Kauno miestiečių pavardžių formavimasis XVI–XVIII amžiuje

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLV (2001), 123-143 Kształtowanie się nazwisk mieszczan kowieńskich w XVI-XVIII wieku ALMA RAGAUSKAITĖ Instytut Języka Litewskiego, Wilno Artykuł dotyczy powstawania nazwisk wśród ludności miejskiej Litwy w XVI-XVIII wieku na podstawie zapisów z miasta Kowna. Nazwiska wprowadzano w różnym czasie wśród różnych klas ludności. Wśród elit miejskich (zwłaszcza wśród niemieckojęzycznego żywiołu luterańskiego) są poświadczone od początku XVI wieku, podczas gdy proces kształtowania się nazwisk wśród miejskich klas średnich i niższych zakończył się w XVII wieku. Wśród ogółu ludności miejskiej nazwiska wprowadzono później niż wśród szlachty (tutaj nazwiska musiały być używane już w XV wieku), lecz wcześniej niż wśród chłopstwa (gdzie proces ich kształtowania się nie został jeszcze w pełni zakończony w XVIII wieku). WSTĘP O powstawaniu nazwisk mieszczan litewskich jak dotąd pisano bardzo niewiele. Antroponimy wilnian (kształtujące się nazwiska) badał Zigmas Zinkevičius. Szczegółowo analizował antroponimy z ksiąg metrykalnych małżeństw kościoła św. Jana w Wilnie z lat 1602-1615 oraz chrztów z lat 1611-1616, lecz ze względu na specyfikę omawianych źródeł niewiele uwagi mógł poświęcić problemowi kształtowania się nazwisk. Autor stwierdził, że w tym celu konieczne jest zbadanie dokumentów obejmujących dłuższy okres i zawierających zapisy dotyczące co najmniej kilku pokoleń ludzi (Zinkevičius 1977: 65). Choć dalej, opierając się na bardziej szczegółowej analizie zapisów, przypuszcza, że w tym czasie „nazwiska najprawdopodobniej były już utrwalone w rodzinach ludzi uprzywilejowanych, które dbały o swoje wysokie pochodzenie i genealogię” (tamże). Z pracy Zinkevičiusa wynika zatem, że w Wilnie na początku XVII w. nie istniał jeszcze jednolity, ustalony i obowiązujący system określania osób. Historyk Z. Kiaupa, opierając się na określeniach mieszkańców Szawli odnotowanych w rejestrach podatkowych miasta Szawle z lat 1662–1663 oraz w księdze sądu dworskiego w Szawlach z lat 1636–1738, próbował ustalić osobliwości kształtowania się ich nazwisk (Kiaupa 1991: 3–4). Badania nad kształtowaniem się nazwisk mieszczan pozostają aktualne, ponieważ jak dotąd brak choćby nieco bardziej wyczerpujących prac, w których omówiono by powstawanie i rozwój nazwisk osób należących do tego stanu. Dlatego celem niniejszego artykułu jest przedstawienie powstania i kształtowania się dziedzicznego nazwiska osobowego mieszczan kowieńskich w XVI–XVIII w. oraz przedstawienie bardziej szczegółowej analizy tendencji powstawania nazwisk osób z różnych warstw charakterystycznych dla tego stanu. 124 | ALMA RAGAUSKAITĖ Antroponimia do artykułu została zebrana z 51 ksiąg akt miejskich Kowna z XVI–XVIII w. Wśród nich znajdują się zbiory spraw sądowych i protokołów, a także księgi wpisów posiedzeń magistratu i aktów. Lista tych dokumentów podana jest na końcu artykułu'. Z chronologicznego punktu widzenia jest to unikalny materiał do badań nad kształtowaniem się nazwisk, ponieważ oryginalne księgi instytucji samorządowych innych miast Litwy zachowały się dopiero od XVII wieku (Kiaupa 2000: 69). Źródła spisano w języku polskim, łacińskim, starobiałoruskim i nieco niemieckim. Z wymienionych ksiąg wypisano około 12000 określeń osobowych mieszczan kowieńskich?® (liczono nie różne, lecz wszystkie zapisy mieszkańców Kowna — mężczyzn i kobiet). Są one różnorodne. Biorąc pod uwagę specyfikę określeń kobiet (są one określane według męża lub ojca) oraz cele artykułu, poniżej opierać się będzie głównie na określeniach mężczyzn. W omawianym okresie najczęściej zapisywano ich za pomocą dwóch nazw osobowych, np. : Paulus Balyzga (M, 507)*, Mathias Dondulis (M, 22); Mathiaf Gorfki (S, 2), Augustinus Gradowski (S, 2); Jakuba Abramowicza (GEN; L. 129)*, Vincentemu Ambrozewiczowi (DAT; L. 77) i in.; Oprócz tego, najbardziej produktywnego, sposobu nazywania, zdarzają się również inne zapisy mieszkańców Kowna. W XVI–XVIII w. osoby bywają jeszcze określane trzema nazwami osobowymi, np. Walenthin Jurgiewic3 Banifkojętis (V, 18), Stanislaw Piotrowic3 Budnikowic3 (V, 364); Jozeph Dominik Bartofzewic3 (MS, 463), Augustinus Paulus Dowiata (MS, 306); Jerzego Michata Grommeka (GEN;AĮI, 418), Jana Kazimierza Lukaszewicza (GEN;AĮ,, 421), Mathias Josephus Wieliczko (Al, 17) itd. W XVI w. oraz na samym początku XVII w. niektórych mieszczan określano w sposób opisowy, np. : Andr3ei konwisar3 kowienfki (V, 85), Grygier doilida z miafta kowien/kiego (V, 196), Petrelis piwowar pana Augustina Domeraw burmistrsa kowienfkiego (V, 243) ir pan. Na uwagę zasługuje to, że te same osoby — zarówno mężczyźni, jak i kobiety — w różnych aktach mogły być zapisywane odmiennie, np. Jerzy Brandzaytis (V, 26) — Brandjaycia (GEN; V, 27) —Georgius Brandziun (S, 25); Macieia Gorfkiego (GEN; S, 298) —Mathie Gurjki (S, 23) —Gorfkiego (GEN; S, 298); Jan Tomas3ewic3 Kiemieionis (MV 386) —Tomajewic3 Kiemieionis (MV 185); Piotr Kazimier; Saurymowicz (S, 238) —Piotrowi Saurymowiczowi (DAT; S. 78); Magdalena niegdyś Piotra Steygwita, obywatela kowieńskiego, pozostała wdowa (S, 188) — Magdalena Steygwitowa (S, 188) i in. Można przypuszczać, że zbadanie, jak w różnych latach zapisywano te same osoby, oraz uogólnienie takich zróżnicowanych określeń pozwala wyciągnąć pewne wnioski na temat istnienia lub braku dziedzicznego antroponimu — nazwiska. 4 Wykaz ksiąg starego archiwum miasta Kowna sporządził Z. Kiaupa (1973: 125-137). Oprócz wymienionych tam źródeł należy jeszcze wspomnieć księgę wójta z lat 1542-1544, odnalezioną w Litewskim Państwowym Archiwum Historycznym (dalej — LVIA; E. 166. Ap. 2. D. 14), oraz księgę sądu ławników z lat 1754-1759 (LVIA. E. SA. B. 19588). Jeszcze jedna księga magistratu kowieńskiego z lat 1636-1646 jest przechowywana w Rosyjskim Państwowym Archiwum Akt Dawnych w Moskwie (E 356. Ap. 1. B. 19588). Nie było możliwości skorzystania z niej. O kryteriach doboru antroponimów mieszczan kowieńskich zob. także Ragauskaitė (1999: 146; 2000: 94). 