Lithuanian and Indo-European Phonological Parallels

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLV (2001), 145–150 Litewskie i indoeuropejskie paralele fonologiczne WILLIAM R. SCHMALSTIEG Zaproponowano, że The Pennsylvania State University monoftongizacje charakterystyczne dla dialektów litewskich (a także dla wielu europejskich. Podobnie jak „nieczyste” dyftongi współczesnego języka other languages) are a kind of repetition of monophthongizations which took place within Indolitewskiego, dawne indoeuropejskie sekwencje samogłoski oraz spółgłoski nosowej lub płynnej również traktowano jako dyftongi. W niedawnym artykule (Schmalstieg 2000) próbowałem pokazać, jak składnia współczesnego języka litewskiego może rzucić światło na wewnętrzny rozwój języka indoeuropejskiego. W niniejszym artykule mam nadzieję pokazać, jak fonologia litewska może dać nam wskazówkę co do wewnętrznej historii fonologicznej wspólnego języka indoeuropejskiego. Powszechnie wiadomo, że zmiany językowe mają tendencję do powtarzania się z upływem czasu. Dobrze znanym tego przykładem są powtarzające się palatalizacje welarnych w językach słowiańskich. Zamierzam tutaj rozważyć niektóre monoftongizacje, które przyjąłem dla wspólnego języka prajęzykoindoeuropejskiego i o których wiadomo, że powtarzały się w historii języków bałtyckich oraz wielu innych języków. W istocie Antkowski (1956: 50) napisał, że proces monoftongizacji dyftongów był procesem występującym w historii wszystkich języków indoeuropejskich. Chciałbym tutaj zasugerować, że udokumentowana historia języka litewskiego w porównaniu z historią kilku innych języków indoeuropejskich może dać nam wgląd w możliwą rekonstrukcję wewnętrzną języka praindoeuropejskiego. Zinkevičius (1966: 92) zauważa, że wschodniowysokolitewskie narzecze panevėžiškiai w końcowej pozycji cyrkumfleksowej i nieakcentowanej zmienia odpowiednio ai, ei, au w monoftongi ¢, ¢, 2 (lub miejscami 9). Tak więc np. w Biržai dla vaikai napotykamy dat./loc. sg. rurj-ke (do, w) ręce’, dla drobei zaś napotykamy dat./loc. sg. dro:be ‘(do, w) lnu’, dla turgaus spotykamy dopełniacz l. poj. tur-gos ‘(rynku)’. Można porównać monoftongizacje w łotewskim dialekcie tahmijskim odnotowane przez Rudzite (1963: 166): mėt* < meita ‘córka, dziewczyna” oraz lēks < lauks ‘pole’. Przykłady monoftongizacji ai w e oraz au w o spotykamy w języku tocharskim A (w przeciwieństwie do pierwotnego dyftongu zachowanego w tocharskim B): (A) nerici ‘z pewnością’ = (B) nai ‘dobrze, tak’; (A) we (rodz. żeński) ‘dwie’ = (B) wai ‘i’ < praindoeuropejskie *duai (Van Windekens 1976: 30). Por. także tocharskie A olar z tocharskim B aulāre ‘towarzysz, druh’ (Van Windekens 1976: 32). W łacinie ludowej pierwotne 146 | WILLIAM R. SCHMALSTIEG Łacińskie ae (starsze ai) zlewa się z wcześniejszym krótkim e poświadczonym np. w inskrypcjach pompejańskich, por. 2. os. l. poj. czas teraźniejszy, 2. os. l.mn. querite obok klasycznego guaero ‘szukam’ (wcześniej gvairo) (zob. Rohlfs 1970: 24). Porównaj także łac. causa ‘przyczyna, powód’, które staje się francuskim chose ‘rzecz’. Starożytne greckie vat ‘tak, istotnie’ wymawia się we współczesnej grece jako [nē]. Gdy gotyckie ortograficzne ai wywodzi się z indoeuropejskich *ai, *oi lub *oi, wielu uczonych przypisywałoby mu wymowę @, np. w celowniku lp. gibai ‘(daru)’ oraz w bezokoliczniku laisjan ‘uczyć’ (Braune & Ebbinghaus 1981: 29-30). W pewnych środowiskach ta dyftongiczna samogłoska ulega również monoftongizacji w staro-wysoko-niemieckim, np. przed -r w stwn. lėren ‘uczyć’, por. gotyckie laisjan (Braune & Eggers 1975: 42). Podobnie gotycka sekwencja ortograficzna au jest zwykle interpretowana jako długa, otwarta głoska o (Braune & Ebbinghaus 1981: 33-34). Germańskie au jest często oddawane przez staro-wysokoniemieckie długie 6, np. hoh ‘wysoki’ obok goc. hduhs (Braune & Eggers 1975: 45). Słowiańskie połączenie praindoeuropejskich *oi i *ai z *ē oraz późniejsze przejście w č jest dobrze znane, por. staro-cerkiewnosłowiański cel./miej. lp. roc-€ ‘(do, w) ręki’, które można porównać ze standardowym lit. rank-ai i dialekt (zob. wyżej) rurj:k z równoległą, lecz późniejszą monoftongizacją. Podobnie dobrze znane jest przejście słowiańskich *au i *ou w u, por. dopełniacz lp. tematów na *-u. med-u „(miodu)- ”. Praindoeuropejskie *ai, *ei i *oi wszystkie zlały się w sanskrycie w *ē, tak więc np. z praindoeuropejskiego *yoidwe mamy sanskr. ved-a „wiem” obok starogreckiego oida, gockiego czekaj. Podobnie praindoeuropejskie *au, *eu i *ou wszystkie zlały się w sanskrycie w *ē, por. dopełniacz lp. tematów na *-u. madh-o-h „(miodu)” . Można porównać sanskrycką końcówkę dopełniacza liczby pojedynczej tematów na *-u, -oh, z litewską dialektalną końcówką dopełniacza liczby pojedynczej tematów na *-u, -os, oraz gocką końcówką dopełniacza liczby pojedynczej tematów na *-u, -aus (gdzie sekwencję -au wymawia się jak długą otwartą samogłoskę o). Jednak te mniej lub bardziej naturalne procesy fonologiczne bynajmniej nie ograniczają się do języków indoeuropejskich. Tak więc na przykład klasyczne arabskie dyftongi koiné /ay/ i /aw/, zachowane w dialekcie Zahle, w wielu dialektach ulegają monoftongizacji odpowiednio do /e:/ i /o:/. Na przykład w Zahle spotykamy /bayt/ „dom” oraz /lawn/ „kolor”, w porównaniu z odpowiednio /be:t/ i /lo:n/ w Tyrze, Sydonie i Bejrucie (Cadora 1979: 19). W istocie, jeśli wierzy się w uniwersalia językowe, z pewnością można by powiedzieć, że monoftongizacja jest uniwersalium językowym. Jeśli język ma dostatecznie długą udokumentowaną historię, wydaje się prawdopodobne, że odnotowana zostanie w niej monoftongizacja. Dlatego uznałbym za zaskakujące, gdyby w historii języków indoeuropejskich nie wystąpiła żadna monoftongizacja. Ponieważ jednak rekonstrukcja monoftongizacji w języku praindoeuropejskim jest rekonstrukcją wewnętrzną języka, który sam został już zrekonstruowany, materiał dowodowy prawdopodobnie będzie skąpy i trudny do zinterpretowania. Jednym z oczywistych powodów trudności w rekonstrukcji monoftongów jest to, że zgodnie z teorią nie pozostałyby żadne dyftongi w pozycji tautosylabicznej. Dlatego dowody fonologiczne muszą pochodzić z morfemów, które mogą występować alternatywnie