Atributinė frazė su derinamuoju komponentu Kiprijono Lukausko „Pamoksluose“

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLV (2001), 151-178 Fraza atrybutywna z uzgadnianym komponentem w Kazaniach Kiprijona Lukauskasa VIRGINIJA VASILIAUSKIENĖ Uniwersytet Witolda Wielkiego Badanie szyku wyrazów w grupach nominalnych z uzgadnianymi określeniami (przymiotnikami, liczebnikami, zaimkami i imiesłowami) w Kazaniach Lukauskasa pokazuje, że XVIII wiek był okresem kontynuacji i utrwalania zasad struktury frazy ustanowionych w XVI—XVII wieku. Dobór wzorców szyku wyrazów jest lepiej umotywowany niż we wcześniejszych pismach religijnych, a zróżnicowanie jest mniejsze niż w kazaniach Bretkiinasa i Sirvydasa. Postpozycja przymiotnika jest częsta w terminologii religijnej, gdzie szyk wyrazów języków oryginalnych jest często zachowywany ze względu na kanoniczny charakter omawianych tekstów. Szyk ten ostatecznie stał się normą w pismach religijnych. Zarówno preponowane, jak i postponowane uzgadniające określenia mogą przyjmować akcent kontrastywny. Tekst Kazań odzwierciedla proces rozszerzania się przymiotników na -iSkas, -inis i -ingas, które zaczynają konkurować z dopełniaczami rzeczowników. Nieciągłe grupy nominalne, z określeniami oddzielonymi od swoich członów nadrzędnych, są charakterystyczną cechą tego tekstu oraz wschodniej odmiany języka pisanego jako całości. 1. UWAGI WSTĘPNE! 1.1. XVIII wiek często skłonni są pomijać lub ignorować nie tylko historycy, lecz także językoznawcy, ponieważ ten etap rozwoju Litwy nie jest uważany za prestiżowy ani interesujący do badania z politycznego czy kulturowego punktu widzenia. Analizując strukturę gramatyczną pisanego języka litewskiego, jego leksykę, właściwości gwarowe i in., przede wszystkim opieramy się na uznanych zabytkach języka z XVI—XVII w. i pierwszej połowy XVII w. (Bretkūnasa, Daukšasa, Sirvydasa i in.), a następnie najczęściej od razu przeskakujemy do XIX wieku, pozostawiając na uboczu półtorawiekowy okres, który w istocie miał stać się etapem stabilizacji norm języka pisanego skodyfikowanych w pierwszej połowie XVI—XVII w. W litewskim językoznawstwie wciąż żywe jest przekonanie, że język XVIII w. — to język makaroniczny, zepsuty język litewski utrwalony w dawnych pismach XVI—XVII w. (Palionis 1995: 112-114; 164; Zinkevičius 1990: 15; 35; Jonikas 1987: 126). To tradycyjne przekonanie opiera się przede wszystkim na analizie leksyki języka piśmiennictwa XVIII w. To prawda, w nowszych pracach podejmuje się już próby przynajmniej częściowej korekty tego poglądu: coraz częściej twierdzi się, że bez zbadania gramatycznej struktury języka tego okresu — morfologii i składni — tradycyjne twierdzenia o słabej znajomości języka przez autorów pism katolickich oraz o degradacji języka pisanego wydają się dość jednostronne (Karaciejus 1998: 134-138; 2000: 24—26). 4 Dziękuję Litewskiemu Funduszowi, Funduszowi Stypendialnemu im. Broniusa Vaškelisa oraz prof. Williamowi Schmalstiegowi za możliwość pracy na Uniwersytecie Stanowym Pensylwanii i wzmocnienia teoretycznych podstaw tego artykułu oraz przyszłej książki. 152 | VIRGINIJA VASILIAUSKIENĖ Bardziej szczegółowa analiza leksyki niektórych XVIII-wiecznych zabytków piśmiennictwa również skłania do pewnej zmiany tradycyjnego stanowiska w kwestii obfitości polonizmów w ówczesnym języku pisanym (Girdenis 1998: 8—12). Nie tylko tradycyjny negatywny stosunek do piśmiennictwa XVIII wieku zadecydował o jego niepopularności: z punktu widzenia kształtowania się języka pisanego lub jego rozwoju okres ten należy uznać za stosunkowo spokojny. To naturalne, że językoznawcy mają skłonność skupiać uwagę na pierwszych zabytkach piśmiennictwa i utrwalonym w nich stanie własnego języka. Później, w piśmiennictwie XIX wieku, zaczynają już poszukiwać początków naszego języka ogólnego. A zatem język XVIII wieku niejako pozostaje na uboczu z powodu niedostrzeżonej wyraźniejszej zmiany społecznego statusu języka litewskiego, a także nieodnotowania istotnego zwrotu w rozwoju jego struktury. Jeszcze w 1976 roku Jurgis Lebedys pisał, że ten okres rozwoju języka pisanego traktuje się niemal wyłącznie negatywnie, jako „jedną wielką czarną plamę, jako ciągły okres upadku, degradacji języka literackiego” (Lebedys 1976: 17). поsupports? no. ]}<lemma- ?} 金尊. }]} nao?]} 天天送钱彩票. }]}? nope. }]} assistant to=translation_batch code:умһур (json string): { translations Jego zdaniem „takie całkowicie negatywne traktowanie długiego okresu z metodologicznego punktu widzenia raczej nie może być uzasadnione” — język piśmiennictwa zależy od ówczesnego społecznego stosunku do języka, od jego gustu językowego, przeznaczenia piśmiennictwa i jest odzwierciedleniem ówczesnych warunków społecznych oraz kulturowych (Lebedys 1976: 17-18). Juozas Karaciejus podkreśla, że nie można stworzyć spójnego obrazu rozwoju języka, pomijając okres trwający niemal półtora stulecia i nie wiążąc go z językiem wcześniejszego piśmiennictwa (Karaciejus 1998: 135-138). W podejściu do języka piśmiennictwa XVIII w. dostrzega on kilka niekonsekwencji: (a) unika się mówienia o ciągłości wcześniejszej tradycji piśmiennictwa religijnego; (b) dominuje apriorycznie negatywna ocena języka piśmiennictwa XVIII w.; (c) język ten najczęściej bada się bez uwzględnienia ówczesnych warunków społecznych i kulturowych; (d) wniosek o upadku języka piśmiennictwa omawianego okresu opiera się na analizie leksyki, 0 a nie struktury gramatycznej (morfologii i składni). W niniejszym artykule omówiony zostanie jedynie niewielki fragment składni języka piśmiennictwa XVIII w. — fraza atrybutywna z komponentem uzgadnianym w Kazaniach Lukauskasa. 1.2. Kolejność składników różnych połączeń atrybutywnych w języku starolitewskim (w piśmiennictwie XVIXVII w.) została już dość szeroko zbadana (zob. Vasiliauskienė 1994; 1995; 1997; 1998), ustalono najbardziej charakterystyczne strukturalne modele tych połączeń, jednak do tej pory w ogóle nie analizowano dalszego rozwoju struktury frazy atrybutywnej, nie poszukiwano w piśmiennictwie XVI-XVII w. ciągłości odnotowanych cech ani zalążków kształtowania się jakichkolwiek innowacji w XVIII i XIX-wiecznym języku pisanym. Chociaż, jak już wspomniano, język piśmiennictwa XVIII wieku zasadniczo ocenia się negatywnie, jego badacze skłonni są jednak przyznać, że również w tym okresie powstały teksty napisane stosunkowo dobrym językiem. Za jeden z takich tekstów uważa się Kazania Lukauskasa, które, jak się wydaje, miałyby pozytywny wpływ na ówczesny język piśmiennictwa religijnego, gdyby zostały wydane. W dziele tym znajdują się zalążki terminologii różnych dziedzin (prawa, medycyny), a także słowa używane w dawnym piśmiennictwie (Lebedys 1976: 40), dlatego ze względu na wszystkie wymienione tu cechy zbiór kazań Lukauskasa wydaje się najbardziej odpowiedni do badania struktury frazy atrybutywnej. 