3 Tu i gdzie indziej podano nie wszystkie dane, lecz tylko ich część. 4 W artykule częściej występują następujące skróty nazw przypadków: GEN — dopełniacz, DAT — celownik, INSTR — narzędnik. FORMOWANIE SIĘ NAZWISK MIESZKAŃCÓW KOWNA | 125 1. NAZWISKA KAUNEŃSKICH LITWINÓW? 1.1. XVI wiek Przegląd przekształcania się imion osobowych w nazwiska rozpoczyna się od najstarszych zapisów, tj. od księgi magistrackiej z lat 1522–1545, ksiąg wójta z lat 1542–1544, 1544 i 1545. W tych zbiorach aktów jest niewiele bezpośrednich danych wskazujących na przynależność rodzinną mieszkańców Kowna. Jednak i te wczesne, nieliczne przykłady pozwalają ustalić pewne tendencje przekształcania się imion osobowych w nazwiska. O powstawaniu wspólnego antroponimu członków jednej rodziny świadczą przykłady, gdy obok siebie zapisano męża i żonę, np.: 1522-1545 m.* Joannif Popela (M, 343)’, jego żona —Dorothea Popyelowa (M, 343); 1522-1545 m. Petkowyc3, jego żona —domi(n)a® Caterina Petkowycjowa (M, 292). Nawet wówczas, gdy żona jest określana imieniem osobowym i jakimś przydomkiem, wskazującymi na jej zależność od męża, można sądzić, że świadczy to już o pewnym początku kształtowania się jednolitego antroponimu, np.: 1344 m. Muxūxro K06d wony Muxaaxosy (V, 56); 1544 m. dom nha Kacnopoea u nna Sxyéa HueGoMuKa eouma (V, 141) — nanu Hlxy6oeaa eoumoea (V,62) i in. Pojedynczy przypadek wskazuje, że takie samo imię osobowe mają zapisani obok siebie ojciec i syn, np.: 1568-1572 m. Stanislao Popiningis, jego syn —Matheei Popiningis civis caunen(sis) (M, 58); 1583-1591 m. hon(estus) Bartholomeeus Tylewicz fater germanus Alberti olim Tylewicz scabini caunen(sis) (M „492). Można przypuszczać, że takie jednakowe imiona osobowe przedstawicieli tej samej rodziny można nazywać nazwiskami (Maciejauskienė 1983: 127; 1987: 113; 1991: 50-51; Pakszys 1983: 110-120; Bubak 1986: 216-217). Wspólne nazwisko osobowe odnotowano u matki i dzieci, np.: 1583—1591 m. stawe(tnę) panią Annę Kotkunową a synem iey Andrzevem Kotkunem tawnikiem kowienfkim (M, 70); 1590 m. Pawel Staniflawowyc3 miefczanin kowienski 3 mathką Jwą Jadwigą Stanislawową (V, 237). Jednolitym antroponimem zapisano również innych przedstawicieli tej samej rodziny, na przykład braci: 1589 m. Piotr Burbojentis miefczanin kowien]ki bratu Jakub Burbojentis (V 157). Nie mając dokładnych danych genealogicznych, nie można ustalić pokrewieństwa osób w takich zapisach, np.: 1590 m. Jury y Jan Kabaldziowie miescjanie (V. 197). Można jedynie przypuszczać, że są to najprawdopodobniej członkowie jednej rodziny — ojciec i syn albo bracia. Nie można ustalić, które z wymienionych w tym podrozdziale osób są Litwinami. Taki podział na „Nazwiska litewskie mieszczan kowieńskich” i „Nazwiska członków kowieńskiej wspólnoty luterańskiej” wynikał z celów artykułu oraz badań nad składem etnicznym wspólnoty mieszczańskiej. 8 Tu uważa się, że mówiąc o powstawaniu nazwisk kaunian w XVI w., ważne jest wskazanie możliwie najdokładniejszej daty takich pierwszych faktów, ponieważ pozwoliłoby to uzasadnić chronologię kształtowania się nazwisk stanu mieszczańskiego. Ponadto w tych przypadkach, gdy karty źródła są pod względem chronologicznym bardzo pomieszane, podaje się jedynie przybliżone granice chronologiczne określone w opisie. Wszystkie nazwy osobowe są opatrzone metryczką. Przy każdej z nich w nawiasach podaje się skrót dokumentu oraz po przecinku numer karty (lub strony). Przy podawaniu antroponimów starano się zachować rzeczywiste formy odnotowane w źródłach. Dla uproszczenia alfabet cyrylicki oddano za pomocą współczesnych znaków, a także zmieniono kilka innych wariantów dawnych znaków. 8 Przyjmuje się tu pogląd K. Lepszego, A. Wolffa i L. Glemžy, że abrewiatury utrwalone w dokumentach instytucji samorządowych należy rozwijać. Uzupełnienie podaje się w nawiasach (Instrukceja 1953: 30; Wolff 1957: 155-181; Glemža 2000: 211-214). 126 | ALMA RAGAUSKAITĖ O formowaniu się nazwisk świadczą również dwa wspólne imiona osobowe męża i żony, np.: 1554 m. ucjciywa Orfulya Pyotrowna Symonowa Peckowska mie[csanka kowienska malzonka swe(go) Simona Peczkow[- kiego (GEN; V, 226); 1555 m. providus Joannes Por|Jelis civis caunen(sis) (V,345), jego żona —1565 m. Katrina Janowa Porfeliowa (V, 117); 1554 m. niebofciyka S3ymona Synthokopia (V 285), jego żona —1554 m. Anny S3jmonowey Syntokopiowey (DAT; V, 285); 1565 m. uthcziwa Marta Janowna Kojielcsykowna Pawlowa Puhaczowa maljonka swego pawla (V, 119), jej mąż —1555-1564 m. f(amatus) d(ominus) Pauli Puhacz consular caunen(sis) (M, 86). Z przykładów wynika, że dziedziczne imiona osobowe funkcjonują w zapisach miejskiej elity — rajców, burmistrzów, wójtów, ir jų żon i dzieci. Istnieje niemało przypadków, gdy w zapisie nie poświadczono dziedzicznego antroponimu. Jednakże do takich zapisów, z których jakby wynika, że część mieszkańców Kowna w tym stuleciu nie miała jeszcze nazwisk, należałoby podchodzić ostrożnie. Omawiając sposób określania mieszczan kaunaskich, zauważono już, że te same osoby mogły być zapisywane w różny sposób. Okazało się, że niekiedy zapisywano ich z dziedzicznym antroponimem lub bez niego, np.: 1522-1545 m. Joann if Popela | relicta uxori Dorothee (M, 342) —Dorothce Popyelowa (M, 343); 1544 m. Muxaxko xoea xcony Muxaaxogy (V, 56) —jego żona Hoeuea (V,56); 1522-1545 m. Petkowyc3, jego żona —domi(n)a Caterina Petkowyczowa (M, 292) —Caterina martella Jup area jacentem in longa platea penes muratam domum (M, 364) —1522-1545 m. Jeorgius Petkowyc3 cum [ua uxore Caterina (M, 293) i in. Świadczy to o tym, że dziedziczne antroponimy posiadane przez pewną część osób mogły po prostu nie zostać odnotowane. Jednak niektórzy kaunasczycy w tym okresie, jak się wydaje, nie mieli jeszcze nazwisk. Potwierdza to różnorodność zapisów męża i żony. Często nie zawierają one wspólnego antroponimu, np.: 1522— 1545 m. d(ominus) Joanes Gradow[ky tutor legittimy Katherine uxoris [ue et tang(am) plenipotens (M, 141); 1522-1545 r. pani Barbara, pozostała wdowa po niegdyś panu Stanisławie Gradowlkim (M, 298); 1553 m. Helzbietha malsonka Lawryna Budnikowic3a (V, 282); 1590 m. uczcziwy