Adesyvas Chylinskio Naujojo Testamento vertime

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLV (2001), 93–111 Adessyw w przekładzie Nowego Testamentu Chylińskiego GINA KAVALIŪNAITĖ Instytut Języka Litewskiego, Wilno Artykuł przedstawia analizę użycia adessywu w przekładzie Nowego Testamentu Chylińskiego. Sugeruje się, że użycie allatywu w przeciwieństwie do inessywu wiąże się z żywotnością oraz że rozkład allatywu i inessywu w różnych częściach mowy i ich podkategoriach (zaimki 1. i 2. osoby, zaimki 3. osoby, nazwy własne, rzeczowniki pospolite itd.) jest określany przez hierarchię żywotności sformułowaną przez Silversteina, a częściowo także (w tych przypadkach, w których nie występuje różnica w zakresie żywotności) przez hierarchię indywidualizacji. Allatyw i inessyw pozostają w dystrybucji komplementarnej, a ich użycie jest określane przez kategorialne właściwości rzeczownika lub zaimka. Pogląd, często powtarzany w literaturze, zgodnie z którym starolitewskie piśmiennictwo odzwierciedla pomieszanie lub funkcjonalne połączenie allatywu i inessywu, okazuje się nieścisły. Wynika on z błędnego poglądu na wzajemną relację tych form przypadków. 0. WPROWADZENIE Badając stosunek przekładu Nowego Testamentu Chylińskiego (dalej: CHNT) do źródeł, niemało uwagi trzeba było poświęcić użyciu lokalizatorów postpozycyjnych w tym tekście. W językach oryginałów przekładu CHNT lokalizatory postpozycyjne nie występują, jednak porównując poszczególne lokalizatory postpozycyjne CHNT oraz konstrukcje przyimkowe o znaczeniu miejsca z konstrukcjami przyimkowymi źródeł, można ustalić pewne prawidłowości użycia adessywu. Po uwzględnieniu zakresu możliwego wpływu źródeł można wyciągnąć wnioski dotyczące użycia lokalizatorów postpozycyjnych w języku litewskim czasów Chylińskiego, a przynajmniej w idiolekcie Chylińskiego. Do tej pory, oprócz podstawowych prac poświęconych lokalizatorom postpozycyjnym, w których najwięcej uwagi poświęca się problemom tworzenia tych lokalizatorów (Laigonaitė 1957; Palionis 1967, Kazlauskas 2000; Zinkevičius 1980, 1982; Rosinas 1995, 2000), opublikowano dwa badania poświęcone użyciu przypadków postpozycyjnych w pismach Bretkūnasa oraz ich stosunkowi do konstrukcji oryginałów (Range 1995, Gelumbeckaitė 1997, 1999). W niniejszym artykule ustala się odpowiedniki konstrukcji z adesiwem w źródłach przekładu CHNT oraz wpływ tych ostatnich na użycie tych konstrukcji, analizuje się funkcje konstrukcji z adesiwem używanych w przekładzie, określa się granice sfery użycia adesiwu w CHNT, zwraca się uwagę na to, że częstotliwość użycia tego przypadka jest związana z pewnymi częściami mowy oraz kategoriami gramatycznymi, i podejmuje się próbę wyjaśnienia, na czym związek ten się opiera; ponownie omawia się problem użycia inesivu w miejsce adesiwu. Tutaj 94 | GINA KAVALIŪNAITĖ analizowane są wyłącznie dane językowe Chylińskiego), dlatego sformułowanych wniosków nie można bezpośrednio uogólniać na język litewski XVII wieku jako całość, jednak porównanie z danymi zgromadzonymi przez innych autorów na temat użycia lokalizatorów postpozycyjnych w dawnych pismach litewskich pokazuje, że użycie lokalizatorów postpozycyjnych w tych pismach tylko nieznacznie różni się od ich użycia w języku Chylińskiego. Użycie konstrukcji adesiwowych w przekładzie CHNT można interpretować nieco inaczej, niż proponowano dotychczas w pracach poświęconych innym dawnym pismom lub lokalizatorom postpozycyjnym. Szersze wnioski uogólniające będzie można sformułować dopiero wtedy, gdy zostaną zgromadzone i przeanalizowane dane wszystkich autorów wspomnianego okresu. Dane językowe Chylińskiego porównuje się z danymi głównego źródła przekładu — Statenbijbel — oraz dodatkowych źródeł polskich — Biblii gdańskiej i Biblii brzeskiej* —. Ponieważ wiele argumentów świadczy o tym, że Chyliński, tłumacząc, nie korzystał z Wulgaty ani z greckiego NT (Kavaliūnaitė 2001: 105-128), odpowiedników tych źródeł tutaj nie przedstawiono. 