezwiskowego. Wśród omawianych antroponimów pochodzenia litewskiego 43 można zaliczyć do dawnych dwuczłonowych antroponimów litewskich oraz utworzonych od nich patronimików. Stanowi to około 1196 wszystkich antroponimów pochodzenia litewskiego: Beynarowic3 (MV 352), Biwil (S, 172), Biwilewic3 3 (MV 61; S, 137; S, 218), Biwilewic3a 2 (kilm.; V 103; VSM 194), Biwilowi (naud.; MV 168), Dawiotys (MV 349), Dowgird (M 181), Eygird (S,169), Gey/torowi (naud.; V 103), Giedgowd (M 120), Ginbutt (MV 177), Jagietowic3 (V 302), Jaugita (kilm.; V 191), Jawgiela (kilm.; MV 59), Jawgieltowic3 (S, 737),Josudowic3owi (naud.; MV 377), Jowa[zaytis (V 13), Narbutonis (MV 180), Norgetowicza (kilm.; MV 352), Radwitaytis (VSM 20 Plg. Słownik nazwisk litewskich 1, Wilno: Mokslas, 1985; 2, Wilno: Mokslas, 1989; Gottschald M. Deutsche Namenkunde. Nasze nazwiska według ich pochodzenia i znaczenia, Berlin: Verlag Walter de Gruyter u. Co, 1954; Brechenmacher K.J. Etymologisches Wörterbuch der Deutschen Familiennamen 1, Limburg a. d. Lahn. : C. A. Starke Verlag, 1960; 2, Limburga. d. Lahn. : C. A. Starke Verlag 1963; Fraenkel E. Litauisches etymologisches Wörterbuch 1, Heidelberg-Göttingen: Carl Winter, Universitätsverlag, 1962; 2, Heidelberg-Göttingen: Carl Winter, Universitätsverlag, 1965; Bipsina M. B. Беларуская антрапанімія, Мінск: Навука і тэхніка, 1966; Bahlow H. Deutsches Namenlexikon, München: Keysersche Verlagsbuchhandlung, 1967; Rospond S. Słownik nazwisk śląskich 1, Wrocław- -Warszawa-Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolinskich-Wydawnictwo, 1967; Bip sia M. b. beaapyckas anmpananimis, MiHCK: Hasyka i raxnuxa, 1969; Rospond S. Stownik nazwisk slgskich 2, Wroclaw-- Warszawa-Krakow: Zaklad Narodowy im. Ossolinskich-Wydawnictwo, 1973; Zinkevičius Z. Antroponimika litewska. Litewskie imiona osobowe Wilna na początku XVII w., Wilno: Mokslas, 1977; Cranrmane B. D. JJamonuckas anmpononumus. Pamuauu, Mocksa: Hayka, 1981; Biprsrmua M. b. beaapyckas anmpananimiz, Minck: HaByka i Toxunka, 1982; Salys A. Nasze litewskie imiona. —Raštai 2, Rzym: Litewska Katolicka Akademia Nauk, 1983, 267-284; Kuzavinis K, Savukynas B. Słownik pochodzenia imion litewskich, Wilno: Mokslas, 1987, Va6erayn O. b. Pycckue pamuauu, Mocksa: Ilporpecc, 1989; Stownik nazwisk wspolczesnie w Polsce užywanych 1-10, Krakéw: Polska Akademia Nauk, Instytut Jezyka Polskiego, 1992-1994; Stownik imion wspdlczesnie w Polsce uzywanych, Krakéw: Polska Akademia Nauk, Instytut Jezyka Polskiego, 1995. 98 301), Radwilowic3 (MV 101), Radwilowic3a (kilm.; V 258), Radwifowic3owi (naud.; V 145), Skirmant 2 (MV 385; S, 341), Stegwit (S, 32), Stegwitowic3owi (naud.; MV 182), Steigwit (S, 188), Steigwito (M 154), Surwilis (S, 804), Tarwoin 5 (MV 10; S, 614; S,28; V 292; VSM 213), Wimbaraiciowi (naud.; V 58), Wisgirda (kilm; VSM 15), Woy3butonis (MV 64), Zastowtowicja (kilm.; M 194). W źródłach znaleziono jedynie 30 (~8% wszystkich antroponimów pochodzenia litewskiego) antroponimów mieszczan kowieńskich, które można wiązać ze skrótami dawnych dwuczłonowych litewskich imion osobowych i ich derywatami sufiksalnymi“*: Darguja (kilm.; MV 61), Gierdziunowics (MV 38), Gird3iuna (kilm.; V 8), Maniuk 4 (M 133; S, 198, 351; S, 155), Maniuka (kilm.; MV 350), Maniukiewic3 (S, 433), Maniukiewic3a 2 (kilm.; MV 65; V 101), Narkiewic3 3 (MV 91, 329; S, 143), Narkun 2 (S, 615; S, 77), Narkuna 2 (kilm.; V 172; VSM 425), Narkunowi (naud.; MV 353), Narkunowic3owi (naud.; MV 101), Naruszayciowi (naud.; MV 427), Narus3ewic3a (kilm.; V 151), Rymda 2 (M 391; VSM 152), Rymkowi (naud.; V 27), Rymkowic3 (VSM 243), Romeyko 2 (MV 271, 273), Romeykowic3 (MV 349). Wśród badanych antroponimów mieszczan kowieńskich pochodzenia litewskiego najwięcej jest antroponimów pochodzenia przezwiskowego. Można je wiązać z konkretnymi rzeczownikami, przymiotnikami i czasownikami języka litewskiego. Jest ich 327, co stanowi 8196 antroponimów pochodzenia litewskiego: Balciewic3 (S, 177), Balciunaytys (MV 217), Berankis3ka 2 (kilm.; V 220; VSM 153), Berankiszkis (VSM 438), Berankowic3 (M 561), Braidziewic3 2 (V 39; VSM 74), Braidziun (VSM 401), Bryzga (kilm.; MV 432), Brijgia (kilm.; V 140), Bublin[kiego (kilm.; VSM 261), Budris (M 497), Burba 3 (MV 19; S, 731; S, 108), Burbela (kilm.; V 17), Burbety 3 (kilm.; V 28, 70; VSM 424), Burboni (kilm.; S, 661), Burbowic3 (MV 364), Burbosigcia 2 (kilm.; MV 42, 358), Burbulis 2 (MV 69; S, 142), Burnionis (MV 325), Burnifka (kilm.; VSM 507), Burniszka (kilm.; V 167), Burnis3kiewic3 2 (V 207; VSM 265), Burnisiko 3 (MV 155,212; S, 215), Burnisskowi (naud.; VSM 217), Burni[5kowic3a (kilm.; V 92), Dagiel (MV 308), Dagielis (S, 684), Daukfiewics (V 145), Dawxia (kilm.; MV 171)%, Dydonia (kilm.; MV 254), Dregniowicja (kilm.; V 122), Dregniu (naud.; V 122), Dryzna (S, 242), Dryzniewicz (S, 249), Dulki (kilm.; MV 414), Dwilewicz 2 (S, 523; VSM 72), Dwilewicza 3 (kilm.; MV 147,350; V 112), Dwilonis (MV 132), Dwilowic3 (MV 307), Dwitowicsowie 4 (dgs. V 247; VSM 79), Dwilsencia (kilm.; VSM 145), D3iuga (kilm.; MV 160), D3iugas (S,126), D3iuteta (VSM 52), Dsiutety 2 (kilm.; S,52, 62), Djiutetowicza (kilm.; MV 49), Gaidelis (V 272), Gayzewski 3 (MV 128; S, 402; S, 132), Girulowi (naud.; V 266), Gniauzdsius (S,9), Gniaujiewicza (kilm.; MV 394), Gniauzius (VSM 137), *! O liczbie tych antroponimów i ich miejscu w litewskim zasobie imienniczym zob. Ragauskaitė 1999: 150-151. ?2 V. Mažiulis uważa, że antroponim Daukša jest derywatem sufiksalnym z przyrostkiem -§a (-$as), lecz nie powstał jako formacja od lit. daūg, lecz jako skrót sufiksalny dwuczłonowych antroponimów od ich członu daug-, por. Daūg-vydas i in. (Mažiulis 1998: 154; 1999: 30). 99 Gras3tela (kilm.; V 301), Greyciuna (kilm.; MV 231), Grykpelis (VSM 279), Grykpell (S, 674), Grykpells (MV 185), Gudaytys (MV 87), Gulbina (kilm.; MV 125), Gulbiniewic3a (kilm.; V 158), Gulbinowicz 2 (S, 270; V 278), Jedko (V 304), Jodykloniowi (naud.; V 221), Jodiklonis (V 126), Jodis 3 (S, 324; V 42; VSM 399), Jodka (MV 112), Jodkiewic3 (V 30), Jodkiewic3a (kilm.; V 110), Jodkowic3 (M 42), Jodoklonis (S,67), Jod3ia 2 (kilm.; MV 246, 337), Jod3iewic3 2 (V 174; VSM 120), Jodziewicza (kilm.; V 247), Kabaldis (VSM 244), Kieyda 3 (MV 102; S, 495; V 191), Kiela (kilm.; M 63), Kielewic; (MV 448), Kietmutys (MV 