Asmenų pavadinimai, reiškiami veiksmažodiniais mobiliaisiais daiktavardžiais („substantiva mobilia“)

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLIV (2001), 55-69 Nazwy osób wyrażane przez czasownikowe rzeczowniki mobilne (substantiva mobilia) JUDITA DZEZULSKIENE Uniwersytet Witolda Wielkiego, Kowno Artykuł dotyczy litewskich rzeczowników mobilnych (substantiva mobilia), takich jak mokytojas, -a. Występują w parach powiązanych rzeczowników, które mają podobny temat i podobny formant, lecz różne końcówki fleksyjne zgodnie z rodzajem naturalnym. Ich rodzaj określa znaczenie (a redundatnie także morfologia): są rodzaju męskiego lub żeńskiego, zależnie od płci desygnatu. Rzeczowniki dewerbalne oznaczające wykonawców czynności stanowią jedną z największych grup rzeczowników oznaczających istoty ludzkie w języku litewskim. Zgodnie ze znaczeniami derywacyjnymi, podstawowymi tematami, formantami i czynnikami semantycznymi można je podzielić na dwie podgrupy: wykonawców i posiadaczy właściwości czasownikowych. Ich stosunek wynosi 53,6% do 46,3%. Razem tworzą odrębną kategorię rzeczowników osobowych, porównywalną z takimi kategoriami jak rzeczowniki oznaczające czynności, nazwy narzędzi itp. Model derywacyjny rzeczowników dewerbalnych oznaczających wykonawców czynności umożliwia dość regularne tworzenie nowych jednostek tego typu. W rezultacie grupa ta jest otwarta i produktywna. 0. WSTĘP 0.1. Jedną z największych grup nazw osób w języku litewskim stanowią rzeczowniki mobilne, czyli „substantiva mobilia” (dalej —SM), oznaczające osoby i tworzące pary według płci. Mają one ten sam rdzeń leksykalny (a także te same formanty słowotwórcze), lecz różne końcówki rodzaju męskiego i żeńskiego, wskazujące na osoby różnej płci. Znaczenie ich rdzenia leksykalnego nie różni się, np. dažytojas, -a oznacza ‘ten, kto maluje’, różni się jedynie przypisanie tego znaczenia do różnych płci: jeśli referent jest przedstawicielem płci męskiej, dołączana jest końcówka rodzaju męskiego — dažytojas, a jeśli referentem jest kobieta, do rdzenia dołączana jest końcówka rodzaju żeńskiego —dažytoja, por. także: bedarbis, bedarbė; drabūžininkas, drabūžininkė; błazen, błaznica. 0.2. Grupę nazw osób SM pod względem słowotwórczym tworzą proste, niepochodne wyrazy typu našlys, -ė oraz derywaty (np.: mokytojas, -a, plepys, -ė, pameistrys, -é, juodadarbis, -e). Niepochodnych nazw osób SM jest bardzo niewiele. Stanowią one 0,8% wszystkich nazw osób SM!. Pozostała część to derywaty. Derywatów jest szczególnie dużo. Takie nazwy osób tworzy się od czasowników i rzeczowników (lub wyrazów im pokrewnych). Wykorzystywane są wszystkie możliwe sposoby słowotwórstwa: przyrostkowy, przedrostkowy, końcówkowy i sui Międzynarodowe wyrazy nie zostały uwzględnione. 56 | JUDITA DŽEŽULSKIENĖ dūrimo. Do ich tworzenia stosuje się niemało formantów słowotwórczych: 55 przyrostków, 3 końcówki i około 15 końcówek z formantami spółgłoskowymi (zob. 3.2.). Prawie od każdego czasownika za pomocą określonego przyrostka i końcówki możliwe są takie pary rzeczowników. Można powiedzieć, że klasa słowotwórcza SM w języku litewskim jest otwarta. Ponadto rzeczowniki SM wyróżniają się spośród całej leksykalnej klasy nazw osób różnorodnością i rozpiętością skali semantycznej obejmującej życie i sposób życia ludzi: nazywają osoby ze względu na wykonywaną działalność, zawód, przynależność do czegoś, pozycję społeczną, posiadane cechy lub jeszcze inne aspekty”. 0.3. Takie mobilne rzeczowniki występują także w innych językach indoeuropejskich: zarówno starożytnych, np.: w języku łacińskim dominus ‘pan’, domina ‘pani’, w języku greckim Šdoūhos ‘niewolnik’, Sohn ‘niewolnica’, w staroindyjskim dasd-‘niewolnik’, dasi-“niewolnica', w gockim magus “sługa', mawi ‘służąca’, w języku staro-cerkiewno-- słowiańskim pabs ‘niewolnik“, paba ‘niewolnica’, jak i współczesnych, np.: w języku hiszpańskim amigo ‘przyjaciel’, amiga "przyjaciółka", hijo ‘syn’, hija ‘córka’, we francuskim cousin ‘kuzyn’, cousine ‘kuzynka’, w niemieckim Lehrer ‘nauczyciel’, Lehrerin ‘nauczycielka’, w rosyjskim pabomnuk ‘robotnik’, pabomnuuya ‘robotnica’, w łotewskim skolotajs ‘nauczyciel’, skolotaja *‘nauczycielka’. Tylko w porównaniu z innymi językami ta klasa SM w języku litewskim jest szczególnie produktywna, liczna i regularna. Należy wspomnieć również o tym, że rodzaj gramatyczny ruchomych rzeczowników języka litewskiego pozostaje stale związany z płcią desygnatów (desygnat płci męskiej nazywany jest rzeczownikiem mającym końcówkę rodzaju męskiego, desygnat płci żeńskiej — rzeczownikiem z końcówką charakterystyczną dla rodzaju żeńskiego), podczas gdy w wielu językach indoeuropejskich związki te nie są stałe (Corbett 1991: 57-68). 