1.3. O autorze tego dzieła wiadomo niewiele. Przypuszcza się, że pochodził z Żmudzi, lecz większą część życia spędził na Litwie Wschodniej, w Troškūnai. Według Kara- FRAZA ATRYBUTYWNA W KAZANIACH LUKAUSKASA | 153 pisownia tych kazań jest bliska wschodniolitewskiemu wariantowi języka pisanego z pierwszej połowy XVII wieku. Język kazań nie jest jednorodny: Lukauskas pisał po auksztaicku, jednak znajdują się tu również żmudzkie cechy językowe (Karaciejus 1996: 19-20). Interpunkcja w tym zbiorze kazań jest bardzo zróżnicowana. Wybrane zasady interpunkcji, a może także nie całkiem konsekwentne, zrozumiałe tylko dla samego autora ich stosowanie, zacierają granice połączeń wyrazowych i członów zdań złożonych oraz stają się jedną z przyczyn dwuznaczności powstających w tekście, por.: : Zmartwienie o zbawienie, nic innego nie jest, tylko utrata nadziei, cierpienie wiecznenos gieribes, unt ko kada norietinay yr ticiomis wala musu pritaria tumpa ir pasidara griekas nusiminima 52. Dara kriwda yr abyda sau paskundindamas duszy sawa, yr iszduodamas patsay unt sawęs Dekreta, paskundinima sawa 77. To jest dla niego pocieszeniem i natchnieniem takiej dobroci, że człowiek bez wszelkiego trudu może zrobić wszystko, do czego się natchnie 84. Nierzadko dwuznaczne bywają także związki przydawek w konstrukcjach atrybutywnych, zwłaszcza w tych przypadkach, gdy kilka z nich skupia się w jednym miejscu, np.: : To jest pierwsza więź i powinność każdego chrześcijanina 25. Mogąc uzdrowić go jednym słowem albo dotknięciem swojej ręki, nie uczynił tego, lecz odprowadził go na bok, przyłożył swój śliną zwilżony palec do jego uszu 65. ...ale z jego włosa ani jeden nie spadnie z głowy wam 69. Z których to rozkazów jasno się poznaje, iż Pan Bóg nasz nie tylko nie pozwala, ale wyraźnie nakazuje, aby Imię swoje na świadectwo bez żadnego lęku... 82. Lampą dla nóg moich słowo Twoje, Boże 26. Znaczenie tekstu i całokształt syntaktycznych relacji zdania mogą pomóc ustalić, jak są one ze sobą powiązane, jednak z powodu zmienności szyku wyrazów pozostają również przypadki niejasne. Lukauskas odmiennie zapisuje końcówki dopełniacza liczby pojedynczej (1) i mianownika liczby mnogiej (2) tematów na a (por. Karaciejus 1996: 19). Być może w ten sposób autor starał się uniknąć zbieżności form przypadków często używanych rzeczowników. Dopełniacz liczby pojedynczej najczęściej ma końcówkę -os, a mianownik liczby mnogiej -as, jednak zdarzają się również przypadki niekonsekwencji lub mieszania, por.: (1) niejokios naudos 35; Artikutui Wieros 42; tos tiesos 40; tos kortos 67; anos tazdos; ale uztaykima sweykatas 34; gieros walas 26; (2) tos tiesas 45; tos Ceremonias 64; tokias Uwogas 62; nekaltas dusias 46; ale tos dienos 116. Końcówki wspomnianych rzeczowników oraz wypowiedzianych wraz z nimi zaimków lub przymiotników mogą się nie zgadzać. Synkretyzm dwóch lub kilku przypadków — jeszcze jedno źródło dwuznaczności tego tekstu kazania. Przy zapisywaniu -as w mianowniku liczby mnogiej rzeczowników tematów a można uniknąć zbieżności z dopełniaczem liczby pojedynczej, jednak w takim przypadku mianownik liczby mnogiej (1) zaczyna pokrywać się z biernikiem (2): (1)...bet kiekwna Nediela yr Szwiecias metinias ira dienas Diewiszkas, kurios ipaciey turia tada garbie galie buty didesnia meylesnia 154 | VIRGINIJA VASILIAUSKIENĖ buty unt garbies sugaysintas jo 96. Tokias akwatas ira nederuncias, nes ira sunkiu pazieydimu su Diewa... 109. (2) Ta ne yr Diewuy, kaypo kada per runkas Kunigiszkas afierawojem Jem Jedyny Sunu Jo 101. Nieprzejezdna, niedostępna; moteriszkias, ipaciey wówczas kada ślisko albo przeprawa niebezpieczna 108. — ponieważ jeszcze sami poganie o… tą Znając ne przykazanie, z samego światła rozumu ku czci nie będę… Boga swego, prawdziwe dni nieoświecone obchodzi… 96. Pominąwszy te miejsca, w których ma władzę sądzenia (jak mówi się) nad ciężkimi uz pracami, niektóre haniebne czyny, nad którymi… 113. 1.4. Bazę danych artykułu stanowi połączenie 1541 atrybutywne z su przydawką uzgadnianą, wyekscerpowane z iš dziesięciu kazań Lukauskasa (KL 23-118). Pozycję przydawki liczebnikowej względem rzeczownika omówiono na podstawie połączeń z 75 przydawką zaimkową, — 767, przymiotnikową — 552, imiesłowową — 147 (zob. 1 tabelę) ir przeanalizowano przypadki niekontaktowej pozycji przydawek uzgadnianych. 1 TABELA. POZYCJA PRZYDAWEK UZGADNIANYCH Przydawka Ogólna liczba PR PO liczba liczba % % Liczebnikowy ~~ 75 68 90,7 7 93 Zaimekowy 767 722 94.1 45 59 Przymiotnikowy 552 316 57,2 236 42,8 Imiesłowowy 147 81 55,1 66 44,9 2. LICZEBNIK 2.1. Liczebnik jako przydawka uzgadniająca — występuje rzadko; w dziesięciu kazaniach znaleziono takie przypadki 75. Dla jų zdecydowanej większości charakterystyczna jest prepozycja — 90,7%: Przysięgam na pierwszą prawdę, że nie ma nic złego 83. Jeśli wtedy tym podaniom, sami jeszcze Dysydenci wierzą, że ko ne innym? jako to, że jest Ciscius, że jest Siedem Sakramenty, , że są Odpusty... 42. Sześć dni będziesz pracowyr ał i wykonywał wszystkie swoje prace, siódmy dzień jest Szabat, to jest odpoczynek Pana Boga twego... 108. Porównując šį Tekst kazania su W porównaniu a. z wydrukowanymi w pierwszej połowie XVII wieku, napisanymi wschodnim krojem pisma Punktami kazań Sirvydasa nie zauważa się żadnych wyraźniejszych różnic (zob. FRAZA ATRYBUTYWNA W KAZANIACH LUKAUSKASA | 155 Vasiliauskienė 1995: 126). Prepozycja liczebnika dominuje w obu zbiorach kazań. Jednak motywy rzadko spotykanej postpozycji liczebnika w tekście Kazań Lukauskasa są wyraźniejsze niż w Punktach kazań. Gdy liczebnik występuje po rzeczowniku, w Kazaniach zawsze uwydatnia się i akcentuje ilość; taki liczebnik postpozycyjny często ma również akcent kontrastowy. Podobny efekt we współczesnym języku litewskim można by zapewne osiągnąć, używając obok liczebnika postpozycyjnego różnych partykuł, np. tik, dar, jau: Kayp po tos Spaviednias prisiekausi dowanay, duok uz tą pirma prisiega ubaguy skatika wiena. Kayp untra karta, duok skatiku du 87. Dabar dieno trecio atrunda ij porwy unt raysta, iki kakta ikliuwusi yr wos giwa... 112. Kayp kietwirta karta, duok kieturius, yr teyp wisados kartodamas patsay sawi skatiku wienu eyk tolaus dawimy jetmuznos 87. Czy na końcu ktoś może zrobić jakieś wyliczenie na jeden rok? 94. W wybranym fragmencie tekstu nie użyto liczebników zaimkowych. 