1. MIEJSCE ADESIWU W ODMIANIE CHYLIŃSKIEGO W SYSTEMIE 1.1. Adesyw spośród wszystkich postpozycyjnych przypadków miejscownika jest u Chylińskiego używany najrzadziej. Konstrukcje z adesywem stanowią 6,296 (507x) wszystkich postpozycyjnych przypadków miejscownika“. W holenderskim oryginale CHNT adesywowi odpowiadają konstrukcje przyimkowe in + DAT. /Acc. (58%) oraz by + DAT. (23%), rzadziej (łącznie 19%) — konstrukcje op + DAT. /Acc, voor + DAT. /ACC. i aen + DAT. /Acc. W źródłach zapisanych kursywą znajdujemy tu konstrukcje w + Loc. (60%), u + GEN. (22%), rzadziej (łącznie 18%) — pr3y + Loc, prje; + Acc, 3 + INSTR, na + Loc. : Mt 17,5 CuHNT Tey = Ten jest Syn mój umiłowany — Syn mój, w którym sobie upodobałem = umiłowany STB To jest mój umiłowany Syn, w którym mam upodobanie GDB Ten jelt Syn moj mily /w ktorym mi się upodobało BRAB Ten ielt moy [yn mily nd kthorym pr3eltaiwam Mk 6,14 CHNT Jonao [...] kietes iB numirufiu, ir togdel toc galibes deltic jampi STB Joannis [...] is van den dooden opgeweckt /ende daerom wercken die krachten in hem : W artykule oparto się na danych z przekładu Nowego Testamentu. 2 Dopóki ostatecznie nie udowodniono, że Chyliński, tłumacząc, nie korzystał z Biblii brzeskiej, wszystkie cytowane miejsca porównuje się również z nią. 3 W sumie w CHNT występuje 8196 postpozycyjnych miejscowników, w tym: LOC. 4117x (50,2%), ADES. 507x (6,2%), ALLAT. 1706x (20,8%), ILLAT. 1866x (22,8%). Dla porównania przedstawiamy statystykę użycia postpozycyjnych miejscowników w przekładzie NT Jana Bretkūnasa (dane Jolanty Gelumbeckaitė): w sumie w BNT występuje 1286x konstrukcji z postpozycyjnymi miejscownikami, w tym: LOC. 672x (52,4%), ADES. 82x (6,5%), ALLAT. 1456x (35,5%), ILLAT. 176x (5,6%). Widzimy, że przypadki postpozycyjne CHNT są używane pięć razy częściej niż w BNT, chociaż ich procentowy rozkład w tekście jest bardzo podobny; w CHNT nieco większą część niż w BNT stanowi iliatyw, a mniejszą — alatyw. 4 ADIATYW W TŁUMACZENIU NT CHYLIŃSKIEGO | 95 GDB Jan BrAB Łk 1,37 CHNT STB GDB Bo Lk 1,33 BRraB LK 1,56 CuHNT O Marya haer tr3y Lk 1,52 BRraB MT 27,43 CHNT STB Hy GDB BRAB MK 5,33 CHNT STB GDB Ale BrAB [...] smartwych wltal; dla tego Sig cuda džieją priejeri Jan [...] wlthal 3 martwych /y dla thego3 [ię w nim ty mocy okdsuia Zednac=- Nejokio nec dayktac nebuc Diewiep nepadabnac— negalimo Want geen dingh en [al by Godt onmogelick 3ijn Bo v Bogd nie bgd3sie jadne [fowo niepodobne A tak 3 nie b¢d3ie niemo3ne u Bogd žadne [fowo nig miePkata Marya /idkoby pr3e3 try mieliace Tykiejoo Diewiep paliliko ieyp ape tric menaliuc STB Ende Maria bleef by ontrent drie maenden GDB Y joltatd 3 nig Marya jakoby mieSigce heeft op Godt betrouwt Dufal w Bogu Dufa w Bogu Zmona tada [...] zynodama —zynant kao jeyp [tojoo Ende de vrouwe [...] wetende /wat aen haer gelchiet was A [...] niewidltha /wied3ac co [ig iey pr3ydato Adesyvo konstrukcijomis niewidlta [...] wied3ac co Sig pr3y niey [tato CHNT yra reiškiama: 1) vidinė būsena, vieta arba vyksmas asmens dvasinėje erdvėje, dažnai suvokiamoje kaip (Dievo) buvimo ar veiklos erdvė arba kaip vieta, kurioje lokalizuojamos arba į kurią nukreiptos žmogaus mintys emocijos*: ir MK 6,14 CHNT STB GDB BRAB 2TiM 1,14 CHNT STB Swigtego BRAB Jonao [...] i dlatego tym bardziej zwycięża Joannis [...] i dlatego działają w nim te moce Jan [...] dlatego Si¢ cuda djieja prjezeri Jan [...] dla tegož [ię w nim ty mocy okd3uia [augok per dwalig Pweta kuriy giwena mulimp 3achoway pr3e3 Ducha s. ktory w nas miefka Bronius