0.4. Rzeczowniki SM były badane w różnych pracach językoznawczych poświęconych słowotwórstwu i morfologii języka litewskiego (i języków bałtyckich w ogóle). Z historycznego punktu widzenia ruchome rzeczowniki języka litewskiego badali A. Leskien (1891), P. Skardzius (1943), J. Otrebski (1965), S. Ambrazas (1993). Ruchome rzeczowniki są interesujące również dla innych specjalistów w dziedzinie językoznawstwa (należy wymienić S. Keinysa 1999, A. Valeckienė 1998). Jednak wszyscy ci autorzy nie analizowali rzeczowników SM specjalnie ani nie różnicowali ich. Najpełniej i najbardziej szczegółowo z punktu widzenia języka synchronicznego opisał je V. Urbutis (1965: 251-474). Jednak nazwy osób w jego pracach również omawiane są obok innych derywatów podobnego typu, bez uwzględnienia tego, że do jednej kategorii słowotwórczej trafiają zarówno rzeczowniki oznaczające istoty żywe, jak i nieożywione, np.: sugyvéntinis, -ė i sumuštinis, turtuolis, -ė i meduolis (zob. Urbutis 1965: 323, 346). A i ustalone tutaj kategorie słowotwórcze, do których należą nazwy osób SM, okazują się obejmować derywaty o różnej budowie słowotwórczej: tak na przykład nazwy posiadaczy cechy czasownikowej i wykonawców czynności łączy się w jedną grupę, np.: vySnidutojas, -a i gydytojas, -a, apgavikas, -ė i nešikas, -ė (Urbutis 1965: 318, 320), chociaż pod względem słowotwórczym i znaczeniowym nie są one jednorodne. Ponadto rzeczowniki osobowe są rozproszone w poszczególnych kategoriach słowotwórczych (Urbutis, 1965: 317-414). Można więc powiedzieć, że odrębna klasa nazw osób do tej pory nie została wyodrębniona ani szczegółowo zbadana. Wszystko to, co jest zrozumiałe samo przez się, wynikało z innych celów wyznaczonych przez badaczy. Inne nazwy osób, np. nazwy typu supletywnego tévas —motina, odzwierciedlają jedynie stosunki pokrewieństwa, natomiast tak zwane rzeczowniki „rodzaju wspólnego” nazywają osoby najczęściej z uwłaczającego punktu widzenia —vėpla, kerėpla. NAZWY OSÓB OD CZASOWNIKÓW | 537 0.5. Celem naszej pracy jest ukazanie produktywnej „kategorii osób”, obejmującej nazwy wykonawców czynności utworzone od czasowników oraz nazwy nosicieli cechy utworzone od czasowników i rzeczowników. Jednakże w niniejszym artykule ograniczymy się wyłącznie do czasownikowych derywatów SM, które stanowią 60,496 wszystkich derywatów SM oznaczających osoby. Zostaną tu wyodrębnione znaczenia takich nazw, ich podstawa i formanty, a także przedstawione dane statystyczne. 1. ZNACZENIE SŁOWOTWÓRCZE DERYWATÓW OD CZASOWNIKÓW 1.1. W językoznawstwie znaczenie słowotwórcze wyrazu definiuje się jako znaczenie wynikające ze strukturalnych składników derywatu (wyrazu podstawowego i formantów) oraz z ich wzajemnego stosunku. Inaczej mówiąc, opiera się ono na opozycji słowotwórczej, tj. na stosunku derywatu do wyrazu (wyrazów) podstawowego (Urbutis 1978: 145). A zatem derywat jest związany z wyrazem podstawowym zarówno pod względem formy, jak i znaczenia. Na przykład derywat šlavėjas, -a ‘ten, kto zamiata’ zachowuje znaczenie podstawowego czasownika shioti, šlūoja, slave „czyścić, omiatać miotłą” oraz temat czasu przeszłego jednokrotnego. Wchodząca w skład formantu słowotwórczego derywatu -ėjas, -a końcówka -as wskazuje, że rzeczownikiem tym nazywa się wykonawcę czynności rodzaju męskiego, natomiast końcówka -a — rodzaju żeńskiego. Znaczenie słowotwórcze tego wyrazu to ‘ten, kto zamiata’ (‘kto’ może oznaczać tylko człowieka). Jest to indywidualne znaczenie słowotwórcze (odrębnego wyrazu). 