Pietro U. Dini. „Baltų kalbos. Lyginamoji istorija“

254 | RECENZJE s. 32, 2 od dołu W części litewskiej błędów jest więcej — nie tylko korektorskich, np. Aurelia (= Aurelija) s. 16, 10 od góry, przyp. 6; busimasis (= būsimasis) s. 25, 8 od góry; lekti (= lėkti) s. 31, 8 od góry; pusti, puté (= pūsti, pūtė), žadžia (= žaidžia) s. 31, 13 od góry; baigiai (= baigei) s. 34, 6 od dołu. ; s. 34, przyp. 27 wymienionych prac litewskich akcentologów nie podano w wykazie literatury; mok+eé-- té-s i mok+é-mé-s (s. 35, ak. 2,3) należy zamienić miejscami; feciu (= tėčiu) s. 58, ak. 12. ; biški (= biškį „trochę- “) s. 92, ak. 3. ; Nieprawdą jest, że forma šokinti nie występuje w języku litewskim (s. 103, przyp. 64); krenta (= krinta) s. 115, ak. 15 (krenta w języku matki — nie jest formą języka ogólnego- ); MFTYTI (= METYTI) s. 117, w. 1; (tevelis) (= tėvelis) s. 133, ak. 13 ; tetis (= tetis {tétis}) s. 134, 10,13 w. Wymienione tu błędy „rozpływają się” wśród mnóstwa bezbłędnie przedstawionych przykładów i nie rażą oczu. Gorzej jest z litewskim streszczeniem — jego język, styl i interpunkcja wymagają znacznej redakcji. Godne ubolewania jest to, że wiele błędów litewskiego tekstu przeniesiono z dysertacji. Wskazywałoby to, że przygotowaniu monografii towarzyszył pośpiech. Prawdopodobnie pośpiechem należy wyjaśnić również dysertację, która zamiast monografii zakradła się do tekstu książki, np. „In this dissertation, I shall refer to problems of accentuation“ (s. 34, przyp. 27). Kończąc tę recenzję, chcę powiedzieć, że pomimo wskazanych wad i błędów monografia P. Wėjcika jest poważną pracą, która poszerzyła horyzont lituanistyki o badania nad językiem dzieci. Recenzowana książka i artykuły nie powstałyby bez wysiłku wielu osób: nagrania audio wykonywała i transkrybowała matka Rūty, lituanistka Aurelija Kaškelevičienė (pracę tę częściowo finansowała Austriacka Akademia Nauk — grant uzyskany przez prof. W. U. Dresslera; a także Fundusz Otwartej Litwy, który zakupił komputer, magnetofon i kasety), dane kodował i analizował, rzecz jasna, P. Wojcikas, konsultowany i wszechstronnie wspierany przez znaną psycholingwistkę prof. M. Smoczynską, z której inicjatywy rozpoczęto również badania nad językiem litewskich dzieci; pisaniem i obroną dysertacji kierował bałtysta prof. Axelis Holvoetas. Pomoc tych i innych osób autor pięknie uwydatnia w książce sam autor (s. 7), jednak głównym bohaterem nowej gałęzi językoznawstwa litewskiego jest on sam, profesjonalnie przygotowany psycholingwista i lituanista, który — nie mam wątpliwości — będzie nadal z powodzeniem kontynuował badania lituanistyczne. Bonifacas Stundžia Otrzymano 17.08.2001 Katedra Bałtystyki i Językoznawstwa Ogólnego Uniwersytet Wileński Universiteto g. 5, 2734 Vilnius, Litwa [email protected] PIETRO U. DINI, JĘZYKI BAŁTYCKIE. HISTORIA PORÓWNAWCZA. Wilno: Instytut Wydawniczy Literatury Naukowej i Encyklopedycznej, 2000, 540 s. Wprowadzenie Pietro U. Diniego do filologii bałtyckiej Le lingue baltiche doczekało się już wielu pozytywnych recenzji w prasie lingwistycznej. Przekłady na język litewski i łotewski świadczą nie tylko o tym, że wypełnia ono lukę w literaturze bałtystycznej, lecz także o pozytywnych cechach samej książki. Aby wydanie litewskie przejęło wszystkie te cechy oryginału, specjalny redaktor książki Bonifacas Stundžia włożył niemało