Maskuliūnas (2000: 202-203) uznaje konstrukcje adesywu z czasownikiem być oraz z niektórymi innymi strzeż [...] przez Ducha Świętego, który w nas mieszka GDB Str3e3 [...] pr3e3 Ducha ktory w nas miefka czasownikami (gyventi, rastis, uzguléti) za posesywne. Lokalna i posesywna interpretacja adesywu zasadniczo nie stoją ze sobą w sprzeczności, ponieważ znaczenie posesywne można uznać za oparte na znaczeniu lokalnym. Na możliwość posesywnej interpretacji adesywu w odniesieniu do zagadnień analizowanych w niniejszym artykule nie będzie się zwracać uwagi. ir į ją nie będzie się brać pod uwagę. 96 | MK 11,22 CHNT STB Ende ddjac /Mieycie Diewiep Jelus /antwoordende [eyde tot haer: Hebt geloove op GDB A JE3us odpowidGodt r3ekl im: Miejčie wiarę w Bogd BrAB A Jezus odpowied3iawfy /r3ekt im wiarę Boją GINA KAVALIUNAITE O Je3uc atlakidamao, tare jump: Turekit wiera 2) miejsce przy kimś, przebywanie w otoczeniu (osoby): APD 13,7 APD 28,7 CHNT zmogumPaulus BRAB CHNT STB pr3yjawBRAB Kurfey buwo Storafteyp Sergiufiep Powilep pi ipmintingampi STB Welcke was by den Stadthouder Sergius mężczyzna /eenen ver[tandigen GDB Ktory byt pr3y 5acnym Stdroscie Sergiufu Pawle /męžu roltropnym Ktory byl pr3y ltdaroscie Sergiufu Pawle czlowieku mgdrym Publiuc /.../, kurley muc pryeme ir tric dienac mietey muo turejo fawimp vriendelick herberghde podejmowat Publiufd /kthory nas pr3yiawpy Publius /[[ijne] lanthoeven /die ons ontvingh /ende drie dagen GDB Publiuf: ktory pr3e3 tr3y dni py nas /pr3e3 tr3y dni pr3yjaciellkie /pr3yiaciellkie chowal gofpodsie 3) vieta tarp ko, (kelių asmenų) aplinkoje. W tym znaczeniu używa się wyłącznie adhezywów w zaimków pierwszej i drugiej osoby liczby mnogiej: JN 14,25 CHNT STB Dele miefkajBRAB APD 20,18 CHNT MT 13,56 STB od BrAB STB GDB A BrAB Tak mówiłem wam, będąc u was, zanim dingen hebbe ick tot u gelproken /by u blijvende GpDB Tomči wam powied3iat u was ac udałem się do Rzymu, powiedziałem wam w waszym mieście od pierwszego dnia, gdy przybyłem do Azji, jak przez cały ten czas byłem z wami, pierwszego dnia, gdy przybyłem do Azji /jak 3 wami służąc Panu z całą pokorą, od pierwszego dnia, w którym przybyłem do Azji, aż do końca tego czasu, który z wami spędziłem. Seleric, czyż nie widziałem jego, czyż nie jesteśmy u was? I [inne [wówczas Czyż nie wszyscy jesteśby my nasi? sioftry jego i3ali wfy(tkie u nas nie [3? Sioltry te} iego wpPytki i3a3 v nas nie [3? ADESYVAS CHYLIŃSKIEGO NT WERTIME | 97 4) miejsce wewnątrz. Adesivy o tych znaczeniach w CHNT są używane szczególnie rzadko; w całym tłumaczeniu CHNT znaleziono zaledwie kilka ich przykładów. Jest to najczęściej adesyw zaimków trzeciej osoby, które są zastępnikami rzeczowników oznaczających przedmioty nieożywione: MT21,33 CHNT uzfodyno Winnic3ig [...] ir ikale jeyp prolawina = [paultuwa STB wijngaert plantede [...] ende groef eenen wijnper(back daer in GpDB naladžit winnicę[...] y wkopatl w niey pralę BRAB naladžit winnicę [...] y wkopatl w niey pralę APR 1,3 CHNT kurie klaulo Zod3ia too pranapyltec, ir kurie uztayko tey kao ira parafyta jeyp STB die hooren de woorden defer prophetie /ende die bewaren het gene in delelve gelchreven is GDB ktorzy [tuchają [tow Proroctwa tego /y 3achowywają to co w nim jelt napilano BRAB* Adesivy rzeczowników oznaczających przedmioty nieożywione w CHNT nie są w ogóle używane. Ogólnie adesyw CHNT przede wszystkim wiąże się z żywotnością. Adesive oznaczające miejsce wewnątrz, a nie w żywych istotach ani między nimi, są statystycznie tak rzadkie, że powstaje wrażenie, iż w takich przypadkach adesive zaimków zastosowano z inercji: zaimki trzeciej osoby mogą występować jako substytuty rzeczowników oznaczających zarówno istoty żywe, jak i przedmioty nieożywione. Bardziej szczegółowa analiza pokazuje, że użycie adesywów zaimków do oznaczania zarówno istot żywych, jak i przedmiotów nieożywionych w rzeczywistości nie jest zjawiskiem odrębnym i przypadkowym, lecz systemowym. Kwestia ta będzie dalej omawiana szerzej. W tradycyjnym znaczeniu miejsca przy czymś (por. Zinkevičius 1980: 259) w przekładzie NT Chylińskiego nie poświadczono ani jednej formy adesywu. Tę funkcję semantyczną przy czasownikach ruchu dėti, nešti, primušti etc. pełni aliatyw (LK 3,9; Lk 9,62; JN 19,29; ApD 2,23; 1 KOR 7,27 etc. ). 