1.2. Takie same znaczenia słowotwórcze mogą mieć zarówno derywaty czasownikowe z przyrostkiem, jak i z końcówką (por. knisėjas, -a, knisikas, -ė i knisius, -ė), a także złożenia z drugim bazowym członem czasownikowym (por. pynėjas, -a i vainikpynis, -ė). Bardziej uogólnione znaczenie podobnych derywatów czasownikowych o różnej budowie (np.: gamintojas, -a, verpėjas, -a, sėjikas, -ė, žymininkas, -ė, sargas, -ė, duonkepys, -ė) to ‘ten, kto wykonuje czynność oznaczoną przez czasownik bazowy’. Derywaty o takim bardziej abstrakcyjnym znaczeniu kategorialnym, utworzone w różny sposób (i za pomocą różnych formantów), mają znaczenie słowotwórcze nazw wykonawców czynności. 1.3. Inna grupa derywatów czasownikowych ma inne, bardziej abstrakcyjne znaczenie: mają one znaczenie charakteryzujące i wskazują, że dla nazywanej osoby właściwa jest cecha wynikająca z czynności (stanu). Na przykład derywatem miegalius, -ė nazywa się nie ‘ten, kto śpi’, lecz ‘ten, kto lubi długo spać, kto ma właściwość spania’. Najbardziej ogólne znaczenie słowotwórcze tego typu derywatów to: ‘osoba, która jest charakteryzowana na podstawie cechy wynikającej z wykonywanej przez nią (rzadziej przez kogoś innego) lub doświadczanej przez nią czynności (stanu), określonej przez słowo bazowe’. Derywaty o takim kategorialnym znaczeniu słowotwórczym, utworzone w różny sposób (np.: gyrūnas, -ė, murmėklis, -ė, įkaitas, -ė, terlius, -ė, pirmagimis, -ė), mają znaczenie słowotwórcze nazw posiadaczy cechy czasownikowej. Zatem ze względu na bardziej abstrakcyjne kategorialne znaczenie słowotwórcze, wynikające z różnie utworzonych derywatów czasownikowych, nazwy osób w SM mogą być dwojakie: jedne nazywają wykonawców czynności wyrażonej przez słowo bazowe, inne — posiadaczy czynności wyrażonej przez słowo bazowe jako własnej cechy (por. wnioski). 2. PODSTAWA SŁOWOTWÓRCZA 2.1. W językoznawstwie słowem podstawowym nazywa się słowo, na którym opiera się tworzenie innego słowa lub od którego zostało utworzone inne słowo. Kiedy jednak mowa o podsta- 58 | JUDITA DŽEŽULSKIENĖ wie słowotwórczej derywatu, nie postrzega się jej jako izolowanej leksykalnej części słowa (tematu), lecz poza nią dostrzega się całe słowo podstawowe wraz z jego właściwościami gramatycznymi i leksykalnymi (Urbutis 1978: 152). Odgrywają one niemałą rolę w kształtowaniu znaczenia słowotwórczego w ogóle. Dlatego przy tworzeniu rzeczownikowych nazw osób wykonujących czynność wielkie znaczenie ma cały zespół wzajemnie powiązanych właściwości czasowników podstawowych: komponenty semantyczne, stosunek do obiektu (przechodniość), typ oznaczanego procesu, złożoność struktury tematu, stosunek do czasu czasownika. 2.2. USTALENIE KLASY WYRAZÓW. Przy ustalaniu słów podstawowych nazw wykonawców czynności nie ma żadnych wątpliwości: wszystkie one są czasownikami. Drugim członem podstawowym wyrazów złożonych również zawsze jest czasownik. Oto derywat mokytojas, -a utworzony od mokyti, kūrėjas, -a od kūrti, prausikas, -ė od praūsti. Jednak przy ustalaniu wyrazów podstawowych nazw posiadaczy cechy czasami trudno powiedzieć, wyraz której klasy — czasownik czy przymiotnik — należy uznać za podstawowy. Powiedzmy, derywat żabalius, -ė z końcówką -ius, -ė może być utworzony zarówno od czasownika žabalti, jak i od przymiotnika žabalas, -a. Por.: vizgis, -ė (: vizgūs, vizgėti), vingilis, -ė (: vingūs, vingiūoti), tylėnis, -ė (: tylūs, tylėti). Oczywiście czasami celowe jest odwołanie się do innych derywatów o analogicznej semantyce i formie, które pomogłyby ustalić wyraz podstawowy lub wyraz, któremu należałoby przyznać pierwszeństwo. Na przykład derywat nebylys, -ė z końcówką -ys, -ė może opierać się zarówno na nebilti, jak i na nebylūs, jednak po zestawieniu go z derywatem o tej samej końcówce neregys, -ė: neregėti, nėregi, można przypuszczać, że jest on derywatem czasownikowym. Albo czasami warto zwrócić uwagę na to, czym objaśnia się znaczenie derywatu, np. pliūškis, -ė pejor. 