2.2. Na uwagę zasługuje przykład, w którym liczebnik występuje postpozycyjnie po imieniu, np. : Trzeba tu przytoczyć świadectwo, które podaje wiarygodny pisarz Eneasz Sylwiusz, a później papież nazwany Piusem II 106. Takie miejsce liczebnika jest również normą współczesnego języka litewskiego, np. Piotr Pierwszy, Ludwik Czternasty itd., jednak nie znajdziemy o tym wzmianki w żadnej gramatyce, zapewne dlatego, że niemal zawsze zapisujemy tu cyfrę, a nie słowo. 2.3. Ze wszystkich liczebników po określanym rzeczowniku najczęściej występuje jeden (4 przypadki): Na końcu, czy też na samym końcu, ktoś może obiecać jakiś post na jeden rok albo na pół roku... 94. Taką nieokreśloność jego pozycji w porównaniu z innymi liczebnikami można by wyjaśnić tym, że leksem ten w tekście może występować nie tylko jako liczebnik, lecz także jako przymiotnik lub zaimek, przy czym pozycja tych ostatnich, zwłaszcza przymiotników, względem rzeczownika jest bardziej zmienna. 3. ZAIMEK 3.1. Będąc, podobnie jak liczebnik, abstrakcyjną i nieobrazową częścią mowy, zaimek ma nie tylko określoną liczbę leksemów, lecz także stałą pozycję względem rzeczownika. W kazaniach najczęściej występuje przed rzeczownikiem (PR 94,1%; zob. tabelę 1): Uz toki darba pakaroie Diewas aną Moteriszky, ape kurę Kunigas Segneras Rasza... 115. ...metuoty niekados nedera, norint, kada tay buty galietu idunt kas wienu metawimu perwerstu wisus Pagonius ing Wiera, wisus Heretikus yr Atskialtus Diewuy paieszkotu, wisus 156 | VIRGINIJA VASILIAUSKIENĖ paskundintus yr welnius isz pragara iszwestu... 27. Cietamy Raszty S. yr Ewangelioy niejokie žodzia yr nuiautima niera, kursay ne butu isztarimu Dwases Szwynciauses... 70. ...pastanawik patsay sawi karoty, uz kiekwiena kieykima, arba prisiegos isztarima 87. Kitays nusidieimays kada pazieydziam Diewa, pazieydziam ij arba sutwierimy, arba dayktusy po isakima... 69. Porównując częstotliwość użycia samych zaimków w Kazaniach i Punktach kazań Lukauskasa, zauważono kilka różnic: Lukauskas znacznie częściej niż Sirvydas używa zaimków kitas, (ne)koks, w jego tekście również często występuje zaimek toks, jednakże tutaj rzadsze niż w kazaniach Sirvyda są wisas i wisoks, bardzo rzadki jest sis, natomiast tufas występuje tylko raz: Nusiminty, ira tay unt sio Swieta pradiety pekta... 52. Buwa Senamy Testamenty tutas Afieras, per kurias iszmelde sau Žmones Loskas nuog Diewa... 101-102. 3.2.1. Przypadków postpozycji zaimka w zbiorze Kazań Lukauskasa jest niewiele. W nim, podobnie jak w SP czy BM, zaimek, znajdujący się w pozycji enklitycznej, pomaga wyeksponować, bardziej zaakcentować poprzedzający go rzeczownik (1) albo może być z nim związany relacją apozycyjną (2): (1) Teypogi metu Missios turia ju Missionorey, jog nuog slubu nekuriu iszluosuoty yr anus atmaynity gale... 96. Kada garbie ta, kurię Diewuy ataduoty turem, prigule, pirmiaus iki Wieros, diet to, kunorint mums Diewas... paduoda.- .. 38-39. Toligiey iszimanity turia yr ape žaystus wisokius, kiekwienas žaystas ar tay kaulelusy, ar kartosy? 111. ... nes kada kas unt paspirima sawa tiesos, katbietu apsisakau, swieczyiuosi sumneniu mana, wiezliwsciu mana, zmoniemis tiemis čia essuntiemis; nie przysięgę... 74. Z tego zwyczaju wynika to, że chcąc zapomnieć, chcielibyśmy zapomnieć taką rzecz, nie zapomnimy... 84. ... również ślub taki trwały nie byłby 89. Przykazania podane są te, które nam albo Bóg, albo Kościół, albo jakaś Władza podają do zachowania i nas do nich zobowiązują 27. (2)... ze wszystkich najpiękniejsze jest pożyteczne rozważanie Mszy Świętej poprzez rozpamiętywanie Tajemnic i Męki Bożej, ponieważ taka była intencja samego Zbawiciela, kiedy podczas Ostatniej Wieczerzy Apostołom przykazał... 106. Ape wiena Ministra Luteriszka kursay iszsizadieis ayszkiey Herezias turieie sapna toki 64. Odpowiadam, mówiąc wszystkim, że Przykazania: jedno jest nakazujące, drugie zakazujące 26. Jeśli wtedy jakiś Dysydent sam zacząłby mówić albo o Wierze, najodważniej i najlepiej tak mu odpowiedzieć 47. TABELA 2. POZYCJA PRZYDAWEK IMIENNYCH W FRAZIE ATRYBUTYWNEJ W KAZANIACH ŁUKAWSKOSA | 157 Zaimek PR l. poj.% l. mn.% anas 39 100 -— (ne)joks 43 100 — — kiekvienas 27 100 - kitas 42 95,5 2 4,5 (ne)koks 57 74 20 26 (ne)kuris 8 88,9 1 11,1 pats 44 97,8 1 2,2 šis 2 100 -— šitas 1 98,1 -— tas 253 98,1 5 1,9 tas pats 14 100 —Ke toks 104 90,4 11 9,6 tutas 1 100 —wienas 24 85,7 4 143 (ne)wienas 2 100 - wisas 46 100 — — wisoks 14 93,3 1 6,7 antras 1 100 —- 3.2.2. Jednakże Kazania spośród wszystkich badanych źródeł wyróżniają się przede wszystkim tym, że w nich częściej niż w innych tekstach o charakterze religijnym zaimek postpozycyjny ma akcent kontrastowy: ...jest rzeczą tą, którą obiecujemy, którą mamy oddać temu, komu obiecujemy... 88. Gusły i zabobony są wówczas, gdy ktoś czyni i wynajduje sposób taki, których z natury i sposobem nie można pomóc... 60. 158 | VIRGINIJA VASILIAUSKIENĖ Wszyscy pamiętajcie, każdy, że ten dzień taki, który jedynie ku czci i chwale Boga ma być poświęcony 109. Porównajmy fok używany prepozycyjnie i postpozycyjnie w sąsiadujących zdaniach: Kada kas toki pasnika perlauztu, wiena tiktay grieka papilditu, nes tun dweiu prisakimu ira wienas gatas, tay ira numarinimas kuna. Przeciwnie, kada kas dienoy tokioy pasnika pertausztu, o pri to, buwa slubu aprisztas toy pacioy dienoy unt pasnikawima, papilditu du grieku... 30. Akcentowany jest również postpozycyjny dopełniacz zaimka tas, gdy zastępuje rzeczownik: ...aprisztas ira ant iszpildima to, unt ko prisiekie 81. ...nera aprisztas unt iszpildima to, ką be nuomonias yr supratima slubawoie 93. 