Andrsey Iwanowics miefezanin kowienfki a malzonka iego Magdalena (V, 189); 1582 r. przezorne małżeństwo: mieszczanin kowieński Andrzej Kiermelis i Anna Ouafzelnikowna (V, 369); 1580 r. z Jędrzejem Janowiczem Kumelewiczem i jego żoną Hanną Piotrowną Kwasielnikowną, mieszczanami (V,95); 1568-1572 r. uczciwa Helena, pozostała wdowa po niegdyś Ignatym Opanafowic3, mieszczaninie kowieńskim (M, 85); 15551564 r. uczciwa pani Klara, wdowa po niegdyś Jerzym Pyeczudze (M, 52); 1583-1591 r. z Bartłomiejem Plaukoc3iem i jego żoną Elżbietą, córką Stanisława Skiera, mieszczanina kowieńskiego (M, 382); 1566 m. uthcjciwa pani Anna niekiedy Marcjina Slieniunifka mie[cjanina kowien[kiego wdowa (V, 144); 1562-1564 r. uczciwa pani Barbara, pozostała wdowa po niegdyś Macieju Tatary[kyf, mieszczaninie kowieńskim (V, 151); 1568–1572 r. Catherina olim Jacobi Winksznakis relicta vidua (M, 64); 1580 r. honefta Hedwiga olim Mathy[Zam/[5nik vidua relicta civis cawnen(- sis) (V, 84); 1562–1564 r. honefta Agneta olim Staniflai Zorawlki civis caunen(sis) vidua (V, 251). Wspólne nazwisko nie zostało wskazane w określeniach ojca i synów, np.: 1522–1545 r. Stanislai Gradowlki et Staniflai fili fui (M, 298); 1522–1545 r. Sebeftianu(s) Lowyc3 tutor consortis [ue Anne et alioru(m) pueroru(- m) (M, 292) i in. Potwierdzają to również wariantywne formy imion i nazwisk ojca oraz syna: 1583–1591 r. hon(estus) Caspar Baniskaitis filius olim Valentini Baniskis civis caunen(sis) (M, 309); KSZTAŁTOWANIE SIĘ NAZWISK MIESZCZAN KOWNA | 127 1555–1564 r. Georgy Burnanis fily Jana Burna (M, 69). Synowie zostali tu określeni imionami oraz patronimikami utworzonymi od drugiego nazwiska ojca. Zatem dzieci i ojciec nie mają jeszcze jednakowego, ustalonego i niezmiennego antroponimu. Tai matyti ir tokiais atvejais: 1590 m. Staniflaw Boc3kielis miefc3anin kowien[ki Jyna Jwego Pawla (V,207); 1583 m. honeftuf Sebestianus olim honefti Pauli Jakubowic3 civis caunen(sis) filius (V,323). Wspólnego antroponimu nie ma również w określeniach innych osób z tej samej rodziny, na przykład brata i siostry, np.: 1561 m. slawethny pan Macjziey Evthwylowic3 lawnik kowien(ski) c3inyl opowyadanye na panyą Elszbiethę fioftre swą (V. 10); 1581 m. ho(nesta) Helizabeth Pawlowna Puhac3owna miefezanka Cowienfka bratu memu Zygmuntowi (V, 140). Trudno powiedzieć, czy osoby te nie mają jeszcze dziedzicznego nazwiska, czy też po prostu nie zostało ono zapisane z powodu nieustalonego sposobu nazywania lub innych przyczyn. Można jednak stwierdzić, że w pierwszej połowie XVI w. nazwisk najczęściej nie mieli jeszcze przedstawiciele niższych warstw stanu mieszczańskiego. Zazwyczaj określa się ich w sposób opisowy, np.: 1545 m. Staniflaw piwowar Kotkunowey (V, 164); 1545 m. Malgorjatę s3inkarkę (V, 77); 1545 m. Petras furmanos (V, 53); 1564 m. Jan miecjnik miefczanin kowien(ski) (V, 8); 1545 m. Jan Stymyk |...) mye[fc3anie kowyen[Jc3y (V, 43); 1551 m. Pyotr sluzebnik pana Barthlomieia Biffoffa (V, 365); W 1581 r. Tomas parobek Kaielowei (V,195); W 1555 r. Bochdan piwowar Barthlomeya Rhawa (V 348). Z tego, co zostało powiedziane, można wyciągnąć następujące wnioski dotyczące kształtowania się nazwisk kaunian w XVI wieku: 1) już w pierwszej połowie XVI wieku część kaunian należących do miejskiej elity —rajcy, wójtowie, burmistrzowie itp. —miała nazwiska; 2) w drugiej połowie tego stulecia stopniowo przybywało osób ze średnich i niższych warstw stanu mieszczańskiego, posiadających jednolity, dziedziczny antroponim; 3) mieszkający w mieście najemnicy i słudzy często byli określani opisowo, tzn. najczęściej nie mieli jeszcze nazwisk. 1. 2. XVII wiek XVII wiek —bardzo ważny okres kształtowania się nazwisk mieszczan. Zapisy analizowanych źródeł pokazują, jak dalej kształtują się i utrwalają nazwiska przedstawicieli elity oraz warstw średnich lokalnej wspólnoty kaunian. Istnieje wystarczająco dużo danych wskazujących na pojawienie się nazwisk mieszkańców zajmujących najniższą pozycję. Tiesa, tam tikra dalis miestiečių luomo žemesniųjų sluoksnių atstovų dar užrašoma be pavardės ir XVII a. pačios pradžios aktuose, pvz.: uczciwy Symon C3apecjnik [...] na Walentego piwowara swego (V, 219); stuga mieyski burmistrzowski na imie Maciul (VSM 88). Tačiau daugeliu atvejų XVII a. įrašai liudija kauniečius turėjus bendrą paveldimą asmenvardį. Jį turi greta užrašyti tėvai ir vaikai, pvz.: famat(us) Georgiy Brizgis, jo duktė —Magdalena Brizgiowna (MS, 195); Reginie Burnifzkownie corce i synowi Jerzemu Burnifzkowi, jų tėvas —Jerzy Burnifzko rayca miafta Kowna (S, 197); famatus Chriftophorus Gniauzewicz (S, 120), jo duktė —Catherina Gniauzewiczowna (S, 120); Stanistawa Kiely oyca tego Marcina i Katarzyny Kielowney (GEN; M, 80); Jozepha i Jerzego Lukaf5ewiczow synow, ju tėvas —Janem Luka[5ewiczem (GEN; MS, 128 | ALMA RAGAUSKAITĖ 132); Jacobum Margujsys, jego córka —Gertrudim Marguzewna (M. 269); hon(estus) Simon Rawa civis caunen(sis) |...) Andreee Rawa et Helifabeth Rawianka fratris (S,779); Gaspar Dowiata scabini caunen(sis) filium [uum Cafimirum Dowiata brata iego mtodszego Auguftina Dowiaty (S, 295); famatus Augustinus Paulus Dowiata ciwis caunen(sis), jo motina —famata Catherina Michatowiczowna Dowiatowa (S, 306); Jan Masiewic3 poddany miejski imieniem swym y matki swei Potony Masiowei (VSM 244); Katharzyny Mickowny Ambrozieiowey Mifselewiczowey matki p(ana) Walentyna Mifselewicza (GEN: MS, W tym 248). okresie zapisano znacznie więcej wspólnych antroponimów męża i żony niż w XVI w. Najczęściej małżonkowie mają po jednym wspólnym imieniu osobowym, np. : Bartholomeus Baykow/[ki y Krystyna Janowiczowna Baykow[ka matzonkowie (S, 403); stawetnym panu Staniflawowi Baltromieiewiczowi y paniey Katarzynie Kozielczykowne Baltromieiewiczowey matzonkom miefczanom kowienfkim (DAT; S, 22); Woyciech Baranowicz miefczanin kowienfki cechu tkackiego y Ewa Raczkiewiczowna Baranowiczowa matzonkowie (S, 153); ucciwego Jerzego Brandzaycia y niegdy Anny Brand3ayciowey matjonkow y miesczan (GEN; MV 137); famatus d(ominus) Gregorius Daglewicz civis et sutor caunen(sis- ), jego żona —famata Catherina