1. ‘ten, kto lubi nadmiernie się stroić’, 2. „nierozważny, lekkomyślny człowiek”, jak się wydaje, opiera się na przymiotniku pliuškūs, -i 1. „który zbytnio się stroi”, 2. „nierozważny, lekkomyślny”, natomiast pliūškis, -ė 3. „gaduła, papla” — czasowniku pliuškėti 3. „mówić bzdury”. Jednak czasami celowe jest wskazanie obu wyrazów podstawowych. Taki niejasny status wyrazu podstawowego nazw niektórych posiadaczy cech wynika prawdopodobnie z wyraźnego znaczenia charakteryzującego derywatu, które bardziej wiąże się z przymiotnikiem nazywającym cechę niż ze stanem, z którego wywodzi się cecha charakteryzująca. Trzeba jednak dodać, że problematyczność ustalenia kierunku derywacji jest częsta w językoznawstwie (Zverev 1972: 75-76; Urbutis 1978: 73-78). 2.3. KOMPONENTY SEMANTYCZNE ‘AKTYWNE’: ‘NIEAKTYWNE’. W przypadku derywatów czasownikowych bardzo ważne jest oparcie się na kategorycznych komponentach semantycznych czasowników bazowych ‘aktywne- ’: ‘nieaktywne’, na podstawie których czasowniki te dzielą się na wyrazy oznaczające działanie zamierzone i stan niezależny od woli (Servaite 1984: 77-85). Od czasowników oznaczających stan nigdy nie tworzy się nazw wykonawców czynności. Na przykład od czasowników miegoti, sirgti, tingėti możliwe są tylko nazwy nosicieli cechy: miegalius, -ė, sirgalius, -ė, tinginys, -ė. Powiedzmy, od wieloznacznego czasownika išdirbti z sememu ‘spędzać czas, pracując, np. przepracować osiem godzin’ nie utworzymy nazwy wykonawcy czynności *aštuonių valandų išdirbėjas, -a, ponieważ ta semema oznacza stan, natomiast od tego samego czasownika z inną sememą ‘uczynić odpowiednim’ możliwa jest nazwa wykonawcy czynności z przyrostkiem -ėjas,-a, np. odos išdirbėjas, -a, ponieważ w tym znaczeniu czasownik bazowy oznacza aktywne działanie zależne od woli wykonawcy. Zatem zjawisko to jest wyraźnie uwarunkowane przez system słowotwórczy. 2.4. STOSUNEK CZYNNOŚCI DO OBIEKTU. Stosunek czynności do obiektu jest dość istotną cechą semantyczną czasowników bazowych nazw osób. Wykonawców czynności SM NAZWY OSÓB OD CZASOWNIKÓW | 59 nazw (wyjątek stanowią nazwy wyrażających dynamiczne stany) tworzy się wyłącznie od aktywnej, intencjonalnej czynności mającej relację z obiektem. Taka relacja jest dwojaka: czynność może być ukierunkowana na obiekt albo związana z obiektem. Obiekt, na który ukierunkowana jest czynność, pełni funkcję rezultatu czynności (np. robić na drutach rękawiczki) lub pacjensa (np. deptać trawę), natomiast obiekt, z którym związana jest czynność, pełni funkcję kontentywu (np. wyjaśniać lekcję) lub beneficjenta (np. pomagać przyjacielowi) (Jakaitienė 1988: 59— 64; Sližienė 1994: 19-25; Valeckienė 1998: 35-37). Znaczenia nazw wykonawców czynności opierają się na znaczeniach słów podstawowych, wynikających z relacji między czynnością wykonywaną przez osobę a obiektem czynności, np.: gamintojas, -a, pilstytojas, -a, vežikas, -ė, dėstytojas, -a, pasakotojas, -a, svéikintojas, -a. Wskazanie konkretnego obiektu nie jest konieczne dla znaczenia derywatu: nie ma znaczenia, co niesie nešikas, -ė, a vežėjas, -a wiezie. Jedynie w nazwach osób SM utworzonych za pomocą złożenia pierwszy człon nazywa ten obiekt, na który skierowana jest czynność wykonywana przez osobę, określona przez człon nadrzędny. W ten sposób znaczenie tej czynności zostaje zawężone: por. nešėjas, -a, nešikas, -ė i knygnešys, -ė; vežėjas, -a, vežikas, -ė i malkvežys, -ė; piekarz, -ka, piekarz, -ka oraz piekarz chleba, -ka. Poszczególne sememy wieloznacznych nazw osób SM, w zależności od stosunku oznaczanych przez ich czasowniki podstawowe czynności do obiektu lub ich przechodniości, mogą należeć do różnych kategorii słowotwórczych. Na przykład pierwszy semem derywatu šaukūnas, -ė w znaczeniu „krzykacz, wrzaskun” opiera się na znaczeniu czasownika podstawowego šaūkti „krzyczeć, wrzeszczeć”, niemającym związku z obiektem, natomiast drugi semem šaukūnas, -ė oznacza „osobę, która ogłaszała ludziom oficjalne wiadomości”, tzn. opiera się na sememie czasownika podstawowego „wzywać, prosić”, mającym związek z obiektem. Dlatego šaukūnas, -ė (1) należy do grupy nazw posiadaczy cechy, a šaukūnas, -ė (2) — do grupy nazw wykonawców czynności. 