w pozycji przed spółgłoską i przed samogłoską, tak że drugi element pierwotnego dyftongu może być niekiedy oddany przez odpowiadającą mu spółgłoskę, tj. /i/ przez /i/ lub /i/, /u/ przez /u/ lub /v/ itd. Jeśli etymologiczny wariant przed samogłoską pierwotnego dyftongu duo, Gk. 8%w, Lith. di, słowiańskie deva) oraz *duēu-(por. Skt. PARALELE LITEWSKIE I INDOEUROPEJSKIE | 147 w braku którego nie może istnieć żadne poświadczone świadectwo fonologiczne na rzecz pierwotnego dyftongu. Dlatego proponuję, że rdzeń indoeuropejski *dou- „dawać” w pozycji przed spółgłoską przeszedł w *dē- > lit. bezok. diio-ti, gr. 1. os. lp. cz. ter. ($t)-$v-ut, sanskr. (dd)-dāmi ‘daję’ (zob. Schmalstieg 1980: 150-157). Refleks starej formy przed samogłoską *douis spotykamy jednak w lit. dav-é „dał”, w greckim bezokoliczniku cypryjskim Šoreva. „dawać” oraz w umbryjskiej formie 3. os. lp. tryb rozkazujący (pur)do-vi-t(u) = łac. perricito ‘niech składa ofiarę’ (zob. Schmalstieg 1980: 151-157). Oczywiście, gdyby nie istniały wystąpienia etymologicznego *douprzed samogłoską, nie byłoby sposobu na zrekonstruowanie dyftongu, ponieważ wszystkie refleksy przed spółgłoską miałyby postać *-6-. Ponadto, moim zdaniem, kontaminację i przekształcenie różnych form ablaut tego samego rdzenia *do-, *dou-, *du można dostrzec w liczebniku *dué ‘dwa’ (por. łac. dva-u). Czasownik utworzony od *dou-‘dwa’ miał pierwotnie znaczenie ‘uczynić dwojgiem, podzielić’, co doprowadziło do pojęcia ‘dzielić się’. Na przykład angielskie wyrażenie ‘to share something with somebody’ może oznaczać ‘dać komuś część czegoś’. Znaczenie „dzielić, rozdzielać na połowy (to komuś)” zaczęło zatem oznaczać „dawać (to komuś)” (Schmalstieg 1987: 17). Nasuwające się pytanie brzmi: jeśli etymologiczne dyftongi indoeuropejskie uległy monoftongizacji we wszystkich sylabach zamkniętych, to skąd pochodzą poświadczone dyftongi w sylabach zamkniętych? Proponuję, że nowe sylaby zamknięte powstały w języku indoeuropejskim, gdy w pewnych sekwencjach utracona została pierwotna samogłoska nieakcentowana. Tak więc na przykład indoeuropejska sekwencja występująca w końcówce dopełniacza liczby pojedynczej tematów na *-u *(medh)-- ous (por. lit. medaūs „[miodu]- ”) miała postać *-6uos, przy czym akcent padał na pierwszą sylabę końcówki, a druga samogłoska ulegała utracie. Etymologiczna praindoeuropejska końcówka dopełniacza liczby pojedynczej tematów na *-u mogła jednak występować również jako *-ouos albo, przy akcencie na rdzeniu, jako *-ouos (tj. bez akcentu na końcówce); w tym przypadku rezultatem było *-uos. W późniejszych czasach w rzeczownikach tematów na *-u końcówka *-ous została w przeważającej mierze uogólniona, a pierwotne *-uos w przeważającej mierze zanikło. Niemniej refleksy obu tych końcówek dopełniacza liczby pojedynczej tematów na -u są poświadczone w sanskrycie. Według Macdonella (1968: 296, przyp. 