Kilputayciowna Daglewiczowa (S, 471); famatus d(ominus) Petro Daugiato civis caun(ensis- ), jego żona —d(omina) Elifabetha Gladyszowna Daugialowa (S. 524); stawetnego pana Jana Dembkow[- kiego miefc3anina y kupca kowien[kiego matzonki onego paniey Magdaleny Juriewiczowney Dembkow|- kiey (GEN; S, 12); honorat(us) d(omi)nus Christophori Dombrowski scabinus caunen(sis) et d(omi)na Dorothea Kasnerowna Dombrowska coniugibus (MS, 458); spectabilis d(ominus) Auguftinus Paulus Dowiato consulari caunen(sis) et d(omi)na Elisabetha Baniewicjowna Dawiatowa coniugibus (MS, 197); Luka; Gierdziewicz burmiftrz miafta kowieni(skiego) matzonki moiey Elzbiety Ambrozeiowny Gierdziewiczowey (S, 365); Tomafza Gierwaycia y Elzbiety Rufteykowny Gierwayciowey (GEN; S, 546); d(omi)na Dorothea Mackiewiczowna Gradowska, wdowa po niegdyś konsulu kowieńskim, wielmożnym panu Stanisławie Gradowskim (S, 344); famati Mathias Jakimowicz faber et Agnes Zagiewiczowna Jachimowiczowa coniuges (S, 259); Jan Juriewicz i Elzbieta Zyplanka Juriewiczowa malzonkowie miefzczanie kowienfcy (S, 50); z panią Jagnieszką Kasprową, małżonką pana Kaspra Gruminaicia, mieszczanina kowieńskiego (V, 252); famata d(omina) Elifabetha Rumfeltowna Kozakiewiczowa domini Marcin Kozakiewicz incola caunen(sis) (S, 466); panu Andrzejowi Łukaszewiczowi, burmistrzowi, z pierwszą małżonką swoją, panią Magdaleną Raczkiewiczowną Łukaszewiczową (MS, 108); panu Jakubowi Marcinkiewicjowi i matjonce onego pani Krystynie Jankiewiczownie Marcinkiewicjowey miefzczanom kowienskim (DAT; MS, 439); d(omi)nus Chriftofor Matulewicz, tkacz kowieński, jego żona — sławetna d(omi)na Elifabetha Czarnaw[- fka Matulewiczowa (S, 573); stawetnemu panu Janowi Milew[kiemu y Jadwidze Toma/zewiczownie Milewskiey malzonkom miefzczanom (DAT; S, 248); pani Katharsyny Mifiukiewicjowey |...) niebofzc3yk pan Stephan Mifiukiewics fawnik kowienski (MS, 386); sławetny Valentinus Mifselewic3, mieszczanin kowieński, jego żona — uczciwa Anna Mifsokayciowna Mifselewic3owa (MS, 285); sławetny d(omi)n(us) Stanislaus Naumowicz, mieszczanin i kupiec kowieński, jego żona — domina Marianna Naumowiczowa (MS, 286); panu Ambrojeiowi Pawlowicjowi tkaczowi y miefjczaninowi kowienskiemu matjonce paniey Zophii Barttomieiowney KSZTAŁTOWANIE SIĘ NAZWISK MIESZCZAN KOWIEŃSKICH | 129 Pawlowicjowey (DAT; S, 682); sławetny d(omi)n(us) Simon Rymkiewic3, mieszkaniec Kowna, jego żona — sławetna Elisabetha Degordinowna Rymkiewicsowa (MS, 345); famatus d(ominus) Andreas Romanow- /ki civis et negociator caun(ensis) et famata d(omina) Catherina Dowiatowna Romanow [ka (S, 309); panu Piotrowi Saulewiczowi burmiftrzowi kowien (skiemu) y paniey Zofiey Saulewiczowey matzonkom (DAT; S, 111); d(omi)n(us) Petrus Wiadiflaus Steczka Surwit civis mercator |...) et d(omi)n(a) Anna Dwilewiczowna Surwilowa confortis (MS, 199); famat(us) Albertus Wyiuk et Sophia Domeykowna Wiiukowa incole caunenfis (S, 406); famatus Adamus Wisztoklis textor caunenfis, jego żona — famata Magdalena Andrzeiowna Wiztoklowa (S. 429) i in. Częste są także określenia małżonków, w których zapisano po dwa wspólne nazwiska, np. : Piotr Dawgiato rayca kowienski |...) paniey Magdaleny Wierzbickiey Piotrowey Dawgialiney rayczyney (MS, 287); Jana Euftachego Koiatowicza miefzczanina kowien(skiego) y Anny Kolotow[- kiey Janowey Koiatowiczowey matzonkow (GEN; S, 277); Andrzey Losinski mieszcjanin slosary kowien(ski) y Justina Stegwilowna Andrieiowa Losinska (MS, 338); pan Jerzy Ludwikowicj z paniq matzonkq swoiq Jagnieszkq Gradowsczanką bywszq Andrjeiowq Kotkunowq a terazniejszq Jurgiową Ludwikowicsowg (M. 90); stawetnemu Janowi Punfkiemu mieszczaninu kowieri(skiemu) i paniei Magdalenie Janowiczowney Janowey Pun|kiey matzonkom miefzczanom kowienfkim (DAT; S, 440); panu Macieiu Rajowskiu rajcy kowieri(skiego) y paniey Zophiey Walentinownie Macieiowey Rajowskiey matzonkach (DAT; MS, 338); Andrieiowi Staniulewiczowi mie[zczaninowi kowien(skiemu) y matzonce iego paniey Reginie Andrzeiowey Staniulewiczowey (DAT; S,97); Jan Sokotowski y Katharsyna Jucewicsowna Janowa Sokotowska matjonkowie obywatele miafta Kowna (MS, 267) ir pan. O wspólnym dla małżonków nazwisku świadczą przykłady, w których podaje się nazwiska nabyte przez kobiety w wyniku jednego lub dwóch małżeństw, np. : ucjciwa pani Jadwiga Piotrasskowna byws3a Zygmuntowa Puhacjowa (VSM 503); uciciwa pani Dorota Casprowna byws3a Mikotaiowa Braidziowa a terazniejs3a Abrahamowa Laudanska (VSM 449); paniq Marianng Wolen[ewiczownq pierw[zego Wenckiewiczowq a wtorego matzenftwa Winogrockq terazniey|zq woytowq |...) plana) Pawta Kazimierza Winogrockiego |...) woyta miafta Kowna (MS, 263). Jednakowe antroponimy (być może nazwiska) funkcjonują także w określeniach innych członków rodziny, na przykład braci i sióstr: famatus dominus Andreas Berezyn civis et negotiator caunensis panu Henrychowi Berezynie rodjonemu memu bratu (MS, 6); Andrjeia i Jersego Bielawskich braci (GEN; MS, 278); Cafimirum Dowiata brata iego mtods3ego Augustina Dowiaty (S. 295); ucciwi Lawryn y Staniftaw Lancunowic3owie rodzeni bracia (MV 409); Jan Rawa i brata iego Bartlomieia Rawe (M. 174); stawetny Blajei Wetaikowic3 mieszczanin kowienski 3 bratem swym Macieiem Wetaikowiczem (VSM 87); honest(us) Joannes Maniuk et Catherina Maniukowna Joror ipfius (S, 579). Członkowie jednej rodziny lub rodu mają wspólne nazwisko, jak się wydaje, również w takich przypadkach: ucjzciwi Grygier i Stefan Dwilowic3owie mieszczanie (VSM 79); sławetni Jan i Wawrzyniec Koiałłowiczowie (S, 416); Michata i Andrzeia Raczkiewiczow mieszczan (GEN; MS, 109). W źródłach XVII w. znajduje się niemało zapisów męża i żony, z których nie jest jasne, czy nie mają oni wspólnych antroponimów, czy też po prostu nie zostały one zapisane, np.: pani Alsbieta 130 | ALMA RAGAUSKAITĖ Piec3uzanka niebofezyka Macieia Balickiego raycy kowien(skiego) wdova (MV 368); uczciwa Dorota, córka Wojciecha, żona Walentego Biwilewicza, tkacza (S, 517); d(omi)na Eva Niefciukowna, niegdyś sławnej Franciszki Bonif5ko [kabiny kauneńskiej, opuszczona wdowa (S,41); hon(estus) Mathia Burba civi et