2.5. TYPY PROCESÓW. Oznaczany przez różne czasowniki podstawowe typ procesu (zob. szerzej Halliday 1985; Valeckienė 1998: 34-55) również ma znaczenie dla kategorii słowotwórczych nazw osób SM. Na przykład nazwy wykonawców czynności są zawsze tworzone wyłącznie od czasowników takiego typu, których oznaczana czynność może być wykonywana przez osobę pełniącą semantyczną funkcję agensa (AG). Formuły funkcji semantycznych takich czasowników podstawowych są następujące: AG —V —O (REz, PAT, CoN, BEN): rąbać, czesać, mówić, pomagać. Przy innej funkcji podmiotu — percypienta (PER), patienta (PAT), beneficjenta (BEN) — czasowniki mogą być jedynie wyrazami podstawowymi dla nazw posiadaczy cechy czasownikowej (np.: miłośnik, -czka, amator, -ka, wątpiący, -a, posiadacz, -ka). Od czasowników oznaczających fizyczne działania materialne wykonywane przez osoby, które osiągają określony rezultat (AG —V —Rez), tworzy się wyłącznie nazwy wykonawców czynności, np.: audėjas, -a, drožikas, -ė, statytojas, -a. Od czasowników tego typu (np.: gaminti, pjaustyti, minti) nie tworzy się nazw posiadaczy cechy. Chociaż czasowniki oznaczające procesy określonego typu (np. mentalne, stosunków wzajemnych, doznań) (AG —V —CoN) wyrażają aktywny wysiłek osoby mający na celu włączenie przedmiotu lub rzeczy w sferę działania, zazwyczaj bez oddziaływania na nie, derywaty takich czasowników nie są jednak semantycznie zbyt dobrze zgodne z derywatami od czasowników rządzących wyraźnym obiektem (REz, PAT) (Labutis 1994: 49). Nie od wszystkich czasowników tego typu możliwe jest utworzenie nazw wykonawców czynności, np.: baigti darbą > *baigėjas, -a, užmiršti knygą > *užmiršėjas, -a, ale užmiršėlis, -ė, pradėti paskaitą > *pradėjikas, -ė. 60 | JUDITA DŽEŽULSKIENĖ 2.6. ZŁOŻONOŚĆ STRUKTURY RDZENIA. Tylko nazwy osób z przyrostkiem -ikas, -ė ze względu na złożoność struktury rdzenia dzielą się na różne grupy wykonawców czynności i posiadaczy cechy. Nazwy wykonawców czynności z przyrostkiem -ikas, -¢ nie są tworzone od czasowników przedrostkowych: derywaty utworzone od takich słów oznaczają wyłącznie posiadaczy cechy, np.: apgavikas, -ė, įdavikas, -ė, išdavikas, -ė, pakalikas, -ė, pardavikas, -ė, prigavikas, -ė, por. nešikas, -ė, vežikas, -ė. Derywaty z innymi przyrostkami o tym znaczeniu mogą być również tworzone od rdzenia przedrostkowego czasownika podstawowego, np.: jkdinotojas, -a, pardavinėtojas, -a, užrašytojas, -a, nuleidėjas, -a, sukirpėjas, -a obok davėjas, -a, rašytojas, -a. Rdzenie podstawowych nazw wykonawców czynności nie charakteryzują się formą zwrotną: kilka derywatów z przyrostkiem -tojas, -a, zachowujących formę zwrotną, to jedynie derywaty sztuczne (np.: pasikėsintojas, -a, pasisavintojas, -a). 3. FORMANT SŁOWOTWÓRCZY 3.1. Zgodnie z teoretycznym wymogiem dzielenia derywatów binarnie, oprócz podstawy słowotwórczej wyróżnia się także formant derywacyjny. W językoznawstwie formant derywacyjny definiuje się jako zespół formalnych środków słowotwji órczych su (Urbutis 1978: 209), za pomocą których tworzy się nowe wyrazy o nowym znaczeniu słowotwórczym. Formanty słowotwórcze rzeczowników oznaczających osoby według płci mają niezbędny komponent — końcówkę rodzaju męskiego lub żeńskiego. Różne końcówki wcale nie naruszają jedności formantu słowotwórczego, ponieważ ich wybór zależy od płci nazywanego referenta. Dlatego derywaty dažytojas, dažytoja uważa się za derywaty utworzone za pomocą jednego formantu słowotwórczego — przyrostka -tojas, -a. Ponadto: replys, rėplė — derywaty z końcówkami -ys, -ė, vyndarys, vyndarė — złożenia tego samego formantu słowotwórczego®. 3.2. Kategoria nazw wykonawców czynności nie wyróżnia się różnorodnością typów słowotwórczych: 85,3% takich derywatów tworzy się wyłącznie za pomocą 3 częstszych przyrostków (-tojas, -a: skirstytojas, -a, -ėjas, -a: pirkėjas, -a, -ikas, -ė: šėrikas, -ė), pozostałe cztery są jedynie rzadkimi wyjątkami (-ovas, -ė: rangovas, -ė, -ininkas, -ė: tvarstininkas, -ė, -ūnas, -ė: šaukūnas, -ė, -onas, -ė: valdonas, -¢). 