3.23. Z tabeli 2 wynika, że częstsza postpozycja jest właściwa tylko 2 zaimkom: koks (26%) i toks (9,6%). Ten ostatni zaimek w kazaniach dość często ma akcent kontrastowy, tylko niekiedy jego postpozycja jest uwarunkowana przez funkcję apozycyjną lub enklityczną w tekście. Miejsce zaimka koks względem rzeczownika ma specyficzne cechy nie tylko w omawianym dziele Lukauskasa, lecz także w innych tekstach dawnych pism (zob. Vasiliauskienė 1995: 131). W Punktach kazań Sirvydasa i Postylli Bretkūnasa dominuje zaimek koks w pozycji postpozycyjnej (SP 88,996; BP, — wzięto pierwszych 120 stron —68%). Pod względem użycia bardzo wyraźnie różni się on od wszystkich innych zaimków występujących w tych kazaniach. W kazaniach zachowuje się podobna tradycja używania tego zaimka. Co prawda, tylko w jednej czwartej przypadków zaimek koks występuje tutaj po określanym wyrazie, ale i taka liczba wyraźnie kontrastuje z liczbą wszystkich innych zaimków używanych w tym tekście (zob. tabelę 2). Użyty postpozycyjnie zaimek koks we wszystkich przypadkach uwydatnia poprzedzający džius. Jo postpozicija ypač dažna frazės gale (1) ir vienarūšių sakinio dalių grandinėje, kai Pamokslų autoriaus norima bent trumpam tą grandinę pertraukti ir sutelkti go rzeczownik i często pomaga w zdaniu konsekwentnie przeplatać (1) Slubas wadinasi Zadieimu Diewuy padaritu, nes kada žadam daykta koki, apsijmam wyrazy akcentowane i nieakcentowane, zwracając większą uwagę na jeden lub drugi komponent tego wyliczenia (2): Diewuy, jog tą daykta kuri žadam, iszpildissem 88. Prunciszkau, ar ne praeyie tuo dayktu Žmogus koksay? 78. Paskirk sau meta koki unt nuomuonias 93. Prisiega (kaypo jau apsisakie) ira wadinimas Warda Diewa unt swiedectwos daykta kokia 79. (2) Otóż twierdzą, że źli ludzie rzucają, podkładają, zakopują jakieś węzły, uroki albo czymś podobnym czarują zatrutymi truciznami... 59. Nie nosić przy sobie w celu zaklęcia albo zabezpieczenia się przed jakimiś zaklęciami, kartkami albo węzełkami, czy też jest to... 61. FRAZA ATRYBUTYWNA W KAZANIACH LUKAUSKASA | 159 Drugie jest bluźnierstwo, które zdarza się także wśród katolików, a najczęściej w jakimś smutku albo strapieniu duszy, w czasie utrapienia z powodu niedostatku albo ludzi... 68. Jak już wspomniano, w niektórych zdaniach z tym zaimkiem postpozycyjnym konsekwentnie wymieniają się informacyjne, znaczące komponenty zdania oraz słowa nieakcentowane lub używane enklitycznie: Ukradnie ci jakieś rzeczy albo je zgubisz, uczyni kaleką... 95. 3.3. Forma przecząca zaimka koks, przeciwnie, używana jest wyłącznie przed rzeczownikiem. Początkowo wydawało się, że takie użycie tego zaimka może być związane z jego znaczeniem przymiotnikowym: jedno ze znaczeń nekoks to „zły, niewielki”. Jednak taki przypadek wystąpił tylko raz: Jednak wyłania się i objawia jego śmierć przez jakieś rozdzielenie Ciała od Krwi...100. Po ponownym przejrzeniu 11 znalezionych przykładów z zaimkiem nekoks okazało się, że jest on używany nie tylko w znaczeniu „jakiś”, lecz także zastępuje zaimki nė vienas, (nė) joks, kažkuris: W podobny sposób przykazania są jakimiś znakami według naszych czynów, które pokazują nam, co nam przystoi, a co nie przystoi... 26. Nie wątpijcie: że Bóg o was zapomniał, bo o żadnym stworzeniu zapomnieć nie może... 69. ...przysięgać nie należy, ponieważ żadna Zwierzchność nie ma prawa nakazywać ani rozkazywać 75. Liczebnik antrasz w tekście kazań mógł nabrać znaczenia zaimka kitas: Matka jedna przy dziecku w nocy płaczącym wielokrotnie musiała wstawać, aby w nim ten płacz uśmierzyć... Mówi o drugiej Matce, która często i wieloma słowami ganiła swoją córkę 72. 3.4. Zaimеk pats spośród innych zaimków używanych prepozycyjnie wyróżnia się funkcją emfatyczną: sprawia, że określany przez niego rzeczownik staje się znacznie wyrazistszy i bardziej eksponowany (Ambrazas 1994: 272). Takie użycie przybliża go do partykuł. Emfatyczną funkcję tego zaimka nierzadko wzmacniają partykuły wyodrębniające ir; tiktai oraz partykuła precyzująca dar (1). Pats dość często występuje również obok nazw własnych (2): (1) To jest dobry sen... bo jeśli sam diabeł takie rzeczy pokazuje, to dobrze je pokazuje 64. ... z samego prawa natury powinniśmy dojść do tego obowiązku, ponieważ jeszcze sami poganie, nie wiedząc o tym Przykazaniu, dzięki samemu światłu rozumu... dni prawdziwego roku oświetlane w obiegu 96. I chociaż możemy obiecać... rzecz, którą obiecujemy, musimy oddać temu, komu obiecujemy, jednak obiecywać możemy tylko samemu Bogu 88. 166 | VIRGINIJA VASILIAUSKIENĖ Czy wystarczająco czyni zadość Przykazaniu ten, kto spełnia je ze złej woli? 29. Co innego należy wiedzieć o grzechach przeciwko szóstemu Przykazaniu, które zawsze są śmiertelne, gdy pochodzą z wolnej woli 28. Czytamy w żywocie św. Hilarego; gdy kiedyś przyprowadzono do niego prawdziwą Córkę Rodzicielki, opętaną przez diabła, diabeł zawołał: nie wyjdę... 59. W tej Księdze, zamiast sekretów, znajdują się same czary, zaklęcia, gusła diabelskie i wymysły nieprzystojne, a także wiele rzeczy, przez które niewinna dusza może się zgorszyć 46. 4.4.2. Jednak przymiotniki występujące przed rzeczownikiem nierzadko stają się środkiem tworzenia kontrastu w tekście. Przydawkowe przymiotniki prepozycyjne mające akcent kontrastowy — jedna z wyróżniających cech użycia frazy atrybutywnej w Kazaniach: Jeżeli teraz małego strumienia nie można przejść, jak przejdzie się, kiedy woda się zbierze? Jeżeli gałązki tak łatwo złamać nie można, jak się złamie, kiedy się zakorzeni i wyrośnie w drzewo? Jeżeli trudno mu od przyzwyczajenia się uwolnić, kiedy jest związany linami przyzwyczajenia, jak się uwolni, kiedy obyczaj zwiąże go dziesięcioma węzłami 86. Ci rozumiejąc, że to mały grzech, więzienie mu tylko obiecują 114. ... lecz także świeckie ustawy bluźnierców nakazują surowo karać, nozdrza ich rozdzierać rozpalonymi kleszczami i języki z karku wyrywać nakazują 70. Najpierw powinno być przysięgą prawdzie w rzeczach, nie wątpliwych, nie zmyślonych, lecz według Boga i sumienia, bez dodawania ani odejmowania jakiejkolwiek okoliczności... 75. Dlatego wtedy ci, którzy do Bractwa się zapisują, chcąc przyjąć prawdziwe ustawy i obiecując je wypełnić... grzechu nie mają... 89. ... Jeżeli na wykonanie dobrych uczynków będzie mi się zdało, na nic się nie przyda, ponieważ Wiara bez dobrych uczynków jest jak drzewo bez owocu, jak ptak bez skrzydeł, jak oko bez światła 40. 4.43. Najwyraźniejszy akcent, największą wagę przymiotnik prepozycyjny zyskuje wtedy, gdy zostaje oddzielony od określanego przez siebie wyrazu innym wyrazem, niezwiązanym z nim bezpośrednią relacją syntaktyczną: Kaypo akis, kada kreywa yr netiesi biaurina Zmogu, teyp intencya, kada ne turia giera gala, biaurius dara darbus po akimis Diewa 29. Isz szalies Wieros, Swietiszkiems teypogi Zmoniems ipaciey nemokitiems insiduoty disputon ne dera... 47. Praszmotingas tada Duksieimas ira tuomet, kada Zmogus unt pacios tiktay Pona Diewa uzsiweyzdieis, toy Wiltiey grieszija, katbiedamas sau... 53. Milasirdistes ... ISZ tos priezastios, trumpa cionay ape jus moksta perguidisiu 64. ... nes yr per tus Warduy Diewa, didzias darosi iszkaloimas 71. Jr teyp tas, kursay buwa isz prigimima silpnas, gale uz meta teyp uzsigrudinty, gale tokiu galibiu igity, jog sunkiems pakakty darbams 85. Pikta turi paproti, butinay nuog jo uzsituriety reykia 87. Częste stosowanie oddalonego określenia i innych części zdania, oddzielanie wyrazów związanych bezpośrednią relacją syntaktyczną w celu silniejszego ich zaakcentowania — jeszcze jedna ważna FRAZA ATRYBUTYWNA W KAZANIACH ŁAUKAUSA | 167 cecha tego dzieła gatunku retorycznego. Łaukаuskas umiejętnie wykorzystuje zalety swobodnego szyku wyrazów — wszak ścisły szyk wyrazów z pewnością nie jest konieczny tam, gdzie związek między wyrazami można ukazać za pomocą ich odmiany (morfemów relacyjnych). Zatem autor Kazań kontynuuje tradycję Sirvydasa, właściwą wschodniemu wariantowi języka piśmiennictwa (Vasiliauskienė 1995: 137-140). 