negotiatori caunen(sis), jego żona — Barbara Staciukowna (S, 18); hon(esta) Zophia Bledziew[5czanka Alberti Dembkowski civis caunen(sis) wxoris relicta (S,235); fam (atus) d(ominus) Adamus Dominikiewics confularis caunen(sis), jego żona — Urfula Gradow(5cjanka (S, 88); Anna Sramowna Pauli Gradowski derelicta vidua (S, 280); pan Jan Gradowski burmistrz kowienski matjonki swey Barbary Juriowney Piecjugowny (M, 100); Symonowi Gulbinowiczowi y paniey Annie Leynartowiczownie maizonce mief; czanom kowienskim (DAT; S, 228); hon(esta) Elifabet Eggiertowna Jacobi Jaugiell civis caunen(sis) uxoris (S, 731); uczciwy Wojciech Jodjiewicz, mieszczanin kowieński, z małżonką swoją panią Barbarą Piecugówną (VSM 129); uczciwa Elżbieta Kotkunówna, niegdyś uczciwego Jana Jodzia, mieszczanina kowieńskiego, wdowa (S, 111); uczciwą Zofią Pawłtowną, nieboszczyka Macieja Kaleciuna, mieszczanina kowieńskiego, pozostałą wdowę (MV 240); uczciwa Barbara Gradowczanka, niegdyś Stanisława Kieloca, mieszczanina kowieńskiego, pozostała wdowa (S, 807); pani Elżbieta Antoniowna, pozostała wdowa po Walentym Krzecjonowiczu, ławniku (S, 142); uczciwemu Piotrowi Lawrynowicjowi strycharzowi kowienskiemu i malzonce iego Ewie Stephanownie (DAT; S,244); ucciwemu Ambrojeiowi Lenartowicsowiy Annie Mikotaiownie matsonkamy miefczanom (DAT; MV 170); stawetny pan Bernat Macieiewic3 mie[c3anin kowieri(ski) 3 matzonkq swq Zofig Gradowsczankg (VSM 391); pani Anna Worlow|c3anka niegdy pana Jana Macieiowicza burmistrza kowieri(skiego) pozostata matsonka (MV 417); pani Anna Krzecjonowiczówna, niegdyś czcigodnego Stefana Misiukiewicza, ławnika kowieńskiego, pozostała wdowa (MS, 452); Gersemu Piotrowicjowi y matjonce iego Dorocie S3lubellowicjowey mieszczanom (DAT; S,52); Jerzy Romanowicz, kupiec i mieszczanin kowieński, z małżonką swoją Anną Korsakówną (S, 285); uczciwy Mikołaj Rudzianski, mieszczanin kowieński, jego żona — Elżbieta Mikołajówna (S, 88); d(omina) Helena Kuberszczanka, niegdyś żona Krzysztofa Sebeftianowicja, obywatela kowieńskiego, pozostała wdowa (MS, 310); ucciwy Jan Slusskiewic3 y pani Jadwiga Kiermellowna maljonkowie mieszczanie (MV 190); sławetni Tomasz Szymanowicz, mieszczanin kowieński, i Magdalena, córka Słubela, małżonkowie (S, 256); uczciwa Urfula Jakubowna, niegdyś żona Jerzego Piotrowicza Szymtokapisa, obywatela kowieńskiego, pozostała wdowa (S, 165); uczciwa Urfula Boni[skowna, niegdyś żona Bartłomieja Wakarynaytisa, obywatela kowieńskiego, pozostała wdowa (S, 41); stawetnemu panu Blazeiowi Welaikowiczowi miesc3aninowi y kupcowi kowienskiemu y paniei Annie Biotayciownie matjonkom (DAT; VSM 184); uczciwa Katarzyna Wakarynaiciowna, prawowita małżonka uczciwego Piotra Wilhelma, mieszczanina kowieńskiego (S, 41); Heleny Cizowny y Eukafza Wizbolowicsa miefczan (GEN; VSM 287) ir pan. Przedstawione przykłady w żaden sposób nie wskazują, że dziedziczne nazwiska rzeczywiście nie istniały. W niejednym przypadku pisarze mogli również nie zapisać nazwisk. Potwierdza to fakt, że niekiedy te same osoby zapisywane są różnie — zarówno z ogólnym nazwiskiem osobowym, jak i bez niego: stawetny Jan Koiallowic3 mie[c5anin y kupiec kowien(ski) matzonka iego pani Brygitta Beynartowna Janowa Koiallowicsowa (MV 363) —famati Joan Koiallowic3 et hon(esta) Brigitta Beynartowna coniuges cives (S, 362); uczciwa pani Jadwiga Piotrasskowna bywsza Zygmuntowa Puhacjowa (VSM 503) —famatus d(ominus) Sigis- FORMOWANIE SIĘ NAZWISK MIESZCZAN KOWIEŃSKICH | 131 mundus Puhacz civis caunen(sis), jego żona —Hedwigi Piotraszkowney (S, 94); Zofia Zochowska Plaukociowa pana Grygiera Piotrowic3a Plaukocia miesc3anina y kupca kowien(skiego) matsonka (VSM 194) —pan Grygier Plaukoc miesc3anin kowien(ski) y pani Zofia Zochowska matjonkowie (VSM 193); pana Jerzego Pojery mieszczanina kowienskiego y matjonki iego paniey Barbary Pojzerowey (GEN; MV 385) —honest(us) Georgy Pojera et Barbara Jurgiowna coniugum (S, 157); uczciwa Katarzyna Wilhelmowa nieboszczyka Piotra Wilhelma niegdy mieszczanina kowienskiego wdowa (MV 382) —hon(esta) Catharina Wakarynaiciowna honesti Petri Wilhelm civis caunen(sis) legittima conjunx (S,41) ir kt. Zdarza się, że w jednym akcie ci sami małżonkowie zostają zapisani jednym, a w innym akcie — już dwoma ogólnymi nazwiskami osobowymi, np. : famatus Bartholomeus Ambrozeiunas reftionis caunen(sis) et Hedwigis Kupciowna Ambrojieiunowa coniugibus (MS, 106) —panu Baltromieiowi Ambrojieiunas linikowi i Jadwid3e Kupciownie Batltromieiowey Ambrojieiunowey matzonkom (DAT: MS, 106); honest(us) Martin Dackiewic3 textor incola caun(ensis) et eius conforti Hedwigi Jusitowna Dackiewicjowa coniugibus (MS, 310) — panu Marcinowi Dackiewiczowi tkaczowi i onego matzonce paniey Jadwidze Jusitownie Marcinowey Dackiewiczowey matzonkom (DAT; MS, 311); Macieiu Rajowskiu raycy kowieri(skiego) y paniey Zophiey Walentinownie Macieiowey Rajowskiey (DAT; MS, 338) —prześwietny pan Maciej Razowski, rajca kowieński, i jego małżonka, pani Anna Walentynówna Razowska (S. 210); spectabilem d(omi)n(um) Stanislaum Benedictum Surwit secretarium consularem caunensem et consortem eius |...) Elisabetham Razawszczankam Surwitowam consularisem coniuges (MS, 273) —d(ominus) Stanistaw Benedict Surwit y Elzbieta Razowszcjanka Stanistawowa Surwitowa matjonkowie (MS, 141); spectabilis d(omi)ni Simonis Stegwil consularis caunensis cum |...) domina Sophia Rozowszczanka Stegwilowa (MS, 87) —Symonie Stegwile raycy kowieri(skiego) y paniey Zophiey Rajowszczance Symonowey Stegwitowey matsonkach (MS, 338); Staniflaw Wierzbicki et Elizabet Usow[ka Wierzbicka coniuges (S. 335) —Staniflaw Wierzbicki rayca kowienfki y Elzbieta Usow[ka Staniftawowa Wierzbicka matzonkowie miefzczanie kowien/cy (S, 336). Najwięcej takich przykładów znajduje się w księgach ławników z lat 1662–1673 oraz w księgach magistratu i ławników z lat 1683–1773 i 1686–1776. Zbiory akt tych sądów pokazują, że zasadniczo wszyscy mieszczanie mieli już nazwiska. Na początku XVII w. formy nazwisk ojca i dzieci nadal się różnią, np.: ucciwy Andrjey Bonis3kowic3 niebofczyka Fransys3ka Bonis3ko miefczanina y tawnika