10,6% nazw wykonawców czynności tworzy się przez złożenie rzeczownika i czasownika (ūkvedys, -ė), natomiast końcówka jest dość nietypowym i rzadkim (1,1%) formantem nazw wykonawców czynności (należy wymienić czyste końcówki derywacyjne -as, -ė: vadas, -ė, -ius, -ė: knisius, -ė oraz końcówkę rozszerzoną“ -lys (-lis), -ė: seklys, -ė). Należy jednak podkreślić, że typy słowotwórcze z przyrostkami -tojas, -a, -ėjas, -ė, -ikas, -ė oraz typy formacji złożonych z członem opartym na czasowniku są bardzo produktywne i, można powiedzieć, regularne. Kategoria nazw osób posiadających cechę czasownikową charakteryzuje się bogactwem typów słowotwórczych: nazwy takie tworzy się za pomocą 31 przyrostków i ich wariantów (częściej za pomocą -ėlis, -ė: išbadėjėlis, -ė, -tojas, -a: sqvaddutojas, -a, -ūnas, -é: atskaliinas, -é, -(t)inis (-(t)inys), -ė: statytinis, -ė, valdinys, -é, -alius, -ė: sirgalius, -ė, -éjas, -a: griezéjas, -a, -eklis, -ė: stenéklis, -¢, -ikas, 3 Formant słowotwórczy formacji złożonych jest złożony. Tworzy go określona końcówka, a zarazem struktura tematów podstawowych, łącząca tematy dwóch wyrazów w jeden wyraz (zob. Urbutis 1978: 88). i Rozszerzonymi końcówkami derywacyjnymi nazywa się końcówki z desemantyzowanymi formantami spółgłoskowymi. Są to końcówki o podobnej realizacji formalnej i identycznym znaczeniu słowotwórczym, realizowane w różnych otoczeniach (szerzej zob. Ambrazas, ed. 1994: 191-192, 202-203, 223; Valeckienė 1996: 125-131, 1998: 312; por. Kniūkšta 1976: 11-12). NAZWY OSÓB OD CZASOWNIKÓW | 61 -ė: išdavikas, -ė, -(t)ukas, -ė: peštūkas, -ė, slapūkas, -ė, -uolis, -ė: varguolis, -ė, -ovas, -ė: varžovas, -¢, -(t)ininkas, -ė: samdininkas, -ė, būrtininkas, -ė, -ulis (-ulys), -ė: dundulis, -ė, žindulys, -ė, (t)uoklis, -ė: pavyduoklis, -ė), 3 końcówkami i 15 końcówkami rozszerzonymi (częściej za pomocą -ius, -ė: terlius, -ė, -is (-ys), -ė: žliumbis, -ė, -lys, -ė: kamslys, -ė, -klis, -ė: kvatoklis, -¢), a także sposobem złożenia z czasownika bazowego i pierwszego członu, którym jest rzeczownik (pilvakalbis, -ė), przymiotnik (piktdžiugis, -ė), rzadziej — liczebnik (pirmagimis, -ė), zaimek (kitamanis, -ė) i przysłówek (meiliakalbis, -ė). Jednak większość tych typów słowotwórczych jest nieproduktywna — tworzy się według nich zaledwie pojedyncze formacje. 3.3. Część przyrostków i końcówek nazw osób posiadających cechę czasownikową jest taka sama jak w przypadku nazw osób posiadających cechę rzeczownikową, por. -uolis, -ė: smirduolis, -ė (: smirdi) i aistruolis, -ė (: aistra), kantruolis, -ė (: kantrus), vienuolis, -ė (: vienas); -(t)ininkas, -ė: burtininkas, -ė (: burti) i jūrininkas, -ė (: jūra), pirmininkas, -ė (: pirmas); -ius, -ė: snaūdžius, -dė (: snaudžia, snaudė) i klumpius, -ė (: klumpė), basius, -ė (: basas). Powiedzmy, że derywaty z przyrostkiem -ūnas, -ė od czasownika, rzeczownika, przymiotnika i liczebnika, np.: pagyrūnas, -ė (: pagyrė), pareigūnas, -ė (: pareiga), žymūnas, -ė (: žymus), pirmūnas, -ė (: pirmas), mają to samo kategorialne znaczenie słowotwórcze ‘ten, kto ma rzecz nazwaną przez wyraz podstawowy jako swoją cechę’ i mogą być łączone w jedną kategorię słowotwórczą, w tym przypadku kategorię „posiadaczy cechy”. 4. SEMANTYKA NAZW OSÓB 4.1. Czasownikowe nazwy osób określają osoby różnej płci według różnych aspektów ludzkiej egzystencji: działalności, zawodu, zajęcia, przypadkowych działań, postępowania, stałego, przypadkowego, zmiennego stanu. 4.2. KOMPONENTY SEMANTYCZNE. Podział rzeczowników SM oznaczających osoby na grupy nazw wykonawców czynności i posiadaczy cechy opiera się na kategorialnych komponentach semantycznych ‘aktywne’: 'nieaktywne', “ma relację z obiektem’: “nie ma relacji z obiektem’, "ukierunkowane na obiekt': “związane z obiektem’, ‘ukierunkowane na rezultat': “ukierunkowane na doświadczającego'. Te słowa, które mają cechy: “aktywne', “ma relację z obiektem’ są nazwami wykonawców czynności (np., lipdytojas, -a, mokytojas, -a). Te słowa, które mają cechy: ‘aktywny’, “związany z obiektem’ (np. tauskalius, -ė, prasimanėlis, -ė), ‘nie ma relacji z obiektem’ (np. Zuvdutojas, -a, kariauninkas, -ė) i opierają się na komponencie 'nieaktywny' (np. tinginys, -ė, nusėnėlis, -ė), a także całkowicie niedyferencjujące opozycji ‘aktywny’: ‘nieaktywny’ (nazwy odczasownikowe oznaczające właściwości osób wynikające z działań innej, postronnej osoby skierowanych na osobę oznaczaną (np. tremtinys, -ė, palikuonis, -ė), oraz niektóre nazwy o charakterze wartościującym (np. netikėlis, -ė, smirdalius, -ė)) są nazwami nosicieli właściwości. Oczywiście możliwe są również wyjątki: na przykład nazwy wykonawców czynności oznaczające realizatorów stanu dynamicznego mają komponent semantyczny ‘nie ma relacji z obiektem’ (por. ėjikas, -ė, plaukėjas, -a), natomiast nazwy nosicieli właściwości oznaczające osoby według zajęcia mają komponent ‘zorientowany na doświadczającego’ (por. ėdūnas, -ė, kamslys, -ė). Jednak nazwy wykonawców czynności nigdy nie będą miały komponentu ‘nieaktywny’, a nazwy nosicieli właściwości — "zorientowany na rezultat' (zob. 2.5.). 