4.4.4. Przeciwstawienie różnych cech rzeczy lub zjawiska tkwi już w samej naturze przymiotników stopnia wyższego. Takie przymiotniki niemal zawsze są środkiem tworzenia tekstowego kontrastu, dlatego w tym przypadku o wyróżnieniu przymiotnika decyduje jego forma morfologiczna, a nie pozycja: (1) Ar jem ne pasakitu Sudzia: Tuo paciu, jog isz paprotia wogie, wertas essi auksztesnias kartuwias, nes buway kattas to pikta paprotia ne turiety, yr uz ta pati paproti turi buty karotas 86-87. Tamy Skaytitoias uzzingie unt auksztesnios wietos, kaypo dabar ira Ambonas, yr skayte Raszta S. Sena yr Nauia Testamenta, Ewangeliu tada Kunigas arba Diakonas 105. Iszemus tas wietas, kur turia waldziu sudijma, unt karsztu darbu, uz nekurius biaurius darbus, unt kuriu kada ka atrastu yr Suda Wiresnibey paduotu, toki yr Szwietioy sudijty, dekretawoty ne wisus bet ne kurius tiktay gieresniusy Miestusy Wiresnibes gale 113. (2) Lisz to, kiekwienas winczawotas žadieimas, turia buty daykty gieresnemy, nes ne gana ira zadiety koki daykta giera... 90. Ir kuo ira asabas stona lietesnia, tuo tabiausey prisiekauia 83. 4.5. Nie wszystkie przymiotniki używane postpozycyjnie w badanym tekście są wyróżnione i silniej akcentowane, jednak znaczna ich część ma akcent kontrastowy: Sapnus gerus nuog piktu isz cia pazinty galem 64. I nie jest to rzecz nowa, ponieważ tym samym sposobem jest w Rzymie i w innych krajach, z wielkim pożytkiem dla duszy; Kazania chrześcijańskie ludziom są prosto opowiedziane 24. ... żadnych sądów odprawiać w święta nie wolno, lecz są panowie na dworach i wójtowie w miasteczkach, ponieważ następnego dnia mogą się odbyć, a dzień święty należy zawsze zachowywać z należną czcią 113. Tym przykazaniem Bożym również nakazane są prace ręczne kobiet 115. Ta wiena Wiera ira giwa, kuri rundasi Zmoniesy teysiusy £.oskoy Pona Diewa esunciusy, kokie buwa anusy Szwyntusy Mucielnikusy 38. Czy przysięga niesłusznie ten, kto przysięgając używa słów dwojakiego znaczenia? Słów dwojakich, obustronnych, gdy ich znaczenie tego wymaga, a nie wchodzą w żadną krzywdę, używać należy... 78. Kiedy zatem Bóg nakazuje nam, abyśmy dzień prawdziwy święcili, chce, abyśmy przez jego stworzenie poznali go jako Pana Najwyższego i Stwórcę 96. ... nie czytając, nie bijąc... czy jest to rzecz prawdziwa czy nie, tak i my, jeśli chcemy dostąpić zbawienia, mamy wierzyć temu wszystkiemu... jako prawdy nieomylnej 39. Wtedy przez tę pracę zakazana jest praca nieprzymusowa, ręczna, obciążająca ciało, z jakimkolwiek zmęczeniem człowieka, ponieważ praca dobrowolna, która obciąża duszę, nie jest zakazana 108. Widzieć bowiem, że upić się aż do utraty rozumu jest rzeczą ohydną i haniebną, każdy tym sposobem siebie hańbi... 86. 168 | VIRGINIJA VASILIAUSKIENĖ Kiedy zaś to wszystko będzie i sposobem zbawiennym sercu grzesznika przyjdzie, teraz Bóg odpuszcza mu grzechy i usprawiedliwia 50. 4.5.1. Rozmieszczenie przymiotników postpozycyjnych, ich akcentowanie w tekście jest ściśle związane także z ich miejscem we frazie: większy ciężar informacyjny mają zwykle przymiotniki zajmujące przedostatnią pozycję frazy: Wierzę, że sprawiedliwych do Nieba przyjmie, na wieki pamiątając, a złych w piekle ogniem na wieki karząc 56. Nauczycielu, co mam czynić, aby życie wieczne odziedziczyć? 25. Kiedy on dwa wielkie miasta, Sodomę i Gomorę, ogniem siarczanym spalił 32. ... lecz im te trudy Chwałą Niebiańską wynagradza, która przewyższa wszystkie trudy i utrapienia naszego życia 36. Jeśli nie przysięgam prawdy, Boże, niech mnie tej nocy żywy ogień spali, tak uczyni, wracając do domu... 77. A teraz uczyńcie mocne postanowienie... przysięgam, strzeżcie się próżności, a ona sama będzie się złościć i nie będzie nienawidzić 88. Jednakże w przypadku postpozycji przymiotnika silniej akcentowany może być również rzeczownik określany wypowiedziany na przedostatniej pozycji: Tada tuo spasabu yr budu nuteysina Wiltis Žmogu grieszna 50. log slubay kurius darom ira meyly Diewuy, pasirodo tay isz moksta S. Tamosiaus Daktara Anioliszka, kursai saka... 92. Porównanie dwóch ostatnich przypadków wskazywałoby zatem, że podkreślenie jednego z członów związku atrybutywnego — przydawki przymiotnikowej lub określanego rzeczownika — oraz ich pojemność informacyjna są ściśle związane z oznaczoną przedostatnią pozycją frazy. 4.5.2. W tym dziele retorycznym występują również przykłady, w których motywy postpozycji przymiotnika trudno dokładniej określić: Slubay swetimy ar aprisza? 95. Kada wis tay budu yr spasabu iszganingu sirdiey griesznika atateysia, dabar jem Diewas atleydzia griekus yr nuteysina 50. 4.53. Przypadków dystansowej postpozycji przymiotników w badanym tekście Kazań znaleziono tylko kilka: Nes kaypo galwia, žinktas ira didzias jog ne sweykas, kada ne gromulta, teyp... niejokios naudos isz klausima žodzia Diewa ne atnesza, kursay to, ką girdzia ne pergromuta ne swarsta sirdiey... 103. Nepasinawoimas Gimditoiu ira priesz Kietwirta Prisakima Diewa, o jey bus kokiemy daykty mazamy, buty gale grieku tiktay mazu 28. FRAZA ATRYBUTYWNA W KAZANIACH ŁUKASZKI | 169 Przymiotnik w tych zdaniach ma akcent kontrastowy. 4.6. Gdy samo słowo się tvarka tame różni, junginyje przymiotnik prepozycyjny jest najczęściej neutralny, postpozycyjny o wypowiadany jest w pozycji emfatycznej lub ma akcent kontrastowy, por.: ira kokie? Ar yr które prace ręczne Święty deruntis? 