1.2. Z tego, co powiedziano o funkcjach semantycznych adesywu, wynika, że najważniejszą cechą rzeczowników CHNT użytych w formach adesywu jest żywy (+) nieożywiony (-). Adesyw leksemów oznaczających istoty żywe jest bardzo częsty także w innych dawnych pismach litewskich. Jak wskazuje Zigmas Zinkevičius, takie użycie stanowi od 70% do 100% wszystkich przypadków: w Postylii Daukšy formy adesywu liczby mnogiej zaimków pierwszej i drugiej osoby stanowią 45% wszystkich przykładów adesywu liczby mnogiej, w Postylii Bretkūnasa — 75%, natomiast w CHNT, Punktach kazań Sirvydasa, Ewangeliach Jaknavičiusa i Katechizmie Belarmina używane są wyłącznie one (Zinkevičius 1982: 33). Znaczenie kategorii żywotności i nieżywotności w opisie przypadków oznaczających miejsce podkreślał Wojciech Smoczyński. Wskazuje on, że jeden (litewski) rdzeń zwykle ma nie więcej niż dwa lokatywy. „Obserwuje się współwystępowanie (I) illatiwu z lokatiwem oraz (II) allatiwu z adessiwem, a to w zależności od znaczenia tematu: przy nieżywot2 W Bibliotece LMA przechowywane egzemplarze Biblii brzeskiej są wadliwe, brakuje w nich kart, zwłaszcza na początku i końcu książki. Dlatego nie możemy przedstawić niektórych przykładów Biblii brzeskiej. 98 | GINA KAVALIŪNAITĖ nych n[azwach| miejscowošci —(I), przy žywotnych (zwt. osobowych) i przy n[azwach] 0sob —(II). Nie ma natomiast takiego tematu, do którego tworzyłyby się zarówno loc[ativus] iill[ativus], jak ade[ssivus] i all[ativus- ]“ (Smoczynski 2001: 215). Badania typologiczne pokazują, że kategoria żywotności bywa gramatykalizowana, tj. te właściwości gramatyczne, które w jakiś sposób wiążą się z żywotnością, są regularnie wyrażane przez te części mowy (lub ich subkategorie), które z natury częściej stosuje się do oznaczania istot żywych. Oczywiste jest, że zaimki pierwszej i drugiej osoby zazwyczaj oznaczają ludzi, dlatego też regularniej wyrażają cechy gramatyczne związane z żywotnością (człowieczeństwem); takie użycie można uogólnić na wszystkich członków omawianej kategorii, tzn. adessivus zaimków stosuje się nawet w tych rzadszych przypadkach, gdy zaimek nie oznacza istoty żywej, np. : MT 10,11 CHNT Ir —O kad į kokian Mieltan aba kieman ateylite —ieyflit, Klaulkiteoc kac tęn —jampi ira wertas —wertu STB Ende in wat [tadt ofte vlecke ghy [ult inkomen /onderloeckt wie daer in weerdigh is GDB A do ktoregokolwiek mialta albo midltecikd wnid3iecie /wywiddujcie Sig ktoby w nim tego byt god3ien BRAB A do ktorego midlta dbo wsi wnid3iecie /wywidduycie [ig kthoryby w niey byt godsien W NATURALNEJ HIERARCHII ŻYWOTNOŚCI (animacy hierarchy) poszczególne części mowy oraz ich subkategorie zajmują określone miejsca w zależności od tego, jak często w zwykłych, prototypowych sytuacjach oznaczają istoty żywe. Pojęcie hierarchii żywotności wprowadził do językoznawstwa Michal Silverstein, badając dystrybucję modeli oznaczania podmiotu (agensa) i obiektu zdania przechodniego typu nominatywnego i ergatywnego według części mowy oraz ich subkategorii w językach australijskich Aborygenów (Silverstein 1976: 122 i n.). Pojęcie to jest szeroko stosowane w badaniu i opisie wielu innych zjawisk językowych związanych z kategorią żywotności. Przede wszystkim należy