4.3. SEMA DODATKOWA. Dla semantyki derywatów odczasownikowych niemałe znaczenie ma charakter ich 62 | JUDITA DŽEŽULSKIENĖ znaczenia leksykalnego i słowotwórczego, który jest zróżnicowany: u jednych w przybliżeniu się pokrywają, u innych — różnią się wyraźniej. 4.3.1. Derywaty o w przybliżeniu pokrywających się znaczeniach leksykalnych i słowotwórczych tworzy się od słów podstawowych bez dodatkowych semantycznych dodatków“, np.: duklėtojas, -a ‘ten, kto wychowuje’, nešikas, -ė “ten, kto niesie', kepéjas, -a “ten, kto piecze'. Takie są niemal wszystkie nazwy wykonawców czynności. 4.3.2. Znaczenie słowotwórcze nazw nosicieli cechy nierzadko ma przyrost semantyczny (por. Ermakova, 1984: 6), tj. dodatkowe semy w porównaniu ze znaczeniem leksykalnym derywatu, np.: „amator robienia czegoś” (dabišius, -ė, pašaipinas, -ė), „uczestnik określonego działania” (pašnekovas, -ė), „ten, kto robi dużo czegoś” (bėgūnas, -ė, kamšlys, -ė, pažadūnas, -ė), „ten, kto robi coś w określony sposób (długo, często, szybko)” (krapštūkas, -ė, keiksnys, -ė, plėšūnas, -ė) itd. Takie porównanie znaczenia leksykalnego i słowotwórczego nierzadko stanowi dodatkowe kryterium przy ustalaniu znaczenia derywatów odczasownikowych. I tak czasami nazwy osób oparte na czasownikach tego samego typu, z komponentami „aktywny”, „ma związek z obiektem- ”, mogą oznaczać zarówno wykonawców czynności, jak i nosicieli cechy, zależnie od tego, jaki jest stosunek danej osoby do czynności: osoba tylko wykonuje czynność czy też lubi ją wykonywać, wykonuje ją często itd., innymi słowy — czy ma przyrost semantyczny. Dlatego, powiedzmy, rzeczowniki bėgikas, -ė „ten, kto biegnie”, keikikas, -ė „ten, kto przeklina- ”, niemające dodatkowych semów, zaliczamy do nazw wykonawców czynności, natomiast derywaty o tej samej podstawie bėgūnas, -ė, keiksnys, -ė, keiksmininkas, -ė „ten, kto ciągle przeklina, lubi przeklinać”, mające przyrost „ciągle”, „amator” — do nazw nosicieli cechy odczasownikowej. Por. także kaūlytojas, -a „ten, kto żebrze” i kaulys, -ė „ten, kto ciągle żebrze”, gėrikas, -ė „ten, kto pije” i gérovas, -ė „pijak”, girtuoklis, -ė „ten, kto pije alkohol, często się upija’. 4.4. NEUTRALNOŚĆ. Nazwy wykonawców czynności są pod względem wartościującym neutralne. Większość nazw osób posiadających cechę czasownikową ma znaczenie pejoratywne, pogardliwe lub ironiczne, wynikające ze znaczenia czasownika podstawowego, który pod względem wartościującym nie jest neutralny, np.: ryjikas, -ė, krapalius, -ė „ten, kto chodzi, nie trzymając się pewnie”, bambėklis, -ė, zyzėklis, -ė. Negatywnie może być oceniany zarówno wygląd zewnętrzny osoby, jak i jej charakter, zachowanie, to, co jej się przydarzyło (np.: nutūkėlis, -ė, žėlūnas, -ė „ten, kto jest porośnięty włosami”, paleistūvis, -ė, įtūžėlis, -e, klaikšis, -ė, sūskis, -ė). Nawet jeśli któraś z nazw ma pozytywną konotację, często wyraża się za jej pomocą również ironiczny stosunek: pralobélis, -ė, įsimylėjėlis, -ė. Z powodu takich motywów użycia znaczna część nazw osób posiadających cechę czasownikową stanowi jedynie część języka potocznego. 4.5. STOSUNEK DO ZNACZEŃ WYRAZÓW PODSTAWOWYCH. Znaczenia par SM oznaczających osoby wywodzą się z znaczeń czynności wykonywanych przez same osoby (rzadziej przez inną osobę), doświadczanych stanów, określonych przez wyrazy podstawowe. Dlatego znaczenia derywatów są zbliżone do znaczeń wyrazów podstawowych, choć nie pokrywają się z nimi całkowicie. 