wysiłku. Jego staranna praca pozwoliła uniknąć dauNieco bardziej zaskakuje transkrypcja [z'in'a] (zamiast [zipa]), podana przy łotewskim słowie zina (s. 92). Nie należy ukrywać przed czytelnikiem, że systemy fonologiczne języka litewskiego i łotewskiego różnią się; że w języku łotewskim nie występuje asymilacyjne zmiękczenie przed samogłoskami przednimi oraz że spółgłoska oznaczona znakiem <n> nie jest zmiękczoną spółgłoską zębowo-alweolarną, lecz spółgłoską palatalną (tzn. artykulacja palatalna nie jest uboczna, lecz główna). Ponieważ nie ma twardych i miękkich RECENZJE | 255 terminologicznych i rzeczowych nieścisłości, które przy przekładzie mogły łatwo się wkraść. Osobne recenzowanie wydania litewskiego, po tym jak wcześniej na łamach tego czasopisma (t. 39, 1998, s. 253–257) Giedrius Subačius zrecenzował włoski oryginał, nie wydaje się konieczne. Jednak ukazanie się przekładu na Litwie jest ważnym i radosnym wydarzeniem; do jego odnotowania skłaniają także inne względy: oryginał najprawdopodobniej pozostanie na Litwie bibliograficznym rarytasem, natomiast wydanie litewskie niewątpliwie zajmie zaszczytne miejsce obok włoskiego, tym bardziej że zostało ono (jak napisano w przedmowie do wydania litewskiego) uściślone i znacznie uzupełnione. Wśród czynników decydujących o wartości recenzowanej książki szczególnie należy podkreślić to, że autor jest w równym stopniu językoznawcą i filologiem, a rozpatrując istotę dyskusji o prawie de Saussure’- a, czuje się równie swobodnie, jak wtedy, gdy charakteryzuje rozważania autorów okresu renesansu na temat ludów i języków bałtyckich oraz ich pochodzenia („paleokomparatystyka” na obszarze bałtyckim jest jedną z ulubionych dziedzin badań autora). Równowaga między aspektami lingwistycznymi i filologicznymi, szczególnie godna podkreślenia w czasach nasilającej się specjalizacji, czyni książkę Diniego wręcz wzorowym wprowadzeniem do studiów bałtystycznych. W książce omówiono prehistorię Bałtów, główne cechy bałtyckiego językoznawstwa porównawczego, kontakty językowe oraz aspekty arealne, rozwój języków litewskiego i łotewskiego oraz jego kontekst historyczny i kulturowy, a także scharakteryzowano nieliczne zachowane do naszych czasów dane dotyczące pruskiego i innych wymarłych języków oraz dialektów bałtyckich. Na końcu znajdujemy przykłady tekstów w językach bałtyckich z różnych okresów wraz z komentarzami oraz niezwykle szczegółową bibliografię. Układ materiału jest nieco nierównomierny i asymetryczny, ale wynika to z jego charakteru: rozwój języków litewskiego i łotewskiego omówiono od czasów prehistorycznych po najnowsze, dlatego też dane dotyczące tych języków są rozproszone w kilku rozdziałach; autor kolejno odsłania poszczególne historyczne warstwy struktury języka. Języka pruskiego, poświadczonego zaledwie w kilku krótkich tekstach, nie można było opisać w taki sam sposób, dlatego wszystkie dane dotyczące tego języka zgromadzono w jednym rozdziale, w którym zresztą przedstawiono bardzo dobry przegląd problematyki filologicznej związanej z rekonstrukcją tego języka. Treść książki została w tej recenzji przedstawiona bardzo niekompletnie; bez przesady można powiedzieć, że nie ma takiej dziedziny badań bałtystycznych, której autor nie zaprezentowałby czytelnikowi przynajmniej w ogólnym zarysie. Skrupulatność autora i jego szerokie