355), Kieloc 2 (M 118; S, 116), Kielocia (kilm.; V 274), Kielociewicja (kilm.; VSM 297), Kielotis (VSM 558), Kieluciewics (VSM 257), Kiernowics (VSM 493), Kiernowski (M 566), Kierotis (M 5), Kierutis (V 236), Kinka (kilm.; MV 109), Kiszkieliencia (kilm.; VSM 393), Koiata (S, 267), Koiato 2 (M 576; V 217), Koiallowicz 2 (MV 179; S, 116), Koiatowi (naud.; VSM 200), Koiatun (M 525), Koyrewics (V 10), Krauielis (V 185), Krumadantis (M 507), Krumodancia (kilm.; V 238), Krumodenc (S, 18), Krutynaytys (MV 312), Krutynionis (MV 224), Kukaitis (S,522), Kulnius (S, 183), Kumpaycia (kilm.; V 3), Latwionis (MV 430), Laudan/ki 3 (MV 46; V 30; VSM 236), Lauka (kilm.; VSM 368), Lenkiewics (MV 282), Makjztela (S, 215), Maldsius 2 (MV 416; V 259), Marguzis 2 (M 43; VSM 60), Masgieyka (MV 332), Majsgieyko (VSM 451), Mergabernia (kilm.; MV 74), Mielkozecia (kilm.; V 136), Milcsunowic3 (MV 401), Morguzia (kilm.; V 118), Mojgieykuna (kilm.; V 135), Mutka (MV 154), Mulko 2 (V 66; VSM 294), Mulkus (MV 102), Munius (S, 223), Nagieliewics (MV 243), Niuk 2 (S, 511; S, 191), Norjencia (kilm.; VSM 256), Ozelis (V 8), Pagayk/cia (kilm.; S, 62), Pagayk/c3ia (kilm.; V 16), Pagaykltis (S, 350), Pagaiksstis (M 39), Palepis (S,203), Pafus3ewic3 (S, 729), Pelukscia (kilm.; S, 73), Peluksstis (VSM 393), Pempe (VSM 260), Perdonis (S,137), Perkun (S, 25), Perkunelis (MV 216), Perkunowic3 (MV 62), Pierdaytis (S, 365), Pierdonia (kilm.; MV 311), Pilwelowic3 (MV 348), Pirciun (S, 144), Placiakis (VSM 324), Plakaytis (S, 52), Plaukocia 2 (kilm.; S, 125; V 168), Plaukoc3 2 (MV 12; S, 340), Plawkoc 2 (VSM 193; S, 565), Plikaitis (VSM 120), Plikiem (inag.; V 289), Pliko3entis (V 426), Polukftys (MV 108), Prypirktinis (VSM 212), Probul (S, 75), Probula (kilm.; VSM 131), Puykaycia (kilm.; MV 238), Puikis (MV 68), Pukieniewic3 (V 248), Pukienowic3 (V 233), Pumpuc (VSM 159), Pumpucia (kilm.; V 64), Pumpuciewic3 (V 175), Pumpuc3 (S, 174), Purela (kilm.; MV 184), Puslewic3 (V 247), Pufplika (kilm.; MV 298), Pus3le (kilm.; V 304), Ragelewic3 (MV 58), Ragella (kilm.; MV 313), Ragetowic3 (S, 639), Ragiel (S, 189), Raudonia (kilm.; V 253), Raudosz (VSM 544), Raudoszentis (V 268), Raupsia (kilm.; V 34), Rawdonkaklowam 2 (dgs. naud.; M 39), Rawdo3 (M 105), Rajel 3 (MV 206; V 108; VSM 222), Razelewic3 (MV 72), Razelowi (naud.; MV 258), Razelowics (MV 67), Ryms3a 2 (V 91, 95), Ryms3y (kilm.; S,52), Rogoif3a (kilm.; V 228), Rudenaytys (MV 231), Rudys 4 (MV 65, 419; S, 62; S,26), Rugena (kilm.; MV 216), Rukieniewic3 (V 239), Rusteika (V 282), Saldziuna (kilm.; V 266), Saudokula (kilm.; MV 334), Sautela (kilm.; V 62), Sawodonia (kilm.; V 167), 100 Septinptaukiowi (naud.; VSM 114), Sefkielowi (naud.; MV 101), Sik/nis (MV 184), Sileykis (MV 183), Siukfta (MV 94), Skilandziuna (kilm.; MV 201), Slubella (kilm.; MV 217), Slubellowics 2 (MV 290, 325), Smoilewic3 (VSM 358), Smoilewicsu (naud.; V 197), Smoilinis (V 190), Smoilis (S, 9), Smoilowics (MV 35), Spalewicz (V 29), Spolis (S, 219), Srogaitis (VSM 382), Srogowics (V 69), Staciakia (kilm.; VSM 43), Stacikis (MV 186), Stangielewics (MV 57), Steybutowics (MV 388), Strebeyko (MV 181), Szawla (kilm.; V 