tu wymienić systemy rodzaju gramatycznego. Jolanta Mindak (1990) z powodzeniem stosuje pojęcie hierarchii żywotności do opisu systemów rodzaju gramatycznego języków słowiańskich. Pojęcie hierarchii żywotności jest szeroko stosowane we współczesnej literaturze lingwistycznej i uwzględniane w niektórych publikacjach dotyczących kategorii nominalnych (np. w przeglądzie Stephena Andersona opublikowanym w popularnym zbiorze pod redakcją Timothy’ego Shopena na temat typologii składniowej). Hierarchia żywotności Silversteina jest tu (zob. tabelę 1) przedstawiona tak, jak zwięźle przedstawia ją w swoim artykule Anderson (1985: 183): TABELA 1. HIERARCHIA ŻYWOTNOŚCI żywotność <€ > nieżywotność pierwszej drugiej wskazujące nazwy własne osobowe nieożywionych zaimki żywotnych nieżywotnych osoby osoby i trzeciej (nie-ludzi) rzeczy zaimki zaimki osoby nazwy określenia nazwy zaimki < ~ ADIESSYW CHYLIŃSKIEGO W PRZEKŁADZIE | 99 Statystyka użycia adiesywów w CHNT dość dokładnie odpowiada przedstawionej tu klasyfikacji. Formy adiesywu w CHNT są używane z następującą częstotliwością: 2. TABELA. CZĘSTOTLIWOŚĆ UŻYCIA ADIESYWU W CHNT WEDŁUG CZĘŚCI MOWY I ICH SUBKATEGORII Adiesywy zaimków pierwszej osoby l. poj. manimp (44x), l. mn. mūsimp (21x) Adiesywy zaimków drugiej osoby tavimp (21x), l. mn. jūsimp (59x) Adesyw zaimka zwrotnego savimpi (61x) Adesyw imion własnych Kristusiep (65x), Viešpatiep (55x), Jėzusiep (47x), Diewiep (44x), Tėviep (11x), Sūnumpi (4x), Simoniep (4x) itd., łącznie 177 adesywów imion własnych Adesyw zaimków wskazujących i zaimków trzeciej osoby jampi, tampi, kitampi (90x) Adesyw zaimków względnych kuriampi, kampi (23x) Adesyw nazw osób žmogumpi (8x) Adesyw przymiotników gyvampi (1x), tikrampi (1x), išmintingampi (1x) Adesyw nazw istot żywych (nie-ludzi) i przedmiotów nieożywionych brak Jak wynika z przedstawionych danych, adesywy zaimków pierwszej i drugiej osoby oraz zaimka zwrotnego są najczęstsze (206x), następnie występują adesywy imion własnych (177x), na trzecim miejscu — adesywy zaimków wskazujących, zaimków trzeciej osoby i zaimków względnych (113x), najrzadsze — adesywy nazw osób (8x) i przymiotników (3x). Ani adesywy nazw istot żywych (nie-ludzi), ani adesywy nazw przedmiotów nieożywionych nie są używane w CHNT. To, że imiona własne są używane częściej niż zaimki wskazujące i zaimki trzeciej osoby, w tym przypadku nie burzy systemu. W tekście neutralnym słowa dievas, tėvas, sūnus są używane jako pospolite, jednak tutaj nazwy chrześcijańskiego Boga i jego osób uważa się za imiona własne, a słowa te są statystycznie częstsze w Piśmie Świętym niż w tekście neutralnym. Skala hierarchii żywotności jest częścią szerszej HIERARCHII INDYWIDUALNOŚCI (individuation hierarchy), na której w swoich pracach opiera się wielu lingwistów. Pojęciem tym z powodzeniem operuje się przy opisywaniu różnych zjawisk morfosyntaktycznych, zwłaszcza związanych z systemami użycia przypadków —Alanas Timberlake używał pojęcia indywidualności obiektu, badając użycie dopełniacza negacji w języku rosyjskim, natomiast John Hopper i Sandra Thomp- 100 | GINA KAVALIŪNAITĖ son zastosowali ją jako parametr tranzytywności (Timberlake 1975: 123-139; Hopper, Thompson 1980: 251-299). Na skali hierarchii indywidualności, według wyrażanego stopnia indywidualności, wyróżnia się następujące opozycje semantyczne: 3. TABELA: HIERARCHIA INDYWIDUALNOŚCI wysoki stopień indywidualności niski stopień indywidualności nazwa własna pospolita żywy nieżywy liczba pojedyncza liczba mnoga konkretny abstrakcyjny Semantyczne cechy adesywów używanych przez CHNT dokładnie odpowiadają wymienionym tu cechom wysokiego stopnia indywidualności: większość adesywów stanowią nazwy własne, używane są wyłącznie adesywy rzeczowników