horyzonty naukowe uwidaczniają się zarówno w ogromnej bibliografii, jak i w treści książki. Książka Dini'ego jest dobrze napisana i starannie zredagowana, a nawet bardzo pedantyczny recenzent nie znalazłby materiału na długą listę zauważonych błędów. Formy różnych języków są na ogół cytowane bez zarzutu. To, że przykłady języka łotewskiego przedstawiono nieco gorzej niż przykłady innych języków, odpowiada przeciętnemu standardowi publikacji z zakresu bałtystyki. Mając na uwadze dużą liczbę znaków diakrytycznych stosowanych przy zapisywaniu łotewskich wyrazów, statystyczne prawdopodobieństwo, że w publikacji językoznawczej wydrukowanej poza Łotwą wszystkie lub przynajmniej większość form łotewskich zostanie podana poprawnie, można uznać za równe zeru. Dlatego nie dziwią takie niedokładności, jak vars zamiast varš/varš (s. 119), pėrkuns zamiast pėrkūns (s. 119), mūsinam zamiast masinam saucamies (s. 137), kiselis zamiast kiselis (s. 181), nakt priekš zamiast nakt priekša (s. 338). Należy podkreślić, że takich przypadków jest bardzo niewiele. 256 | RECENZJE opozycji spółgłosek alveolarnych, transkrypcja wyrazu šūt [š'u:t] (s. 83) jest niemotywowana i prawdopodobnie odzwierciedla jedynie transkrypcję litewskiego odpowiednika siūti: w językach, w których nie występuje korelacja miękkości, spółgłoski szumiące najczęściej z natury są alveolarno-palatalne. Łotewskie słowo blaurs również transkrybowane jest zgodnie z zasadami wymowy języka litewskiego [bl’eurs] (s. 80). Dyskusyjna wydaje się zasada autora, by formy litewskie podawać z akcentami intonacyjnymi, a łotewskie — bez nich: forma būt, podana obok lit. būti, stwarza wrażenie, jakby akcenty intonacyjne rozróżniał tylko język litewski. Z drugiej strony należy przyznać, że formy łotewskie ze znakami intonacji bardzo odbiegają od zwykłego wyglądu słowa drukowanego, co może niepokoić czytelnika nieobeznanego z pisownią naukową. Autor przedstawia dyskusyjne problemy porównawczej lingwistyki bałtyckiej zwięźle, lecz wystarczająco szczegółowo (mając na uwadze ograniczenia miejsca), zręcznie analizując istotę zagadnienia i wszędzie z jednakowym obiektywizmem referując sprzeczne poglądy badaczy. Uwzględniono najnowszą literaturę, dlatego czytelnik otrzymuje bez wątpienia aktualny przegląd badań bałtystycznych. Zawsze można ubolewać, że nie zreferowano jeszcze jednej teorii lub nie uwzględniono poglądu jeszcze jednego badacza, lecz celowe wyszukiwanie takich luk czy niedoskonałości byłoby daremną pracą. Wspomnimy tylko o jednym czy drugim miejscu, w którym przedstawione przez autora poglądy mogłyby, naszym zdaniem, nieco wprowadzić czytelnika w błąd. W książce nie całkiem przekonująco omówiono zjawiska palatalizacji (s. 83–84). Nawiasem mówiąc, w bibliografii brakuje artykułu Čekmona “O jotacii v praslavjanskom i baltijskix jazykax', Baltistica 11(1), 1975, 63-76, w którym precyzuje się pojęcia korelacji palatalności i miękkości. Cytując Kurytowicza, autor pisze, że „początkowo ukształtowały się odrębne fonemy miękkich spółgłosek, a następnie zostały one zneutralizowane przed samogłoskami szeregu przedniego; ta neutralizacja doprowadziła do zaniku *i“. Przy wskazywaniu przejawów palatalizacji podaje się równolegle, np., lit. sj > s' (szyć) i la. przypadki sj > š (šūt). Mat Kurytowicz postulował dla języka pra-bałtyckiego korelację miękkości