115. Tosy wtedy wisosy dienosy Szwietosy, według dawnego Kościoła katolickiego statutu, wszyscy katolicy mają Msze Świętego słuchać, od prac ręcznych powstrzymać się, yr pościć W wigilię u nich zatrzymać 116. Dał nam ko tyle przykładu wielkich grzeszników, którym ciężkie grzechy odpuścił, kiedy żałowaliście... uz 53. Kaip tai yra griekas sunkus, ir iš čia galime pažinti, jog netiktai Dievas, bet ir svietiški įstatymai piktadarius smarkiai baudžia... įsaka 70. Nemotyvuoto būdvardžių pozicijos įvairavimo atvejų Pamoksluose nedaug. Toks įvairavimas būdingesnis tik terminologizuotiems priesagomis junginiams su -iškas ir -inis, kurie formavosi atitinkamų lenkų kalbos junginių pagrindu, tuo pačiu iš dažnai pasiskolindami ir atitinkamą žodžių tvarką: Skaytima Raszta Szwynta, dabartel insidawima disputon su Heretikays swietiszkims Zmoniems, ipaciey nemokitiems Uzgina Baznicia Diewa... 46. Vienok pas daugumą Ludzi Świętych, szczególnie tych, którzy język litewski w Szkatonie położyli, nie ma nic prostego, jak... słowami Pisma Świętego i Ewangelii wartości i do swoich żartów przyrównać 70—71. To Bóg-Człyr owiek uz nas odkupił yr na Krzyżu umarł, yr tak nas z niewoli diabelskiej wybawił.- .. 56-57. Że wtedy nas Chrystus Pan nie tylko z cięższej, lecz z diabelskiej niewoli, swoim przyjściem wyprowadził... 98. Dla Żydów, którymi Bóg tylko ceremoniami zewnętrznymi rządził, wystarczało ten dzień na święto przeznaczyć, w którym Tamto przymierze Święta odpoczywa... 99. Jak to: kiedy na drodze podczas procesji do piersi są uderzane, są to najwyższe ceremonie, które... 64. Wtedy trzeba krótko to objaśnić, jak i kiedy potrzebujyr esz rocznych rzeczy, które musisz mieć 52. Ar zgodnie z rocznymi potrzebami rzeczy, yr ich wolą? 51. 4.7. Litewskie przymiotniki, zwłaszcza niepochodne, dawniej iš częściej były stawiane przed określanym rzeczownikiem (zob. tabelę 3; Vasiliauskienė 1995: 125; 127; 132— 137; 140). W wyniku przeniesienia obcego modelu do į języka litewskieir go mogły pojawić się przypadki niemotywowanego różnicowania pozycji przymiotnika. Sufiksy Przymiotniki na -iškas miejscami zastąpiły rzeczownikowy dopełniacz mający starszą tradycję użycia. Ta zmiana również mogła mieć wpływ na zróżnicowanie szyku wyrazów w terminologizowanej frazie rzeczownikowej, ponieważ miejsce dopełniacza względem określanego rzeczownika w dawnych zabytkach piśmiennictwa nie było ściśle określone (Vasiliauskienė 1997: 112; 118-119). 170 | VIRGINIJA VASILIAUSKIENĖ We współczesnym języku litewskim przymiotniki występujące jako przydawki są umieszczane wyłącznie po nazwie osobowej. W kazaniach możliwy jest dwojaki szyk: Tokios Knigos Eynkiszkamy liezuwiey dar walkioias yr drayskos, kaypo tay Alberta Didzia Iszgutdimas Sapnu, Saldus jungas Moteristes, Katba Mergieliu, yr... 45. Ne mana tas numanimas, bet Didzia Augustina 85. Szyk wyrazów we frazie atrybutywnej z przymiotnikiem w Kazaniach jest bardziej określony, ma bardziej konsekwentną strukturę wewnętrzną i wyraźniejszą logikę wewnętrzną w porównaniu z tekstami kazań z XVI–XVII wieku. Jak się wydaje, wiąże się to ze standaryzacją języka pism kościelnych. W tych Kazaniach stosunkowo niewiele jest niejasnych, całkowicie niemotywowanych przez strukturę samego tekstu przypadków postpozycji przymiotnika lub zróżnicowania jego pozycji. Prepozycja przymiotnika jest neutralna, jeśli ta część mowy nie otrzymała akcentu kontrastowego ani nie znalazła się w bardziej akcentowanej drugiej od końca pozycji zdania. Emfaza jest bardziej charakterystyczna dla przymiotnika postpozycyjnego. Częściej niż przymiotnik prepozycyjny otrzymuje on akcent kontrastowy albo występuje w drugiej od końca pozycji zdania. W tej wyraźniejszej pozycji zdania może znaleźć się również określany rzeczownik przymiotnika postpozycyjnego. Oddzielony od określanego przez siebie rzeczownika przymiotnik jest z nim zawsze powiązany intonacją wskazującą, że relacja między członami grupy składniowej została celowo naruszona. Zatem w przypadku pozycji dystansowej przymiotnik zawsze staje się wyraźniejszy, a informacyjna waga określanej przez niego cechy wzrasta. Postpozycja przymiotników jest częstsza w terminologii religijnej, gdzie ze względu na specyfikę tekstów kanonizowanych zachowany szyk wyrazów oryginału stał się już tradycją języka pism religijnych. W wyrażeniach pełniących funkcję terminów religijnych i prawnych przymiotniki z przyrostkami -iškas i -inis również często występują po określanym przez siebie rzeczowniku. Takie ich użycie nie jest przypadkowe: wiąże się ono ze strukturą i szykiem wyrazów odpowiednich fraz języka polskiego. Pod jej wpływem w niektórych przypadkach derywaty przymiotnikowe na -iškas zastąpiły w języku litewskim genetiw rzeczownika, mający starszą tradycję użycia, dla którego bardziej charakterystyczna była postpozycja. Wyodrębnienie przymiotnika, jego wyrazistość w tekście często zależą nie od jego pozycji względem określanego wyrazu, lecz od zasad i środków komponowania większych jednostek struktury składniowej tekstu, wybranych w celu wzmocnienia wyrazistości, na przykład akcentu kontrastowego, pozycji emfatycznej w frazie itd. 5. IMIESŁÓW 5.1. W tekście Kazań Łukaszkowych imiesłowy jako uzgodnione przydawki występują znacznie rzadziej niż przymiotniki (stanowią około jednej czwartej liczby przymiotników; zob. tabelę 1). Ich pozycja różni się od pozycji przymiotników bardzo nieznacznie (por.: ADIN 56,296; PARTICN 53,9%). Przypadków prepozycji i postpozycji imiesłowów czynnych znaleziono mniej więcej po równo (PR 49,196; Po 50,9%), natomiast pozycja imiesłowów biernych zasadniczo pokrywa się z pozycją przymiotników (PR 56,7%). 5.2. Imiesłowy prepozycyjne nie są w tekście tak wyraziste jak przymiotniki: najczęściej ich prepozycja jest neutralna: Te płonące świece i jaśniejące światła w Kościele oraz podczas Procesji zachęcają nas, abyśmy FRAZA ATRYBUTYWNA W KAZANIACH ŁUKAUSKASA | 171 żywi, wierni i gorliwie służyli Bogu 66. Dlatego wówczas należy, gdy oracz nie zebrał w Świecie ze swego pola ani pożywienia, prawdziwą i widoczną szkodę poniesioną powinien, na końcu za zgodą Zwierzchności Kościelnej, z tego pola zebrać i zgromadzić 116. Cóż ty tutaj, przeklęty diable, robisz? 61. Mytnicy za to, że według ustalonej wartości dóbr albo na targu od towarów, czy to zagranicznych, czy to własnych, ustanowione myto prawnie odbierają i oddają tymże do skarbu. Przysięga... 81-82. Niekiedy występujący w tej pozycji uczestnicy są silniej akcentowani ze względu na przeciwstawienie (1). W pozycji drugiej od końca zdania bardziej wyrazisty może stać się zarówno uczestnik, jak i określany przez niego rzeczownik (2): (1) Dlatego, że Bóg dał nam swoje Przykazania, wydaje się być bardziej godne uwagi, a nie zaś konieczne pytanie, ponieważ jak Oracz pyta Króla: dlatego że daję ci dary, nakazuję ci nauczyć się nauk z drogi, a bogatym nie nakazuję? 