kowien(skiego) syn (MV 228); uczciwy Matyas; Jodziewic3 niebofczyka Jana Jodjia miefczanina kowien(skiego) syn (MV 120); uczciwy Andrzej Koiata, syn Wawrzyńca Koiatowicza, mieszczanina kowieńskiego (S, 267). Trudno powiedzieć, czy syn nie miał nazwiska, czy po prostu nie bywało ono zapisywane, i w takich przypadkach, np. : Pawla Janowic3a Plikozencia y syna iego Eukas3a Pawtowicja (VSM 34); uczciwy Jan Staniflawowic3 niegdy Staniftawa Mikotaiewic3 kotlarza i Alzbiety Staniflawowey mieszczan kowieri(skich) syn (MV 313); hon(estus) Joan Sciepanowic3 fawnik, jego syn — Andreas Janowicj (M, 261). Takie różnorodne zapisy rodziców i dzieci zaobserwowano od początku XVII wieku. XVII-wieczne określenia mieszkańców Kowna świadczą o szczególnie intensywnym kształtowaniu się nazwisk mieszczan: 1) w pierwszej połowie tego okresu stopniowo przybywa przedstawicieli stanu mieszczańskiego 138 | ALMA RAGAUSKAITĖ rzemieślników kunsztu stolarskiego (DAT; AĮ, 1025); panowie Jan i Bogumita z Kantelow Faberowie tawnikowie miasta Kowna matzonkowie (Al, 657); uczciwym Janowi Frydrychowi i Barbarze z Mertensinow Fahrenholtzom małżonkom, mistrzom kunsztu ciesielskiego cechu kowieńskiego (DAT; Al, 216); Henrykowi i Johannie z Rhodow Fergiellom kupcom miasta Kowna (DAT; AĮ,, 300); uczciwym Krzysztofowi i Maryi Erdmuty z Ratawow Fofsom maizonkom maystrom kunsztu tkackiego (DAT; Al, 353); fam (atus) d(ominus) Michaelem Freylich, jego żona —Elisabetham Rozemberkowna Freilichowa coniuges incola (Al, 37); panow Jana i Barbary z Reymerow Fuxow obywatelow miasta Kowna (GEN; Al, 226); Janowi Chrystyanowi i Annie z Ottow Gatermanom (DAT; Al, 617); Jerzy i Anna Barbara Helmowie maystrowie kunsztu garbarskiego (Al, 93); pana Krzysztofa Hofmana tawnika miasta Kowna i samei paniei Anny Dorotthy Farenheytowny Krzysztofowey Hoffmanowey matzgkow (GEN; Al 76); famatus dominus Ernestus Fridericus Kienich/zteten civis caunen(sis), jego żona —f(amata) d(omi)na Anna Dorota Kienich[ztetowa (Al, 13); stawetni panowie Jan Kiner i maizqka iego Anna Forchuntowna Kinerowa obywatele kowienscy (Al, 10); uczciwymi Andrzejem i Katarzyną z Stankiewiczów Millerami, mistrzami kunsztu tkackiego, obywatelami kowieńskimi (Al, 270); uczciwym Janowi Krzysztofowi i Maryi Giertrudzie Szreterom matzgkom maystrom kunsztu zarebackiego (DAT; Al, 499); uczciwym Krystyanem i Eleonorą Sztrauzami, mistrzami kunsztu ślusarskiego (DAT; AĮ, 659); pana Jana Bernarda Szwarca, chirurga kowieńskiego, i samą panią Elżbietę Zelmerównę Szwarcową, małżonków (Al, 160); panów Jana i Annę z Konartów Walterów, obywateli kowieńskich, małżonków (Al, 124). Podsumowując, można powiedzieć, że kowieńscy Niemcy, podobnie jak litewska szlachta, na początku XVI stulecia mieli już nazwiska. Niemieccy antroponimicy nie mają jednolitego zdania co do dokładniejszego powstania i ustalenia się nazwisk mieszczan. V. Fleischer i H. Naumann wskazują, że najpierw zaczęły się one pojawiać w dużych miastach Niemiec około XII wieku. W XIV–XV wieku większość mieszczan ma już nazwiska (Fleischer: 12-15; Naumann 1987: 12-15). Analizowany materiał źródłowy świadczy o tym, że niektórzy Niemcy kowieńscy przybyli z innych miast niemieckich, a później stali się mieszczanami Kowna. Potwierdza to jedynie wcześniejsze twierdzenie, że ci cudzoziemcy już w pierwszej połowie XVI wieku z pewnością mieli nazwiska". Nie da się ustalić, czy w każdym przypadku osoba zapisana pod nazwiskiem pochodzenia germańskiego rzeczywiście była Niemcem. Oto w przejrzanych księgach chrztów, ślubów i zgonów parafii kowieńskiej kościoła św. Piotra i Pawła (obecnej bazyliki archikatedralnej) również pojawiają się nazwiska pochodzenia germańskiego. Występują one także w księdze ślubów z lat 1732-1798- ", np. : Jakub Wacht (JUNGTK 3)*, Michał Kreycer (JUNGTK 4), Józef Rex (JUNGTK 5), Jan Speyzer (ten pat) i t. t. Jeden inny znaleziony również w księdze rejestracji zgonów tego samego kościoła z lat 1763–1791- ”: 10“ Więcej na temat wspólnoty niemieckich luteranów mieszkających w XVI–XVIII w. w Kownie zob. Kiaupa (1977: 13–26; 1988: 28; 2000: 67). HH E669. Ap.1.B.2. 12 Liczba w nawiasie oznacza stronę księgi kościelnej, na której wspomniano daną osobę. 3 FE 669.Ap.1.- B.3. KSZTAŁTOWANIE SIĘ NAZWISK MIESZCZAN KOWNA | 139 Jacobus Rexa (MRTK, 23), Joannes Kieyzer (MRTK, 18), Joannes Ofman (MRTK, 15). Osoby noszące takie nazwiska mogły być narodowości niemieckiej. Świadczą o tym następujące przykłady znalezione w księdze rejestracji zgonów z lat 1791–1827: Jerzy Zyffertt Felczer niemiec zonaty z Miafta Kowna (MRTK, 22); Francifek Harain Niemiec wdowiec (MRTK, 30); Jan Wulf z Niemieckiey Religy (MRTK, 53). Ci mieszkańcy Kowna najwyraźniej uważali się za katolików, ponieważ zawierali małżeństwa i byli chowani zgodnie z zasadami tego wyznania. Jak już wspomniano, w drugiej połowie XVII wieku wszyscy mieszkańcy Kowna mieli nazwiska. Nie oznacza to jednak w żadnym wypadku, że wówczas były one ostatecznie ustabilizowane. Biorąc jeszcze pod uwagę fakt, że litewskie imiona osobowe zapisywano w tekstach nielitewskich, dość trudno omówić stabilizację nazwisk mieszkańców Kowna. Jak zaś pokazuje dalszy rozwój tych nazwisk, była ona nienaturalna i żywiołowa. ir Niestety dużo Pisarze a. dość dokładnie oddali nazwiska mieszkańców Kowna z XVI–XVII wieku. Zostały one zapisane z litewskimi końcówkami, litewskimi przyrostkami patronimicznymi itp. Pozwala to sądzić, że język litewski był szeroko używany w życiu publicznym Kowna (Lebedys 1976: 28; Jablonskis 1979: 219-220; Kiaupa 2000: 66-92). Już w 1540 r. Zygmunt Stary nakazał używać języka litewskiego w sądach kowieńskich (Kiaupa 2000: 89). Można przypuszczać, że pisarze, na przykład w sądzie wójta, mogli rozumieć również język litewski. Jednak kancelarie kowieńskiego sądu wójta, rady i ławników prowadziły swoje księgi, w których odnotowywano mieszczan, nie po litewsku, lecz w języku starobiałoruskim, polskim, łacińskim i częściowo niemieckim. A zatem imiona i nazwiska kowieńszczan były slawizowane, germanizowane, latynizowane itp. Dlatego już ukształtowane nazwisko to samej osoby w różnych