przed samogłoskami szeregu tylnego; była neutralizowana przed samogłoskami szeregu przedniego, gdzie uogólniano nieoznaczone spółgłoski twarde. Świadczy o tym zanik j między spółgłoską a samogłoską szeregu przedniego w języku prabałtyckim (por. kėdė: kėdžių, verti: verčiu), który wskazuje na funkcjonalne utożsamienie C'V i CjV i jest głównym argumentem za istnieniem korelacji miękkości w języku prabałtyckim. System spółgłosek języka litewskiego z fonologicznego punktu widzenia jest nadal bliska systemowi prajęzyka, chociaż (najprawdopodobniej pod wpływem języków słowiańskich) spółgłoski twarde w pozycji neutralizacji (przed samogłoskami szeregu przedniego) zostały w dużej mierze zastąpione przez miękkie. Obfitość zmian spółgłoskowych uwarunkowanych jotacją (sj, zj > š, ž, pj bj > pl, bl) w języku łotewskim odzwierciedla zanik korelacji miękkości: korelację palatalizacji opartą na dodatkowej artykulacji palatalnej zastąpiły różnorodne przesunięcia miejsca artykulacji (np. artykulacja dentalno-alweolarna zmieniła się w palatalną, która z kolei mogła zmieniać się dalej, por. proces k',g' > c, dz, najprawdopodobniej za pośrednictwem jakichś spółgłosek palatalnych). Nie jeden badacz dał się zmylić podwójnym znaczeniem terminu ‘palatalizacja’. To prawda, że „instrumental niedopasowany do celownika (ściślej: do celownika albo do biernika —A. H.) w języku łotewskim jest poświadczony tylko sporadycznie” (s. 319), ale w przykładzie cytowanym przez autora ze starego języka Dewe beernes tapt “stać się dziećmi Boga” bez wątpienia użyto nie instrumentalu (z końcówką -is < *-ais), lecz biernika — wskazuje na to odpowiednie miejsce w przekładach Glücka i Elgera (feem dewe winfch Wallas Deewa Behrnus tapt Glück, JN 1,12; Bet cek to v3ieme, dewwe tems walliu Dewa beernus tapt Elger, Evangelijos ir Epistolos 6r25): cała konstrukcja jest błędna, obca językowi łotewskiemu i powstała wskutek kopiowania łacińskiego accusativus cum infinitivo (dedit eis RECENZJE |257 potestatem filios Dei fieri). Poprawna konstrukcja łotewska sprawiała niemieckim autorom trudności, dlatego przypadek wybrano zgodnie z konstrukcją niemiecką Gottes Kinder zu werden. Ponieważ przypadek w takim połączeniu był trudny do ustalenia z powodu homonimii form przypadkowych, jego interpretację gramatyczną narzuciła łacina. Błędne założenie, że w tej konstrukcji powinien być używany instrumental, wynika z mechanicznego zastosowania zasad gramatyki języka litewskiego do języka łotewskiego. W rzeczywistości litewski instrumental jest tu innowacją (ogólnie wydaje się, że w języku litewskim zakres użycia predykatywnego instrumentalu w porównaniu z językiem prabałtyckim znacznie się rozszerzył), podczas gdy w języku łotewskim zachowuje się typowy dla języków bałtyckich i słowiańskich celownik do oznaczania podmiotu zdania bezokolicznikowego (wyrażonego lub niewyrażonego) oraz orzecznika rzeczownikowego (por. s. b. sl. Dastos im oblasts čedomv boZijemw [dat. pl.!] byti). We współczesnej łotewskiej konstrukcji Dieva bėrniem tapt forma bėrniem jest prawdziwym celownikiem, a nie instrumentalem zbieżnym z celownikiem, ponieważ w pozycji orzecznika rzeczownikowego zdania bezokolicznikowego może występować nie tylko celownik liczby mnogiej, lecz także celownik liczby pojedynczej (tapt Dieva bėrnam), natomiast instrumental liczby pojedynczej