4.6. ZNACZENIA NAZW WYKONAWCÓW CZYNNOŚCI. Nazwy wykonawców czynności mogą oznaczać: wykonawców czynności fizycznych, materialnych i mentalnych, mówiących, wyrażających relacje wzajemne, doznania i czynności dynamiczne: 4.6.1. NAZWY WYKONAWCÓW CZYNNOŚCI FIZYCZNYCH, MATERIALNYCH — są to takie rzeczowniki SM, które oznaczają osoby wykonujące czynności fizyczne, materialne, ukierunkowane na 3 Ustalając tożsamość znaczenia leksykalnego i słowotwórczego, najczęściej opiera się na definicjach podanych w DLKZ. NAZWY OSÓB OD CZASOWNIKÓW | 63 obiekt. Ich znaczenie słowotwórcze to: „osoba wykonująca bezpośrednio skierowaną na obiekt fizyczną, materialną czynność, określoną przez wyraz podstawowy”. W zależności od charakteru czynności określanej przez wyrazy podstawowe mogą nazywać: wykonawców procesu, twórców przedmiotów, osoby zmieniające stan przedmiotu®. 4.6.1.1. NAZWY WYKONAWCÓW PROCESU Z przyrostkami (wyłącznie z końcówką) oraz za pomocą złożeń tworzy się je od czasowników oznaczających skierowaną na obiekt czynność, rozumianą jako proces, gdy nie ma rezultatu, np.: -tojas, -a: pėrdavinėtojas, -a, -ėjas, -a: vežėjas, -a, -ikas, -ė: rinkikas, -ė, -lys (-lis), -ė: pirklys, -ė, perpirklis, -ė, -ovas, -ė: varovas, -ė 1. „poganiacz zwierząt”, -ius, -ė: knisius, -ė; vainiksegis, -ė. 4.6.1.2. NAZWY TWÓRCÓW PRZEDMIOTÓW z przyrostkami oraz za pomocą złożeń tworzy się od przechodnich czasowników oznaczających skierowane na obiekt czynności, które określają tworzenie pewnego przedmiotu, rozumianego jako rezultat działania, gdy przedmiot jest zmieniany, np.: -tojas, -a: pjaustytojas, -a, -ėjas, -a: mezgėjas, -a, -ikas, -ė: malikas, -ė; świecarz, -ka. 4.6.1.3. NAZWY ZMIENIAJĄCYCH STAN RZECZY tworzy się za pomocą przyrostków i drogą złożeń od czasowników oznaczających określone działanie ukierunkowane na obiekt, gdy określa się stan rzeczy postrzeganej jako pacjent, np.: -tojas, -a: šukūotojas, -a, -ėjas, -a pracz, -ka, -ikas, -ė: szorowacz, -ka, -ininkas, -ė: szpachlarz, -ka, -ovas, -ė: porządkowacz, -ka; introligator, -ka. 4.6.2. NAZWY WYKONAWCÓW DZIAŁAŃ MENTALNYCH — to takie rzeczownikowe nazwy osobowe, które oznaczają osoby wykonujące działania uwarunkowane właściwościami i zdolnościami umysłowymi osoby. Ich znaczenie słowotwórcze to: „osoba, która wykonuje związane z obiektem działanie mentalne, określone przez wyraz podstawowy- ”. Tworzy się je za pomocą przyrostków i drogą złożeń, np.: -fojas, -a: wykładowca, -a, -ėjas, -a: tłumacz, -ka, -ikas, -ė: zgadywacz, -ka, -ovas, -ė: zleceniodawca, -yni; pisarz, -ka. 4.6.3. NAZWY MÓWCÓW — to rzeczowniki osobowe oznaczające osoby, które wykonują akty mowy związane z obiektem, lecz nieprzechodzące na niego. Znaczenie słowotwórcze takich nazw to: ‘osoba wykonująca obiektowe działanie mowy określone przez wyraz podstawowy- ’. Tworzy się je za pomocą przyrostków (rzadziej za pomocą końcówek), np.: -fojas, -a: kalbėtojas, -a, pasakotojas, -a, sakytojas, -a, -ėjas, -a: skelbėjas, -a, -ikas, -ė: skelbikas, -ė, -ūnas, -ė: šaukūnas, -ė 2. ‘ten, kto przekazuje’, -lys, -ė: šauklys, -ė 1. “osoba, która przekazuje wiadomości'. 4.6.4. NAZWY OSÓB WYRAŻAJĄCYCH STOSUNKI WZAJEMNE Oznaczają osoby wykonujące działania uwarunkowane stosunkami wzajemnymi między wykonawcą czynności a obiektem. Znaczenie słowotwórcze takich formacji SM to: “osoba, która wykonuje działanie uwarunkowane stosunkami wzajemnymi między wykonawcą czynności a obiektem, nazwane przez wyraz podstawowy- ’. Tworzy się je za pomocą przyrostków (rzadko za pomocą końcówki), np.: „tojas, -a: svéikintojas, -a, -ėjas, -a: gerbėjas, -a, -ikas, -ė: gynikas, -ė, -lys, -ė: kvieslys, -ė. Odrębną grupę nazw osób wyrażających stosunki wzajemne stanowią nazwy osób określanych na podstawie wykonywanych działań OPIEKI (ochrony, zarządzania, pasania), które mogą być pojmowane jako stan. Są to rzeczowniki SM z przyrostkami (rzadko z końcówkami), złożenia, np.: -tojas, -a: globotojas, -a, -ovas, -ė: valdovas, -ė, -onas, -ė: valdonas, -ė psn., -ininkas, -ė: valdininkas, -ė, -as, -ė: sargas, -ė; awiganis, -ė. 5 Podział ten jest umowny, ponieważ czasami funkcjonalna rola obiektu zależy od leksykalnego znaczenia słów. Por. kosić siano (nie ma rezultatu), piłować deski (dąży się do rezultatu).