7) w Rygwedzie dopełniacz tematów na -u lp. mddh-vas (moim zdaniem od *[medh]-- uos < *[médh]-- ouos) występuje 67 razy, a mddh-os (= lit. med-aūs, słow. med-u, moim zdaniem od *[medh]-- ous < *[medh]-- ouos) występuje 13 razy. Dowody na tworzenie dyftongów pochodzą również z rdzeni pokrewnych, z których w jednym samogłoska rdzenna występuje po sonancie, a w drugim samogłoska rdzenna występuje przed sonantem. Tak więc, gdy samogłoska rdzenna występuje po sonancie į, mian. sg. skt. dyduh „dzień, niebo” i gr. Zevg wywodzą się od *diēu, zgodnie z Thumbem i Hauschildem (1959: 73). Forma *diēu z kolei mogła wywodzić się od wcześniejszego indoeuropejskiego *deiēu(0)- -s. Inna forma tego samego rdzenia, z samogłoską rdzeniową przed sonantem į, jest reprezentowana w stind. deiws „bóg”, łac. deus, lit. diévas, stind. devdh itd. < *deiu-(6)- -s lub *déiu(o)-s < prajęzyk indoeuropejski *deiéu(6)- -s lub *déiéu(o)- -s. Sytuacja jest nieco podobna do sytuacji słowiańskiej związanej z zanikiem jerów, z tym wyjątkiem, że w językach słowiańskich, gdy jer zanika, poprzedzający go sonant nie może stać się samogłoską, 148 | WILLIAM R. SCHMALSTIEG por. np. współczesne rosyjskie (dopełniacz lp.) bojca ‘(wojownika)’ < *bojeca, lub ovca ‘owca’ < staroruskie ovoca, chociaż we współczesnym słoweńskim i ukraińskim -vprzed spółgłoską może być wymawiane nieco podobnie do angielskiego -w-. Moim zdaniem sposób traktowania samogłosek, po których w zamkniętych sylabach następują nosówki, w języku indoeuropejskim można pod pewnymi względami porównać ze sposobem traktowania podobnych sekwencji w języku litewskim. Innymi słowy, indoeuropejskie sekwencje składające się z samogłoski oraz *-n, *-m, *-/, *-r i spółgłoski były „nieczystymi” dyftongami, podobnie jak we współczesnym litewskim. W standardowym języku litewskim w pozycji wygłosowej oraz w pozycji tautosylabicznej przed spirantem krótka samogłoska plus -n(-) ulega wydłużeniu, a nosowość zanika, np. acc. sg. diēvg ‘bóg’ oraz 3rd pres. gēsta ‘wychodzi, gaśnie’. Należy jednak zauważyć analogiczne przywrócenie tej sekwencji w odmianie czasu przyszłego w standardowym języku litewskim, gdzie mamy np. gyvénsiu ‘będę żyć’ itd. Proponuję zatem, że w toku wewnętrznej historii języka indoeuropejskiego krótka samogłoska plus *-N- (N = m lub n) w pozycji tautosylabicznej zawsze przechodziła w samogłoskę długą, prawdopodobnie za pośrednictwem długiej samogłoski nosowej, z późniejszym zanikiem nosowości, np. *-oNC (C = dowolna spółgłoska) > *¢C > *-6C. W pozycji wygłosowej natomiast, czy to ze względów akcentowych, czy dlatego, że następne słowo mogło rozpoczynać się spółgłoską lub samogłoską, rozwinęły się warianty mające albo samogłoskę długą, albo krótką samogłoskę plus spółgłoskę nosową. Tak więc wygłosowe *-oN mogło stać się albo *-6 (być może, jeśli było nieakcentowane, albo jeśli następne słowo zaczynało się spółgłoską), albo pozostać jako *-oN (być może, jeśli było akcentowane, albo jeśli następne słowo zaczynało się samogłoską). Podaję tutaj dwa przykłady morfologizacji pierwotnej automatycznej alternacji między *-oN a *-6 w poświadczonych językach indoeuropejskich. Mam na myśli różnicę między wtórną końcówką 1. os. l. poj. *-om, poświadczoną w łac. sum < *esom, w imperfekcie 1. os. l. poj. gr. £pegov, sanskr. dbhar-am ‘niósłem’, a pierwotną końcówką 