aktach tej samej sprawy mogło zostać w jakiś sposób zmienione i znacznie zniekształcone. ar Niemały wpływ miała na to mowa ir potoczna. W żywej mowie używana litewska forma nazw osobowych w aktach sądowych była nierzadko zastępowana odpowiednikami ze słowiańskimi przyrostkami patronimicznymi -evič lub -Ovič. Używanie różnych języków utrudniało ustalenie się formy pisanej nazwiska. Forma nazwiska często zależała ir od osoby sporządzającej dokument. W to źródłach historycse znych występuje mnóstwo wariantów nazwisk. Į na jeden czy drugi przypadek wariantywności nazwisk mieszczan zwrócił uwagę ir badacz historii tego miasta J. Oksas (Oksas 2000: 183). Zatem osobno należałoby omówić dalszą stabilizację już ukształtowanych nazwisk kaunian. Iš Z tego, co powiedziano, można założyć, że nazwiska większości mieszczan litewskich ustaliły się później niż nazwiska szlachty". Nazwiska tych ostatnich zaczęły się pojawiać nawet XV a. ir intensywnie się kształtowały w XVI a. wieku i później (Maciejauskienė 1991: 112). Można przypomnieć ir niektóre uwarunkowania historyczne. Szlachetni bojarzy byli obywatelami państwa, uczestniczącymi w jego jų zarządzaniu, dlatego nazwiska ir powinny być ar prawnie ustanowione i zapisywane jednakowo, a przynajmniej bardziej jednolicie. Posiadali niemały majątek, dlatego konieczna była dla nich jednolitość nazwiska. Dla szlachty szczególnie ważne było dbanie o genealogią swojego rodu itp. ir Mieszczanie pod względem sytuacji majątkowej byli ubożsi od szlachty. Jų status nazwiska najczęściej utrwalały dokumenty to miejskie. Z tych powodów dbanie o jednolitość własnego nazwiska nie było dla nich tak istotne. Mieszczanie nie mieli praw obywatelskich przynajmniej do 1791 m. Konstytucji 3 3 d. maja” Ustawa miejska, włączona do tej į konstytucji- '4“- Szkoda, że nie zachowały się oryginalne księgi akt miejskiiš ch aż do samego XV a. końca. Taki materiał antroponimiczny pozwoliłby doprecyzować to twierdzenie. '* Szerzej na ten temat zob. Glemža (1998: 43-69). 140 | ALMA RAGAUSKAITĖ ją, mieszczanom posiadającym znaczny majątek nieruchomy, przyznała prawa, dzięki którym dorównali oni szlachcie. Pozwolono im zostać nobilitowanymi. Ta konstytucja była bardzo ważnym wydarzeniem w życiu miast. Krótko mówiąc, nowe ustawy stworzyły powszechne prawo miejskie (Glemža 1998: 47-8; 2000: 211-214). Bez wątpienia te okoliczności historyczne nie mogły mieć większego wpływu na kształtowanie się nazwisk mieszczan. Wskazują one jedynie, że sprzyjające okoliczności do posiadania stałego nazwiska przez stan szlachecki ukształtowały się znacznie wcześniej niż w przypadku mieszczan. Nazwiska chłopów, zdaniem V. Maciejauskienė, zaczęły pojawiać się sporadycznie dopiero pod koniec XVI wieku, a większość z nich ukształtowała się w XVII stuleciu. Autorka twierdzi, że w XVIII w. były one już ostatecznie uformowane (Maciejauskienė 1991: 112). Dane omówione w artykule wskazują, że już w pierwszej połowie XVI w. Niemcy i Litwini z Kowna z pewnością mieli dziedziczne nazwy osobowe. W drugiej połowie XVII w. osoby ze wszystkich warstw stanu mieszczańskiego niewątpliwie miały nazwiska. Dalej można obserwować stabilizację nazwisk — mniej więcej do końca XVIII wieku. WNIOSKI 1. Po zbadaniu 12 000 określeń kaunian z XVI–XVIII wieku ustalono, że we wszystkich grupach miejscowej społeczności mieszczańskiej nazwiska ukształtowały się w różnym czasie. 2. Najwcześniej ukształtowały się nazwiska bogatych mieszczan. Już w pierwszej połowie XVI wieku kaunianie zajmujący wyższą pozycję w społeczeństwie oraz osoby zapisane za pomocą antroponimów pochodzenia germańskiego (być może członkowie wspólnoty luterańskiej) miały nazwiska. W drugiej połowie tego stulecia oraz w pierwszej połowie XVII wieku część osób ze średnich i niższych warstw stanu mieszczańskiego miała taki sam dziedziczny antroponim. 3. Księga ławników z lat 1662–1673 oraz księgi magistratu i ławników z lat 1683–1773 i 1686–1776 wskazują, że zasadniczo wszyscy kaunianie mieli już nazwiska. 4. Zestawienie danych dotyczących kształtowania się i utrwalania nazwisk szlachty oraz chłopów z czasem formowania się nazwisk kaunian wykazało, że nazwiska mieszczan ukształtowały się wcześniej niż nazwiska chłopów, lecz później niż nazwiska szlachty. Jak się przypuszcza, tych ostatnich nazwisk używano już w XV wieku, następnie intensywnie kształtowały się w XVI wieku i później. Nazwiska chłopskie zaczęły pojawiać się sporadycznie dopiero pod koniec XVI wieku, następnie bardzo szybko kształtowały się w XVII wieku, a ostatecznie uformowały się w XVIII wieku. Tymczasem Niemcy i litewscy mieszczanie kowieńscy (elita) mieszkający w Kownie w pierwszej połowie XVI wieku niewątpliwie mieli dziedziczne nazwiska osobowe. W drugiej połowie XVII wieku osoby ze wszystkich warstw stanu mieszczańskiego miały nazwiska. Ich stabilizacja trwała również w XVIII wieku. ŹRÓDŁA! Księgi instytucji samorządu miejskiego Kowna Al, — księga wpisów aktów z lat 1693. Wydział Rękopisów Uniwersytetu Wileńskiego (dalej —-VUBRS). F. 7. B. 13868, 1 Al, —księga wpisów aktów z lat 1738–1749. VUBRS. E. 7. B. 13868, 2. 16“ Podaje się rok dokumentu, miejsce przechowywania, zespół archiwalny i sygnaturę. FORMOWANIE SIĘ NAZWISK MIESZCZAN KOWNA | 141 Al, —księga wpisów aktów z lat 1743–1748. VUBRS. EF. 7. B. 13868, 3. Al, księga wpisów aktów z lat 1749–1753. VUBRS. EF. 7. B. 13868, 4. AĮ,—-[1747], księga wpisów aktów z lat 1757–1762 [1768]. Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne (dalej — LVIA). E SA. B. 13870. Al, księga wpisów aktów z lat 1763–1773. LVIA. E SA. B. 13871. Al, księga wpisów aktów z lat 1771–1781. LVIA. E SA. B. 13872. AĮ,—księga wpisów aktów z lat 1780–1784. LVIA. E SA. B. 13873. AĮ,—księga wpisów aktów z lat 1781–1788. LVIA. E SA. B. 13874. Al — księga wpisów aktów z lat 1789–1792. LVIA. E SA. B. 13877. Al, — księga wpisów aktów z lat 1796–1798. LVIA. E SA. B. 13877. AKA, —-1779-1781 m. archyvo knygų aprašas, 2. LVIA. E SA. B. 18657. AKA, -1788-1809 m. archyvo knygų aprašas. LVIA. E SA. B. 18653. B,-Księga burmistrza z lat 1779–1780. LVIA. E SA. B. 19625. B,-Księga burmistrza z lat 1780–1785. LVIA. E. SA. B. 19622. L,-1754-1759 m. knyga sądu Lentvaičio. LVIA. E SA. B. 19588. L,-1755-1763 m. knyga sądu Lentvaičio. LVIA. E SA. B. 19592. L,-księga sądu lentywajckiego z lat 1763–1765. LVIA. E SA. B. 19602. L,-księga sądu lentywajckiego z lat 1768–1771. LVIA. E SA. B. 19596. L,-1771-1773 m. lentvaičio teismo knyga. LVIA. E SA. B. 19599. L,-1773 m. lentvaičio teismo knyga. LVIA. E SA. B. 19601. L,-1773-1775 m. lentvaičio teismo knyga. LVIA. E SA. B. 19605. 