oznaczających istoty żywe, dominują adesywy liczby pojedynczej, używane są wyłącznie adesywy liczby mnogiej zaimków pierwszej i drugiej osoby (najściślej związane z gramatykalizowaną żywotnością), nie są używane adesywy rzeczowników abstrakcyjnych. Zatem analiza danych językowych Chylińskiego potwierdza zaobserwowaną przez Zinkevičiusa tendencję do używania form adesywu w odniesieniu do istot żywych. Częściej używany jest adesyw tych części mowy i ich podkategorii, które w hierarchii żywotności zajmują wyższe miejsca. Różnice w częstości użycia adesywu w obrębie jednej części mowy (tj. wtedy, gdy stopień gramatykalizowanej żywotności jest jednakowy) można opisać na podstawie hierarchii indywidualności. 2. UŻYCIE ADESYWU ZAMIAST INESYWU I ODWROTNIE 2.1. W literaturze dotyczącej lokalizatorów postpozycyjnych problemowi temu poświęca się niemało uwagi. Przyczyny mylenia inesywu i adesywu wyjaśnia się dwojako. Większość badaczy stoi na stanowisku, że różnica między funkcjami adessivu i inessivu zanikła w samym języku (Laigonaitė 1957: 27; Palionis 1967: 120, 170; Rosinas 1995: 65; 2001: 140-143; Gelumbeckaitė 1996: 158; 1997: 189-190; Maskuliūnas 2000: 205-206), inni zaś sądzą, że ich użycie w tekstach przetłumaczonych z Biblii Lutra było uwarunkowane wpływem źródeł przekładu: „Die Frage, ob diese Vertauschung eine volkssprachige Grundlage hat, mochte ich verneinen. [...] Ich nehme also an, dafB die Vertauschung von Adessiv und Lokativ (Inessiv) letztlich vorlagenabhūngigist“ (Range 1995: 99-101). Przeprowadzona analiza wykazała, że znaczenia adessivu i inessivu w CHNT są dość wyraźnie rozróżniane. Znaczenie adessivu w CHNT wiąże się przede wszystkim z żywotnością i miejscem. Inessiv natomiast nigdy nie jest używany do oznaczania przebiegu w świadomości istot żywych; określa on miejsce czynności lub przedmiotu, czas czynności, miejsce między czymś, rozprzestrzenienie. Adessivy pierwszej i drugiej osoby liczby mnogiej są używane do oznaczania miejsca między czymś oraz rozprzestrzenienia czegoś, zaś zaimki trzeciej osoby występują w liczbie mnogiej inessivu: one, w hierar- ADESYVAS CHYLINSKIO NT VERTIME | 101 chii żywotności zajmując niższe miejsce, nie miały już form adessivu liczby mnogiej. Rzeczowniki wyrażające to znaczenie również występują wyłącznie w liczbie mnogiej inessivu. Jak widać z Indeksu (1964) sporządzonego przez Czestawo Kudzinowskiego, w CHNT nie ma ani jednego antroponimu, zaimków aš, tu, leksemów Dievas, Tėvas, Jėzus, Kristus itp. w inessivie. Z 4117 inessivów użytych w CHNT zaledwie kilka oznacza istoty żywe. Są to inessivy liczby mnogiej žmonėse (9x), pranašuose (5x), visuose (1x) oraz inessivy liczby pojedynczej žmoguj (1x), boboj (1x), motinoj (1x). Omówimy dalej tych kilka przypadków: 1) inessiv liczby mnogiej žmonėse (9x): MK 10,27 CHNT Zmonela tey ira nepadabna, bet ne Diewiep. Diewiep nec wili dayktey ira padabni STB By de menfchen is het onmogelick /maer niet by Godt: want alle dingen 3ijn mogelick by Godt GDB V ludjič to niemo3no /dle nie u Bogda: dbowié u Boga wpyltko jelt mo3no BRAB /Vludjic to ielt niepodobno /ale nie v Boga /Abowiem v Boga wfyltko ielt podobno Lk 18,27 CHNT Kao ira nepadabna jmonela, diewiep ira padabna STB De dingen die onmogelick 3ijn by de menfchen /3ijn mogelick by Godt GpB Co jelt nie možna u ludsi /možna jelt u Boga BRAB To co ielt niepodobno v lud3i /podobno ielt v Bogd Ponieważ w omawianych przykładach mowa jest o osobach żywych, należałoby tu oczekiwać adesivu, tym bardziej że w źródłach przekładu w odpowiednich miejscach użyto typowych odpowiedników adesivu. Pojawienie się inessivu žmonėse w tym miejscu można by wyjaśnić tym, że Chylinskis w ogóle nie używał rzeczownikowych adesivów liczby mnogiej i, nie mając w swoim systemie językowym potrzebnej formy adesivu, używał zamiast niego inessivu. Myśl tę potwierdza również znajdujący się obok adesyw Dieviep., użyty w dokładnie takiej samej pozycji i w tym samym znaczeniu. W znaczeniu „miejsce między czym” Chyliński używał liczby mnogiej adesywu zaimków pierwszej i drugiej osoby, lecz jeśli znaczenie to wyrażane jest rzeczownikiem lub zaimkiem trzeciej osoby, zawsze występuje on w liczbie mnogiej inesywu. 