1. os. l. poj. *-o, poświadczoną w 1. os. l. poj. ]} is this valid JSON? Nein sweswo? We need output only JSON structure. Need translate exact items, weird source truncation. Preserve. Ensure valid. Polish. Also not. Let's provide array 3 strings, preserve markup-ish and symbols. source has final perhaps spaces? Ignore? Must preserve whitespace-separated symbols. Third source includes ? Actually ends ` ` likely text has współczesne łac. fer-o, gr. gēpo, sanskr. bhdr-a-mi (z wtórnym dodaniem atematycznej końcówki -mi) oraz lit. nes-u ‘niosę’ (zob. Schmalstieg 1980: 41; 1998). Wielu indoeuropeistów wywodzi pierwotną końcówkę 1. os. lp. *-0 od sekwencji samogłoski i laryngalnej oraz przytacza jako dowód hetyckie końcówki 1. osoby liczby pojedynczej (2. koniugacja) -ah-hi i (mediopasywna) -ah-ha, jednak w poświadczonych nieanatolijskich językach indoeuropejskich końcówka *-6 występuje w stronie czynnej czasownika, podczas gdy w hetyckim końcówka 1. os. lp. -ah-ha występuje w koniugacji mediopasywnej. Znaczenie koniugacji -ah-hi nie jest jasne i zazwyczaj nie podaje się wyjaśnienia, w jaki dokładnie sposób -ah-hi mogłoby przejść w *-6. W konsekwencji rozważam wyprowadzenie pierwszej osoby liczby pojedynczej formy podstawowej. końcówka *-6 od wtórnego *-oN znacznie bardziej prawdopodobna niż od samogłoski plus laryngalna. Refleksy wygłosowych *-oN i *-6 występują również w zaimkowych i nominalnych końcówkach celownika liczby pojedynczej tematów na *-o, por. etymologiczne formy określone lit. t-am-(ui), słowiańskie t-om-u, gdzie etymologiczne *-omis jest chronione przez następującą samogłoskę ostatniego członu zaimka określonego. Etymologiczne *-6 jest reprezentowane w celowniku rzeczownikowej osnowy *-o. l. poj. łac. lup-ē, sanskr. vrkaya (z wtórnym dodaniem elementu -ya), gr. Adż, lit. vilk-ui „(do) wilka” (z późniejszym analogicznym dodaniem *-i w języku greckim i litewskim). Dalsze przykłady tej alternacji podano w Schmalstieg (1980: 41–42). PARALELE LITEWSKIE I INDOEUROPEJSKIE | 149 Współwystępowanie prostej samogłoski na końcu wyrazu, alternującej z sekwencją samogłoski na końcu wyrazu, po której następuje nosowa, miałoby częściowy odpowiednik w sytuacji opisanej przez Zinkevičiusa (1966: 77) dla niektórych zachodnich dialektów litewskich (Kłajpeda itd.), w których końcówka dopełniacza liczby mnogiej występuje w wariantach: šāk-ūn lub šāk-ū: „(z) gałęzi” (ta druga forma bez końcowej nosowej). Według Zinkevičiusa, być może pod wpływem typu z akcentem na rdzeniu, drugi wariant jest bardziej charakterystyczny dla młodszego pokolenia, a na wschodzie w niektórych miejscach całkowicie wyparł pierwszy wariant. Istnieje nawet trzeci wariant z końcowym -m, šak-ū-m, który uznaje się za rezultat uogólnienia formy występującej przed następującą spółgłoską wargową. Zinkevičius (1966: 76) odnotowuje żmudzkie dublety standardowych lit. skāsti „skarżyć się” i lįsti „czołgać się”, które fakultatywnie mają postać skū.ričti lub skūti albo Pi.n.