31. A nie tylko na Mszy Świętej, lecz także na Kazaniu szczególnie niepiśmienni Ludzie powinni słuchać, ponieważ jak się nauczyli i skąd? 102. Oto kwestia godna uwagi, ponieważ często wśród ludzi, zwłaszcza niewykształconych, zdarzają się takie [rzeczy] 59. (2) Wynika z tego, że takie Uwagi są puste, ponieważ nie mają żadnego fundamentu prawdy, którą ludzie na próżno sobie wyobrażają, a takich jest bardzo wiele, zwłaszcza wśród niewykształconych ludzi 62. Czyż więc mówi tutaj, że Chrystus wypowiadał albo Zababonus przedstawiał niewłaściwe myśli? 65. 5.3. Użycie postpozycyjne imiesłowów prawie nie różni się od użycia przymiotników. Imiesłowy występujące po określanych przez siebie wyrazach dość często otrzymują akcent kontrastowy: Gdyby przykazania Boże były niemożliwe do wykonania, wtedy nikt by ich nie wykonał, ponieważ rzeczy niemożliwych nikt nie mógłby czynić... 34. Przez Ceremonie odpowiednie zrozumienie zostaje wyrażone wierzchnią formą, która obraca się ku chwale Boga 64. Ponadto to ślubowanie uczynione na wieki powinno być rzeczą wiarygodną, ponieważ gdy ktoś obiecuje jakąś rzecz niemożliwą do spełnienia, obiecuje ją na próżno 89. Wiadomo też, że istnieje wielka różnica między ślubowaniem uczynionym na wieki a nieuczynionym na wieki, ponieważ ślubowanie uczynione na wieki, które składa się Bogu, zawsze wiąże się ze śmiertelnym grzechem, zobowiązując do spełnienia tej rzeczy, którą się ślubuje 89. Wienok iszmanikiet, idunt tay patiems tiktay Zmoniems nemokitiems butu reykiemas klausimas Kozoniaus, reykiemas ira wisiems yr padedus ing izganima 102. Jsz cia tada pazinty galem, kurie ira prisakimay prisakuntis, o kurie uzsakuntis, ne jog uzsakuntiems wisados priduodas tas zodis: ne, kursay prisakuntemy ne prisiduoda 26. W badanym tekście uczestników postpozycyjnych znajdujemy na drugiej od końca pozycji w zdaniu: ir 172 | VIRGINIJA VASILIAUSKIENĖ ... buty gale Moteriszkia tikru Nuodnikiu, norint ana niekados su Welniu ne katbieie, ney jo regieie, ney jem uzsirasze, gana, jog budu nederunciu wartoia, pri kuriu welnias prisirisza 58. ... O kayp metas paskirtas iszeyna, jau luosas wisiszkay nuog wisokia risztia paliekta 94. ... Žmones senamy Testamenty pirm ateima Chrystusa turieje sena skota diekawoima Diewuy, jog jus dienoy Subatos ing ziamy zadieta nuwede 98. Uz toki darba pakaroie Diewas aną Moteriszky, ape kurę Kunigas Segneras Rasza, kuri kada duona Niedieloy ing peciu iszkurinta sodina, iszpuote isz jo ugnis, yr runka jos su peciu nudegina 115. Jednakże rzeczownik określany w tej emfatycznej pozycji występuje częściej niż sam uczestnik postpozycyjny: Paskuy to eyna, jog wisas tieses Tajemnicies, kuries Baznicia Szwynta unt tikieima paduoda, ira tikribes neapwittos 39—40. W tej Księdze są tajemnice, są też same błędy wymowy, słowa błędne i rozumowania niezgodne, nie mówiąc już o wielu rzeczach, przez które nieraz można obrazić dusze 46. To wszystko mocno wierzę i wyznaję dlatego, że Ty to objawiasz, który jesteś Prawdą niestworzoną, i jak oszukany i zwiedziony być możesz, tak też oszukany i zwiedziony być nie możesz 57. Pamiętajcie, Pijacy, że to Niedziela, nie na pijaństwo, nie na biesiadowanie, nie na skakanie i niestosowne pieśni 109. A żeby to godniej wypełnić, miej sługę wiernego, który miałby troskę o twój wygląd i mowę... 87. Dla oznaczonego rzeczownika wybiera się nie koniec frazy, lecz pozycję drugą od końca, także w przypadku, gdy jest on wyrazem nadrzędnym zdania podrzędnego: Wiena ira kada prisiegu daykta praeiusi kursay jau praszoka patwirtinam... 79. Wiara nie jest niczym innym, tylko samą jedną i własną Bożą łaską oraz światłością niestworzoną, która oświeca nasz rozum... 38. Druga jest obumarła, bez łaski uświęcającej, która jest życiem naszych dusz... 38. 5.4. Zdarzają się także takie połączenia z imiesłowem postpozycyjnym, które występują jako terminy religijne lub prawne. Określają one jedno pojęcie, dlatego żaden z ich członów nie jest silniej akcentowany: ...z drugiej strony, jest związany naturalnym prawem do służby równej Ojcu 31. Jednak pierwsza troska nasza powinna być o dobra nadprzyrodzone, jak Pan Jezus w Ewangelii nakazuje 51. Człowiek obciążony pijaństwem, złym zamiarem albo już o jakiś grzech oskarżony... nie może przysięgać w żadnej sprawie 76. Inne śluby nazywają się: Vota simplicia — śluby niezobowiązujące, które składa się prywatnie, bez żadnych ceremonii i przygotowań 91. Ten w niedzielę wyszedł na pole, ujrzał niezwykłej wielkości zająca, kazał natychmiast wypuścić na niego biegnące psy, a sam, widząc go, podążył za nim na koniu... 112. FRAZA ATRYBUTYWNA W KAZANIACH ŁUKASZKA | 173 ...bo kiedy odrzucamy od siebie pokusy, wtedy znakujemy się krzyżem, odmawiamy pacierze- ... używamy Słów świętych. Waynika szwiesta, wundenia szwiesta... 60. 5.5. W tym samym połączeniu pozycja imiesłowu rzadko się zmienia, np.: nemokitus žmones 23 — zmones nemokitus 62; szwigstu wandeniu 59 — wundeniu szwigstu 60, np. Ponieważ ten Dungiszkas Mokitoias powiedział do ludzi niewykształconych, którzy potem tłumnie za nim chodzą... 23. Pojawiają się jeszcze wśród ludzi książeczki z modlitwami, niezbyt chwalebnymi dla Boga, które oni, włócząc się po wioskach, roznoszą, a ludzi niewykształconych oszukują i zwodzą... 61–62. ... kto by takie rzeczy zauważył, niech te przeklęte i szkodliwe, a jemu i innym obrzydliwe rzeczy święconą wodą skropiwszy, odrzuci na bok albo spali, lecz bez grzechu uwolnić nie może 59. I tak gdy ktoś zachoruje na oczy, wtedy on go znaczy, żegna, mruczy jakieś, nie wiem jakie, słowa i święconą wodą skrapia 60. 6. NIEKONTAKTOWE UŻYCIE PRZYDAWEK UŻYCIE PRZYDAWEK 6.1. W kazaniach 7,2% przydawek uzgadnianych jest oddzielonych od określanych przez siebie rzeczowników innymi wyrazami lub grupami wyrazów zdania. Pod względem liczby przypadków pozycji niekontaktowych Lukauskas przewyższa innego autora, który również pisał po wschodniemu i wyróżniał się takim użyciem — Sirvydasa (por. SP 5,1%). Jednakże w SP w pozycji dystansowej częściej występowały przymiotniki (8,896), podczas gdy pozycja dystansowa w KL była właściwsza liczebnikom (10,8%) i zaimkom (8,2%), natomiast przymiotniki (5,6%) i imiesłowy (4,1%) były tu oddzielane od określanych przez siebie wyrazów nieco rzadziej. Podobnie jak w innych zbiorach kazań, również w tym tekście dominuje dystansowa prepozycja uzgodnionych określeń; przypadków dystansowej postpozycji jest niewiele, jest ona właściwa tylko przymiotnikom. 