2) liczba mnoga inesywu w prorokach (5×): ArD 13,40 CHNT kao ira palakita pranapofe STB 't gene geleght is in de Propheten GbpB to co powied3iano w Prorocech BRAB to co powied3iano w Prorocech Inesyvas pranasuose oznacza „w księgach proroków- ”, a więc w tym przypadku miejsce oznaczane inesywem nie jest związane z żywotnością. Czysto teoretycznie w takiej pozycji można by było użyć również adesy- 108 | GINA KAVALIŪNAITĖ w znaczeniu „w przestrzeni duchowej” używał inesywu zaimków pierwszej i drugiej osoby oraz zaimka zwrotnego, choć czasami poprawiał go na adesyw; 2) w znaczeniu „miejsce między czym” Bretkun, w odróżnieniu od Chylińskiego, używał również liczby mnogiej inesywu zaimków pierwszej i drugiej osoby. Takie użycie przez Bretkuna możemy uznać za mylenie inesywu z adesywem. W innych starych pismach znaleziono jedynie przypadki mylenia inesywu i adesywu zaimków trzeciej osoby. Przyczyny takiego mieszania najprawdopodobniej tkwią w samym systemie językowym: granice znaczeń inessivu i adessivu u różnych autorów mogły się nie pokrywać. W systemie językowym jednych autorów użycie adessivu wiązało się z większym stopniem indywidualności (Chylinskis), natomiast gdzie indziej (Daukša, Sirvydas) zakres jego użycia mógł obejmować także człony o mniejszym stopniu indywidualności. Pytanie, dlaczego w pismach Bretkūnasa inessivus jest używany znacznie szerzej niż u innych autorów, należałoby zbadać osobno. 3. WNIOSKI STOSUNEK DO ŹRÓDEŁ PRZEKŁADU. Podstawowymi odpowiednikami używanych w CHNT konstrukcji adessivu są konstrukcje przyimkowe o znaczeniu miejscowym ol. in + DAT. /Acc. (58%) beilen.w + Loc. (60%), rzadziej w odpowiednich miejscach znajdujemy ol. by + DAT. (23%) i len. u + GEN. (22%). Pozostałą część stanowią odpowiedniki ol. op + DAT. /Acc., voor + DAT. / Acc.,aen + DAT. /Acc. bei len. pry + Loc., pr3e3 + Acc., 3 + INSTR. Nie zauważono tendencji, aby którakolwiek z konstrukcji sprzyjała użyciu adessivu. Konstrukcje adessywne, którym w tekście niderlandzkim odpowiada by + DAT., w poprawkach bywają zastępowane przez pas + Acc., su + INSTR., jednak nie ma podstaw, by twierdzić, że poprawki te są uwarunkowane źródłami przekładu. UŻYCIE. Konstrukcje adessywne oznaczają miejsce w duchowej przestrzeni istot żywych, miejsce u kogoś, w czyimś otoczeniu oraz miejsce między czymś a czymś, rozprzestrzenianie się (w tym znaczeniu używane są wyłącznie adessywy liczby mnogiej zaimków pierwszej i drugiej osoby). Miejsce w rzeczach nieożywionych konstrukcje adessywne w CHNT wskazują szczególnie rzadko; znaleziono zaledwie kilka takich przypadków. W znaczeniu miejsca przy czymś adessyw w CHNT nie jest używany. Znaczenie adessywu CHNT jest bezpośrednio związane z gramatykalizowaną żywotnością, tj. częściej używa się form adessywu tych części mowy, które oznaczają istoty żywe. Adessywy używane w CHNT całkowicie dokładnie odpowiadają skali hierarchii żywotności Silversteina (najczęściej spotykane są formy adessywu zaimków pierwszej i drugiej osoby, nieco rzadziej — nazw własnych, zaimków trzeciej osoby, jeszcze rzadziej — nazw osób; nie występują formy adessywu nazw istot żywych (niebędących ludźmi) ani przedmiotów nieożywionych) oraz cechom indywidualności hierarchii indywidualności (częściej używane są adessywy nazw własnych oraz