69), S3awlewic3 4 (MV 170, 217; S,78; V 31), Szawlis (M 143), Sztubel (VSM 266), S3lubetis (V 176), Szmoilis (S, 797), Sznukielewicy (S, 144), Szukaitis (M 23), Szukia (kilm.; MV 202), S3ukiewic3 (MV 238), Szukiewic3a (kilm.; MV 251), S3ukis 5 (MV 66, 78, 202; S, 166; V 104), Sswairaitis (VSM 262), Szweplunis (M 510), Trytapaytys (VSM 354), Trytupem (inag.; V 169), Trumpaylo (MV 386), Wakarynayc (S, 137), Wakarinaytis 3 (M 524; V 177, 225), Wakarnaytis (V 153), Webrela (kilm.; VSM 219), Wergelowicz (M 497), Werkowics (MV 62), Werkunas (MV 132), Werf[zetaytys (MV 32), Wezeta 2 (kilm.; MV 104; VSM 382), Wejzelis (V 172), Wierbassewiczow 3 (dgs. kilm.; V 9), Wilkodurowic3 3 (MV 100; V 162; VSM 111), Wirbalewics (MV 433), Wirbalon 2 (S, 694; S, 138), Wirbalun (S,7), Wiuk (S, 221), Wizbotowicza (kilm.; S, 287), Wortow[- ki 4 (MV 228; S, 669; S, 104; V 101), Wortowlkiego (kilm.; V 274), Zebrela (kilm.; V 49), Zebris (VSM 155), Zeimelis (V 293), Zemaicia (kilm.; V 287), Zemaitela 2 (kilm.; V 255; VSM 90), Zemaitelowego (kilm.; V 34), Zemoytaycia (kilm.; MV 433), Zemoytel (S,129), Zernelis (MV 392), Zytaytys (MV 149), Zymela (kilm.; MV 235). Ta liczna warstwa kaunaskich nazw osobowych pochodzenia przezwiskowego należy oceniać jako uniwersalną cechę kontekstu historycznej antroponimii mieszczan i innych stanów pierwszej połowy XVII w. (por. Maciejauskienė 1991: 243). Na początku omawianego okresu wilnianie również mieli wiele nazw osobowych tego rodzaju (por. Zinkevičius 1977b: 231). Nazwy osobowe pochodzenia nielitewskiego W badanych księgach aktowych Kowna odnotowano 948 (6596 wszystkich analizowanych) kaunaskich antroponimów pochodzenia nielitewskiego. Dzielą się one na trzy podgrupy: nazwiska osobowe wywodzące się od imion chrześcijańskich, antroponimy pochodzenia słowiańskiego o genezie apelatywnej oraz nazwiska osobowe pochodzenia germańskiego. Wśród kaunaskich nazw osobowych nie-litewskiego pochodzenia najwięcej jest tych wywodzących się od imion chrześcijańskich. Jest ich 523. Stanowi to 5596 wszystkich antroponimów* nie-litewskiego pochodzenia, np. : Adamowic3 2 (MV 123, 182), Alechnaytys (S, 117), Aleknowic3 (V 24), Alexandrowic3 3 (MV 229; S, 191; VSM 25), Alexandrowic3a (pochodzenie ; MV 2 Dla zwięzłości podano tu nie wszystkie, lecz tylko większą część nazw osobowych omawianej grupy. 101 Biržiška V,Biržiška M. 1987: Lietuvos studentai užsienio universitetuose XIV-XVIII amžiais, Chicago: Wydawnictwo Instytutu Lituanistyki. Brechenmacher J. 1960: Etymologisches Wörterbuch der deutschen Familiennamen 1, Limburg a. d. Lahn: C. A. Starke Wydawnictwo. Brechenmacher J. 1963: Etymologisches Wörterbuch der deutschen Familiennamen 2, Limburg a. d. Lahn: C. A. Starke Verlag. Būga K. 1958: O litewskich imionach osobowych. —Rinktiniai raštai 1, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, Falk K. O. 1963: Ze studiów nad 201—269. slawizacją litewskich nazw miejscowych i osobowych. —Scando-Slavica 9, 87—103. Falk K. O. 1966: O metodach slawizacji litewskich nazv osobowych i miejscowych. —Językowa Bidrag 5(22), 1-16. Fraenkel E. 1962: Litauisches etymologisches Worterbuch1, Heidelberg-- Gėttingen: Carl Winter, Universitatsverlag. Fraenkel E. 1965: Litauisches etymologisches Worterbuch 2, Heidelberg-Gėttingen: Carl Winter, Universitiitsverlag. Gottschald M. 1954: Deutsche Namenkunde. Nasze nazwiska rodowe według ich pochodzenia i znaczenia, Berlin: Verlag Walter de Gruyter u. Co. Instrukcja wydawnicza dla źródeł historycznych od XVI do połowy XIX wieku, Wrocław: Zakład imienia Ossolińskich —wydawnictwo, 1953. Jonikas P. 1973: Litewskie nazwiska studentów na europejskich uniwersytetach w XV-XVIII w. —Prace lituanistyczne 3, 201—216. Kiaupa Z. 1973: Losy starego archiwum miasta Kowna. —Prace Akademii Nauk Litewskiej SRR. Ser. A, 2(43), 125-140. Kiaupa Z. 1977: Walki między luteranami i katolikami w Kownie do połowy XVIII wieku. —Walki religijne i herezje na Litwie 4, 13—26, Wilno: Mintis. Kiaupa Z. 1988: Wójt miasta Kowna i jego księgi aktów w XVI — pierwszej połowie XVII wieku. —Źródła do dziejów miast litewskich, Wilno: Mokslas, 25-46. Kiaupa Z. 2000: Księgi kowieńskiego wójta z połowy XVI wieku przemawiają po litewsku. —Na styku kultur, Wilno: wydawnictwo Diemedžio, 66-92. Kuzavinis K., Savukynas B. Słownik pochodzenia imion litewskich, Wilno: Mokslas, 1987. Słownik nazwisk litewskich 1–2, Wilno: Mokslas, 1985–1989. Maciejauskienė V. 1990: Manesycke He B. Binauue A3bKa HCTOYUHHKOB Ha BapHaHTHOCTH JIKMTOBCKHX (baMnruH B XVIII Beke. —Batto-stowiariskie zwiqzki jezykowe. Prace Slawistyczne 81, Wroclaw i in. : Wydawnictwo polskie] akademii nauk, Maciejauskienė V. 1991: Powstawanie nazwisk litewskich, Wilno: Mokslas. Maciejauskienė V. 1993: 263-273. Nazwy osobowe parafii Kriaunos w XVII–XVIII w. —Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 32: Badania onomastyki bałtyckiej, 34—99. Maciejauskienė V. 1994: Nazwiska litewskie: rozwój i pochodzenie (praca habilitacyjna), Wilno. Maciejauskienė V. 1997a: O klasyfikacji nazwisk (nazw osobowych) litewskich. —Baltistica, Mažiulis V. 1998: Dėl pavardės Daukša. 32(1), 101-109. —Baltistica 33(2), 154. Mažiulis V. 1999: Dėl lie. Daukša kilmės. —Międzynarodowa konferencja: Mikołaj Daukša i kontekst kulturowy jego czasów. Tezy konferencji. Wilno, 21–22 października 1999 r., Wilno: Uniwersytet Wileński, 30. Otrebski J. 1963: Slawizacja litewskich nazw wodnych i miejscowych. —Z polskich studiow slawistycznych. Seria 2: Językoznawstwo, 267–268. Ragauskaitė A. 1999: Litewskie nazwiska osobowe mieszczan kowieńskich z drugiej połowy XVI w. — Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 41, 145–158. Ramonienė M. 1987: PaMonrenre M. Jumosckue ghamuauu xonųa XVIII e. ABropedepar muc. [...] kana. ¢pumon. Hayk, BuasHioc. 108 Rospond S. 1967: Słownik nazwisk śląskich 1, Wrocław-Warszawa-Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich-Wydawnictwo. Rospond S. 1973: Słownik nazwisk śląskich 2, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolifiskich-Wydawnictwo. Salys A. 1983: Nasze litewskie imiona. — Pisma 2, Rzym: Litewska Katolicka Akademia Nauk, 267-284. Stownik imion wspdlczesnie w Polsce uzywanych, Krakow: Polska Akademia Nauk, Instytut Języka Polskiego, 1995. Stownik nazwisk wspélczesnie w Używanych w Polsce 