nie jest zbieżny z celownikiem. Najprawdopodobniej przez nieuwagę jako przykład illatywu w języku starołotewskim podano konstrukcję exan helles ‘w piekle’, a jako przykłady lokatywu —tan tresschan Deenan trzeciego dnia), cenan turret "trzymać w chwale' (s. 320). Przykłady ilustrujące wpływ języków obcych oraz kontekstu społecznego i kulturowego na leksykę języków bałtyckich są bardzo dobrze dobrane, autorowi można by zarzucić jedynie kilka nieścisłości. Na przykład, derywacja łotewskiego słowa platizeris ‘samochwała’ (s. 360) nie jest zrozumiała bez wspomnienia konkretnego źródła, słowa pletizeris (plettiser, Plitteisen) ‘żelazko’, obok którego drogą asocjacji dźwiękowej (platities ‘chełpić się’) utworzono formę prześmiewczą platizeris; trudno tu mówić o elemencie słowotwórczym -izeris, wywodzącym się ze średnio-wysokoniemieckiego rys. išėr „geležis“. Pojawienie się takich łotewskich przymiotników jak sniegbalts „śnieżnobiały” (s. 370) było oczywiście inspirowane nie językiem rosyjskim (w którym ten typ w ogóle nie występuje), lecz niemieckim (schneeweiß itp.), i to nie w czasach sowieckich, ale znacznie wcześniej, w dziełach autorów XIX wieku (Endzelin próbował walczyć z tym zjawiskiem jeszcze przed wojną). Język łotewski dwukrotnie, w różnych okresach, zapożyczył rosyjskie słowo pud: słowa lit. pūdas i est. puud jako „równoległa pożyczka” chronologicznie odpowiadałyby starszej formie łotewskiej puods, a nie nowszej puds (s. 394). Tłumacz bez wątpienia bardzo dobrze wykonał swoje niełatwe zadanie i tylko w odniesieniu do kilku miejsc można byłoby zgłosić krytyczne uwagi. Nietrafne jest na przykład użycie terminu „modalność” w takich zdaniach jak „ta modalność [dotycząca trybu pośredniego —A. H.] ujawnia się przy użyciu form imiesłowów czynnych..- .”, „debitiv tradycyjnie uważa się za modalność” (s. 331–332). Można mówić o trybach albo o formach pełniących funkcję modalną, ale termin „modalność” (modality, Modalitūt, uodanbkocme itd.) obejmuje całą sferę znaczeń modalnych, dlatego użyty do oznaczania konkretnych form brzmi nietypowo. Angielski termin evidential stosuje się do opisu form, za pomocą których mówiący może lub musi zaznaczyć, na jakich danych lub dowodach (ang. evidence) opiera się, coś mówiąc (np. czy sam to widział, czy słyszał itd.); nie całkiem trafne wydaje się tłumaczenie „tryb oczywistości” (s. 330), ponieważ taki tryb prawdopodobnie mógłby oznaczać tylko to, co jest oczywiste (evident). Francuska fraza tout court oznacza nie „dosyć szybko” (s. 250), lecz „po prostu, jednym słowem, bez zastrzeżeń”. Zawsze należy się cieszyć, gdy naukowiec, zamiast ograniczać się do badań oryginalnych, po których może oczekiwać, jeśli nie większej sławy, to przynajmniej większej satysfakcji intelektualnej, poświęca czas i wysiłek na napisanie syntezy swojej dziedziny nauki: przecież zawsze może się ona stać obiektem taniej krytyki. Pietro 258 | RECENZJE U. Dini z pewnością włożył w swoje Bałtyckie języki wiele serca, dając tym samym czytelnikowi nie tylko suchy inwentarz faktów, lecz żywą i atrakcyjną książkę. Podziękujmy Pietrowi U. Dini'emu za doskonale wykonaną pracę, a redaktorowi Bonifacowi Stundžii za wysiłek włożony w udostępnienie jej litewskim czytelnikom. Axel Holvoet Otrzymano 2001 08 24 Instytut Języka Litewskiego ul. Antakalnio 6, 2055 Wilno, Litwa axel(dktl.mii.lt