6.2. Liczebnik może być oddzielony od określanego przez siebie wyrazu przez jeden wyraz — jakiś czasownik, przysłówek tada, partykuły tiktay, jau, — lub grupę kilku wyrazów: Pirma turia wieta istatimas prigimtas... 31. Untras ira griekas priesingas Wiltey, kursay... 53. Kada kas toki pasnika pertauztu, wiena tiktay grieka papilditu.- .. 30. ... yr kada kas wienam tiktay Artykutuy nedatikietu, norint kitus wisus iszpazintu, tuo paciu butu Heretyku... 43. Tegut często rdzewieje, przeklina, złorzeczy, a wąglik z natury otrzymuje z pięćdziesięciu pięciu? 85. Pierwszego dnia tygodnia u Żydów jest niedziela, ponieważ od niej Pan Bóg rozpoczął stworzenie świata... 98. Trzecie na końcu są sny od Pana Boga, od Świętych Aniołów Stróżów- ... 63. 6.3. Najczęstszym środkiem rozrywania bezpośredniego związku składniowego przymiotnika i imiesłowu z wyrazem określanym jest czasownik: 174 | VIRGINIJA VASILIAUSKIENĖ Kiedy człowiek osiągnie doskonały rozum, czy nie będzie wiedział o przykazaniach Boga? czy są jakieś? grzeszników 33. Żyje człowiek po chrześcijańsku, każdego pragnącego strzeże od grzechu, przykazania Boże zachowuje jak najpilniej.- .. 49. Trzeba wiedzieć, że jest to wielka nierówność między obietnicą spełnioną a niespełnioną... 89. Dlatego Bóg nałożył na niego karę tak ciężką, że doprowadziła go do ostatecznego upadku 107. ... tak do tego brzydkiego i nieszczęśliwego życia przywykł i przyzwyczaił się, że sam sobie współczuje, nie uspokaja się, słabnie, omdlewa, aż w końcu nałogu nie porzuca 85. Zależne składniki konstrukcji czasownikowej — rzeczowniki mające znaczenie okolicznika, przysłówki — między przymiotnikiem a określanym przez niego wyrazem są wtrącane znacznie rzadziej: Że to jest ustawa Apostołów, mamy na to wyraźne w Piśmie Świętym dowody S. ukazane 98. Pożyteczne więc jest Zastanowienie i wtedy, kiedy Człowiek nad samą tylko Myślnością ... Z tej przyczyny Isz szalies Wieros, Swietiszkiems teypogi Zmoniems ipaciey nemokitiems insiduoty disputon ne dera... 47. krótko tutaj o waszej nauce przewrotnej 64. Gdyby ta ofiara przez jednego tylko Pona Diewa uzsiweyzdieis, toy Wiltiey grieszija, katbiedamas sau... 53. Kapłana i w jednym tylko miejscu, na twardym Świecie w Kościele dokonana była, wtedy byłaby to Łaska jedna nieporównana... 100. Niekiedy dla uwydatnienia przymiotnika używa się partykuł enklitycznych, którymi oddziela się go od określanego przezeń rzeczownika: ... w przeciwnym miejscu: bezbożni, ludzie złego osądu, bluźniący Przykazaniom Boga, we wszelkiej dobroci splamieni i wszelkich napomnień rocznych hojnie pozbawieni 36. Kiedy więc w dni te ma być obchodzone Święto Świętych Apostołów Piotra i Pawła, Wszystkich Świętych, Świętego Szczepana pierwszego Męczennika i jednej tylko najosobliwszej Patronki 116. W kazaniach zdarzają się również takie przypadki, w których przydawka uzgadniana jest oddzielona od rzeczownika przez przydawkę nieuzgadnianą prepozycyjną, wyrażoną konstrukcją przyimkową. Taka pozycja tej przydawki jest charakterystyczna również dla innych tekstów dawnych pism (zob. Vasiliauskienė 1995: 139-140), jednak jej miejsce z punktu widzenia współczesnego języka wydaje się już bardzo niezwykłe, dlatego taką formę użycia tej przydawki skłania się uważać za przyczynę dystansu, chociaż w rzeczywistości ta przydawka bezpośrednim związkiem składniowym jest związana z tym samym rzeczownikiem określanym, co przydawka uzgadniana: Giwenkiem tiktay Krikscioniszkay uztaykimy Prisakimu Diewa, tas ira pirmiausis ing izganima kielas 62. Piktas ing nusidieima paprotis, ira dar kas daugiaus negi patsay prigimimas... 85. Niektóre słowa oddzielające przymiotnik od rzeczownika są, jak się wydaje, substytutami dopełniacza rzeczownika, powstał- FRAZA A T R Y B U T Y W N A ŁUKASZKOWSKICH KAZANIACH | 175 ... ymi pod wpływem języka polskiego: tuo paciu spasabu yr Rimy yr po inny Szalis su didziu dusiosy pazitku Pamokslay Krikscioniszky Zmoniems ira paprastay apsakity 24. ... diet minka daykta albo spale prisiekty imty yr Diewa unt swieczijma butu didzias Szwigciausiuy Warduy paniekinimas Jo 75. 6.4. Kazania wyróżniają iš się na tle innych zabytków języka starolitewskiego dystansowpozicijos atvejų ym użyciem zaimków. Tokio różnorodność liczby przykładów pozycji ir niekontaktowych nie nė wystąpiła w jednym tekście a. XVI–XVII-- wiecznych pism. 6.4.1. Zaimek, podobnie jak ir przymiotnik, może być oddzielony od określanego przez siebie rzeczownika przez dopełnienia czasowników (takie przypadki są jednymi z najczęstszyciš h), rzeczowniki (1), pełniące ir funkcję okoliczników, zaimki, ir przysłówki, (2), od razu kilka (3), części zdania, a nawet całe zdanie podrzędne ar (4): (1) Wśród przykazta ań musi być zachowana kolejność 31. To jest dobry sen od yr Pana Boga, który prowadzi do bojaźni Boże... 64. Pamiętaj Oraczu, że tego dnia Pańska, dzień Święta świeci ona ma pytanie Msze Święte yr Kazania, o niejakie ne zapisane prace mogą 109. (2) Ne być lepszą gruntowniejszą odpowiedzią yr na całe to materialne pytanie, jako to... 39. Wszystkie na tobie oznaczenia się zleją, zostaniesz umocniony W mieście, na tłustym polu... 35. ..idziemy ij uz Panie Najwyżsi yr Zatwierdzilibyśmy poznane, yr tq jemu przynależne, jako Pańszczyznę jemu przynależną oddalibyśmy pod znak władzy 96. Tu jeśli masz jakąś wątpliwość, idź najlepiej do Teologów Księży... 47. (3) ...albo do Ewangelii? położy na niej swoje palce, której przysięgi, tak zwyczajnie słowami kończą się... 74. Każdy wtedy przysięga, aby były odpowiednie wygodne yr legowiska, te trzy rzeczy zachowane 75. Wtedy w tych przypadkach yr potrzebna praca, potrzebna bardzo rzecz, aby w sobie Akt Obudzilibyśmy nadzieję 51. (4) ...że to na Spowiedź ne stosowna, yr tę masz z Trucizna yr Czaru pożytek największy diabeł... 59. ...słucham Świętej Mszy, nie jakichś yr jej błahych ne spraw... 114. ...lecz każdy, kto mógłby posiadać, odrzuca je 30. Zaimek wskazujący, zaimek każdy, inny, taki, jaki, wypowiedziane na pierwszej pozycji frazy, oddzielają się od określanego rzeczownika po jų przez występujące partykuły tay, tiktay, teypogi oraz ir przysłówek tada (zob. ir poprzednie przykłady. ): Te tada przykłady, jedne są wielkości, prawdy, rzeczywistości... yr 41. Według prawa naturalnego każdy człowiek również powinien się powstrzymywać, aby nie żyć jo według niegodziwości, wtedy grzeszyłby przeciw rozumowi 29. W innych wtedy okolicznościach, gdzie jest to możliwe... ne szukać u nas Boga... od pytania Msze Święte 108. ...są takie oto Wiary od nas Bóg potrzebuje 40.