1-10, Kraków: Polska Akademia Nauk, Instytut Języka Polskiego, 1992-1994. Staltmane V.1981:CrTajr TM are B. D. Jambuuckas aumpononumus. Pamuauu, Mocksa: Nauka. Taluntyté N. 1998: Historyczne Nazwy miejscowe Fredy. — Rocznik Historii Kauna 1: Witolda Uniwersytet Wielki, TMOI 157-165. - Теория методика u ономастических исследований, Москва: Наука, 1986. Unbegaun 0.1989: Vu бегаущи O. B. Rosyjskie pamietniki, Moskwa: Postęp. Wolff A. 1957: Projekt instrukcji wydawniczej dla pisanych zrédel historycznych polowy do XVI wieku. — Studia źródłoznawcze 1, 155-181. Zinkevičius Z. 1976: W sprawie kontaktow jezykowych litewsko-polskich w Wilnie w XVII wieku. — Acta Baltico-Slavica 9, 125-131. Zinkevičius Z.1977a: Iš lituanizmy Wileńskich W polskich a. rękopisach z początku XVII wieku. — Ludzie ir mówią, Wilno: Myśl, 93-101. Zinkevičius Z. 1977b: Litewska antroponimia. Litewskie imiona i nazwiska mieszkańców Wilna Na a. początku XVII wieku, Wilno: Mokslas. Zinkevičius Z. 1977c: Patronimiczny system imion i nazwisk Na Litwie. — Baltistica. II dodatek, 151-156. Zinkevičius Z. 1997: Inwentara. ze XVII dworów — Wschodniej Źródło demografii ir antroponimiki litewskiej. — Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 38, 63-80. ON THE POCHODZENIE OF WŁAŚCIWY NAZWY BORNE BY MIESZKAŃCY OF KAUNAS IN THE FIRST POŁOWA OF STULECIA 17" PODSUMOWANIE W niniejszym artykule imiona Kowno pierwsza połowa of 1463 mieszczanie, wpisani do oficjalnych of dokumentów miasta of były in of XVII wiek, zostały zbadane pod kątem ich to pochodzenia. Uwzględniono jedynie drugie człony dwuczłonowyof ch antroponimów. Wyodrębniono trzy grupy: imiona of pochodzenia litewskiego, imiona of pochodzenia nielitewskiego oraz imiona, których niejasne pochodzenie is dopuszcza or więcej niż of jedną interpretację. Wśród imion wyodrębnionych do analizy 400 (27%) pochodzenia litewskiego.]} 񟿿 of }}_久久爱?() Obejmowały one archaiczne litewskie imiona złożone i wywodzące się od nich patronimika (43 = 11%), formy skrócone i derywaty sufiksalne takich imion złożonych of (30 = 8%), oraz drugie imiona, które powstały as z przezwisk. 948 nazwisk okazało się mieć pochodzenie nielitewskie (65% spośród zbadanych- ). Wśród nich znajdowały się nazwiska 523 związane z nazwy tradycji (55%), 270 chrześcijańskiej wywodzące się z Apelelatywy i nazwy (29%) słowiańskie 155 of Pochodzenie germańskie (16%). Trzecia grupa, składająca się z of 115 nazwisk, stanowiła up 8% of łączną liczbę antroponimów wyodrębnionyof ch do badań. Wśród nich, 80 (= 70%) były niejasne as to ich pochodzenie, a 35 (= 30%) były podatne na kilka of interpretacji. 109 Dla porównania zbadano również pod kątem pochodzenia nazwy własne wpisane w tym samym okresie do ksiąg urodzeń i małżeństw parafii w Kriaunai. W dokumentach kowieńskich nazwiska pochodzenia nielitewskiego stanowią około 65% ogólnej liczby, podczas gdy w księgach kościelnych Kriaunai stanowią zaledwie 32%. Pokazuje to, że mieszczanie mieli własne, charakterystyczne cechy, jeśli chodzi o pochodzenie ich imion własnych. Alma RAGAUSKAITE Otrzymano 2000 02 24 Instytut Języka Litewskiego Antakalnio g. 6 LT-2055, Wilno, Litwa 110