čti lub Pisšti. Morfologizacja pierwotnych automatycznych wariantów *-oN i *-6 uwarunkowanych środowiskiem fonologicznym ma częściowy odpowiednik w historii języka angielskiego. We współczesnym amerykańskim angielskim użycie form rodzajnika nieokreślonego a i an jest uwarunkowane wyłącznie właściwościami fonemu początkowego następującego słowa, np. a book, ale an apple. W podobny sposób różnica między my i mine była pierwotnie również całkowicie automatyczna, lecz obecnie ta pierwotnie fonologicznie uwarunkowana różnica nabrała znaczenia morfologicznego, a we współczesnym standardowym angielskim my jest wyłącznie przymiotnikiem dzierżawczym, a mine wyłącznie zaimkiem dzierżawczym. Dziś powiedziałoby się jedynie my book (apple) lub the book (apple) is mine, bez względu na etymologiczne uwarunkowanie fonologiczne (zob. Strang 1970: 198). Mam nadzieję, że udało mi się tutaj zasugerować, iż powtarzalny charakter zmian językowych czyni prawdopodobnym, że podobnie jak w języku litewskim w wewnętrznej historii języka indoeuropejskiego doszło do monoftongizacji „czystych” i „nieczystych” dyftongów. Dla większości języków indoeuropejskich monoftongizacja jest powszechnym, powtarzającym się zjawiskiem, znacznie częstszym niż utrata niektórych hipotetycznych laryngalnych. BIBLIOGRAFIA ANTKOWSKI, F. 1956: Chronologia monoftongizacji dyftongów w językach indoeuropejskich. Poznan: Panstwowe Wydawnictwo Naukowe. BRAUNE, W., EBBINGHAUS, E. 1981: Gramatyka gocka, Tybinga: Max Niemeyer Verlag. BRAUNE, W,, EGGERS, H. 1975: Gramatyka staro-wysoko-niemiecka, Tybinga: Max Niemeyer Verlag. CADORA, EJ. 1979: Interdialektalna kompatybilność leksykalna w języku arabskim, Leiden: E. J. Brill. MACDONELL, A.A. 1968: Gramatyka wedyjska, Varanasi-Delhi: Indological Book House. ROHLFS, G. 1970: Od łaciny ludowej do starofrancuskiego: Wprowadzenie do badań nad językiem starofrancuskim. Przełożyli Vincent Almazan i Lillian McCarthy, Detroit: Wayne State University Press. RUDZITE, M. 1963: Dialektologia łotewska. Ryga: Latvijas valsts izdevniecība. SCHMALSTIEG, W. R. 1980: Językoznawstwo indoeuropejskie: Nowa synteza, University Park i Londyn: The Pennsylvania State University Press. SCHMALSTIEG, W. R. 1987: Strukturalne i typologiczne ujęcie niektórych indoeuropejskich monoftongizacji. Poznan: Adam Mickiewicz University. (Institute of Linguistics, Working papers, 23.) SCHMALSTIEG, W. R. 1998: Łacińskie sum i słowiańska pierwsza osoba liczby pojedynczej czasu teraźniejszego. Historische Sprachforschung 111 (2), 286-295. SCHMALSTIEG, W. R. 2000: Litewskie i indoeuropejskie paralele. Journal of Indo-European Studies 28, 385-398. 150 | WILLIAM R. SCHMALSTIEG STRANG, B. 1970: Historia języka angielskiego, Londyn: Methuen & Co. THUMB, A., HAUSCHILD, R. 1959: Podręcznik sanskrytu. T. 2, Heidelberg: Carl Winter. VAN WINDEKENS, A. J. 1976: Język tocharski skonfrontowany z innymi językami indoeuropejskimi. T. 1. Fonetyka i słownictwo, Louvain: Międzynarodowe Centrum Dialektologii Ogólnej. William R. Schmalstieg Otrzymano 23.07.2001 Szkoła Języków 302 A Burrowes Bldg. University Park, PA 16802, USA wxs1(Opsu.edu ZINKEVICIUS, Z. 1966: Lietuvių dialektologija, Vilnius: Mintis. The Pennsylvania State University