14—1775-1776 m. lentvaičio teismo knyga. LVIA. E SA. B. 19606. L,-1776-1778 m. lentvaičio teismo knyga. LVIA. E SA. B. 19607. L,,—1778-1781 m. lentvaičio teismo knyga. LVIA. E SA. B. 19627. L,,—1780-1781m. Księga sądowa Lentwajtysa. LVIA. E SA. B. 19610. M,-1522-1545 m. księga magistratu. VUBRS, EF. 7. B. 13838. M,-księga magistratu z lat 1555–1564. VUBRS. F. 7. B. 13843. M,-księga magistratu z lat 1568–1572. VUBRS. EF. 7. B. 13848. M,-1583-1591 m. magistrato knyga. VUBRS. F. 7. B. 13850. M, -1604-1610 m. magistrato knyga. VUBRS. EF. 7. B. 13856. M, —1752-1786 m. protokoły posiedzeń magistratu. LVIA. F. SA. B. 19587. M,-księga posiedzeń magistratu z lat 1786-1796. LVIA. E SA. B. 19560. MS, -1683-1773 r. księga mieszana: protokoły posiedzeń magistratu, protokoły i akty sądów magistrackiego i ławniczego. VUBRS. E. 7. B. 13867. MS, —-1686-1776 r. księga mieszana: protokoły posiedzeń magistratu, protokoły i akty sądów magistrackiego i ławniczego. VUBRS. ir E 7. B. 13867. MV —1603-1629 r. mieszana księga magistratu i wójta. VUBRS. E. 7. B. 13855. S, — księga ławników z lat 1610–1622. VUBRS. F. 7. B. 13861. S, — księga ławników z lat 1622–1640. LVIA. E SA. B. 13863. S, = księga ławników z lat 1662–1673. VUBRS. EF. 7. B. 13865. SV, — księga ławników i sądu wójta z lat 1758–1762. LVIA. E. SA. B. 19589. SV,-księga sądu suoliników i wójta z lat 1763-1767. LVIA. E SA. B. 19593. V,7 księga wójta z lat 1542-1544. LVIA. F. 166. Ap. 2. D. 14. V,—-1544 m. vaito knyga. VUBRS. EF. 7. B. 13839. 142 | ALMA RAGAUSKAITĖ V,—1545 m. vaito knyga. VUBRS. EF. 7. B. 13840. V,—1551-1555 [1593] vaito knyga. LVIA. E. SA. B. 13842. V,—księga wójta z lat 1561–1565. VUBRS. EF. 7. B. 13846. V,—księga wójta z lat 1564–1569. VUBRS. EF. 7. B. 13847. V,—księga wójta z lat 1580–1584. VUBRS. EF. 7. B. 13849. V, księga wójta z lat 1587–1591. VUBRS. E. 7. B. 13851. V, — księga wójta z lat 1606–1608. VUBRS. E 7. B. 13859. VSM — mieszana księga wójta, ławników i magistratu z lat 1608–1616. VUBRS. E. 7. B. 13860. Księgi kościelne JUNGTK —1732–1798 r. Księga rejestracji ślubów parafialnego kościoła Św. Piotra i Pawła w Kownie. LVIA. F 669. Ap. 1. B. 20. MRTK, -1763–1791 r. parafialnego kościoła Św. w Kownie. Księga rejestracji zgonów kościoła św. Piotra i Pawła. LVIA. E 669. Ap. 1. B. 3. MRTK,-1791-1827 m. Księga rejestracji zgonów parafialnego kościoła św. Piotra i Pawła. LVIA. E 669. Ap. 1. B. 62. LITERATŪRA BUBAK, J. 1986: Proces kształtowania się polskiego nazwiska mieszczańskiego i chłopskiego, Kraków: Nakładem Uniwersytetu Jagiellońskiego. FLEISCHER, W. Niemieckie imiona osobowe. Historia, powstawanie i znaczenie, Berlin: Akademie-Verlag. GLEMŽA, L. 1998: Kaunas miestiečių sąjūdyje (1789-1791). Kauno istorijos metraštis 1, Kaunas: Uniwersytet Witolda Wielkiego, 43—69. GLEMZA, L. 2000: Geros tvarkos komisijos kūrimo Kaune 1786 m. dokumentai. Kauno istorijos metraštis 2, Kaunas: Uniwersytet Witolda Wielkiego, 158—163. Instrukcja 1953 = Instrukcja wydawnicza dla źródeł historycznych od XVI do połowy XIX wieku, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. JABLONSKIS, K. 1979: Historia i jej źródła, Wilno: Mokslas. KIAUPA, Z. 1973: Losy starego archiwum miejskiego w Kownie. Prace Akademii Nauk Litewskiej SRR. Seria A 2 (43), 125-140. KIAUPA, K. 1977: Walki między luteranami i katolikami w Kownie do połowy XVIII wieku. Walki religijne i herezje na Litwie 4, Wilno: Mintis, 13—26. KiAupA, Z. 1988: Wójt miasta Kowna i jego księgi akt z XVI–XVII wieku, z pierwszej połowy XVII wieku. Źródła do historii miast litewskich, Wilno: Mokslas, 25—46. KIAUPA, Z. 1991: Zmiany i stabilność ludności Szawel w XVII–XVIII wieku. 200 lat samorządu miasta Szawel. Tezy ogólnokrajowej konferencji naukowej historyków. Listopad 1991 r., Szawle: Titnagas, 3—4. KiAuPA, Z. 2000: Księgi kowieńskiego wójta z połowy XVI wieku przemawiają po litewsku. Na styku kultur, Wilno: wydawnictwo Diemedžio, 66-92. LEBEDYS, J. 1976: Język litewski w życiu publicznym w XVII–XVIII wieku, Wilno: Mokslas. MACIEJAUSKIENĖ, V. 1983: Litewski system antroponimiczny do XVI w. Prace Litewskiej Akademii Nauk SRR. Seria A 3 (84), 122-131. MACIEJAUSKIENE, V. 1987: Specyfika stabilizacji litewskich nazwisk w XVIII-XIX w. Prace Litewskiej Akademii Nauk SRR. Seria A 4 (101), 113-122. MACIEJAUSKIENE, V. 1991: Powstawanie litewskich nazwisk, Wilno: Mokslas. MACIEJAUSKIENĖ, V. 1997: Zmienność rodzajowa litewskich nazwisk w XIX wieku. Lituanistica 2 (30), 71-88. NAUMANN, H. 1987: Słownik nazwisk rodzinnych, Lipsk: Bibliographisches Institut. OksaAs, J. 2000: Badania historyczne zespołu budynków byłego kościoła ewangelicko-luterańskiego w Kownie oraz zabudowań parafialnych (kwartał 14 Starego Miasta). Rocznik Historii Kowna 2, Kowno: Uniwersytet Witolda Wielkiego, 177—210. KSZTAŁTOWANIE SIĘ NAZWISK MIESZCZAN KOWNA | 143 Pakszys, T. 1983: Nazwiska rosyjskie XV-XVII w. (na podstawie akt prawnych), Wroctaw: Wydawnictwo Universytetu Wroctawskiego. RAGAUSKAITĖ, A. 1999: Imiona osobowe mieszczan Kowna pochodzenia litewskiego z drugiej połowy XVI w. Kwestie językoznawstwa litewskiego 41, 145-158. RAGAUSKAITĖ, A. 2000: Pochodzenie imion osobowych mieszczan Kowna z pierwszej połowy XVII w. Kwestie językoznawstwa litewskiego 43, 93-110. WOLFF, A. 1957: Projekt instrukcji wydawniczej dla pisanych žrėdet historycznych do potowy XVI wieku. Studia žrodtoznawcze 1, 155-181. ZINKEVIČIUS, Z. Antroponimika litewska. Litewskie imiona osobowe w Wilnie na początku XVII w., Wilno: Mokslas. Alma Ragauskaitė Otrzymano 23.08.2001 Instytut Języka Litewskiego ul. Antakalnio 6, 2055 Wilno, Litwa alma(dlki.lt