części mowy zajmujących wyższe miejsce w hierarchii żywotności, formy liczby pojedynczej adessywu są nieporównanie częstsze niż liczby mnogiej, używane są wyłącznie adessywy rzeczowników konkretnych). Potwierdza to stwierdzoną przez Zinkevičiusa tendencję do częstszego używania form adessywu w odniesieniu do istot żywych oraz wniosek Smoczyńskiego, że między adessywem i inessywem, względnie alatywem i illatywem, zachodzi relacja dystrybucji komplementarnej według opozycji żywotność : nieżywotność. UŻYCIE INESSYWU ZAMIAST ADESSYWU I ODWROTNIE 1. Takie przypadki, gdy inessyw i adessyw są używane w jednej konstrukcji, a zasada uzgodnienia nie zostaje naruszona (I. Matheiupj tapagaliauliagi Galwagi MzK 24, „;ira and wilo ir per wic, ir ju/imp wilofe CHNT EF 4,6 itp.), nie należy uważać za przypadki mylenia inessywu i adessywu ADESSYW W PRZEKŁADZIE NT CHYLIŃSKIEGO | 109: oba te przypadki używane są w znaczeniu miejscowym, adessyw przyjmują części mowy lub ich kategorie zajmujące wyższe miejsce w hierarchii indywidualności, względnie żywotności, a inessyw — części mowy wyrażające mniejszą indywidualność oraz ich podkategorie. Mowa tu o dystrybucji komplementarnej wyznaczanej przez cechy semantyczne. 2. Chociaż liczby mnogiej adesywy zaimków pierwszej i drugiej osoby CHNT są używane w znaczeniu miejsca między czymś a rozprzestrzenieniem, liczby mnogiej inessywy zaimków trzeciej osoby juose oraz liczby mnogiej inessywy žmonėse nie należy uważać za przykłady mylenia adesywu i inessywu, ponieważ liczba mnoga zaimków trzeciej osoby i rzeczowników, jako słabo zindywidualizowana kategoria, w języku Chylińskiego nie miała form liczby mnogiej adesywu. Dlatego zamiast adesywu używany jest tu inessyw. Podobnie także w innych dawnych pismach: įmonefe bediewiūfemp i neyGtikumūlfemp DP 44., „bei kt. 3. W języku Chylińskiego granice znaczeniowe inessywu i adesywu są wyraźnie rozróżniane i niemal nigdy się ich nie myli. W całym NT znaleziono zaledwie kilka takich przykładów; zdarza się, że przez nieuwagę użyty zamiast adesywu inessyw (zaimka trzeciej osoby) poprawia się na adesyw (MT 23,21). 4. Za niewątpliwe fakty mylenia inessywu i adesywu w pismach Bretkūnasa należałoby uznać używanie inessywu i adesywu zaimków pierwszej i drugiej osoby oraz zaimka zwrotnego ([shwielumas kuris tawije —tawipi ira BNT LK 11,35 etc.) do oznaczania miejsca w duchowej przestrzeni istot żywych oraz inessywu i adesywu liczby mnogiej zaimków pierwszej i drugiej osoby do oznaczania miejsca między czymś (tu daiktu, kurie mufui —mufip nulsidawe BNT Lx 1,1 etc.). W innych dawnych pismach inessyw i adesyw są mylone, gdy zaimki trzeciej osoby są używane do oznaczania miejsca w duchowej przestrzeni istot żywych (Dwalia S. būwo iame DP 426,, J Dwalia buwo iamimp DP 426.,,..) oraz gdy inessywy i adesywy liczby mnogiej zaimków trzeciej osoby albo nazw własnych i określeń osób są używane do oznaczania miejsca między czymś (nera iumpi teylibes PS, 130,, „,; nera iuofe [weykatos PS, 125, „; turėtų will/ados malonę Diewiep ir gerūliamp jmonefemp DP 67; įmonefe bediewiūlemp ir neyfštikimūfemp DP 44_, „,). ZNAKI [...] —kupiūra Zmog[us] —odtworzony skrót ——dziwne w > —synonim {...} —nieczytelne | —początek poprawki Z abcNišbraukta SKRÓTY Acc. —accusativus (biernik) ADES. —adessivus (miejscownik przybliżenia oznaczający przebywanie w pobliżu) ALLAT. —allativus (miejscownik przybliżenia oznaczający kierunek ku pobliżu) Dar. —dativus (celownik) 110 | GINA KAVALIŪNAITĖ GEN. —genitivus (dopełniacz) ILLAT. —illativus (inesyw miejscownik wewnętrzny) INSTR. —instrumentalis (narzędnik) len. —po polsku Loc. —locativus (miejscownik wewnętrzny) NOM. —nominativus (mianownik) ol. —po holendersku SKRÓTY BNT —NOWY TESTAMENT. Ing Lietuwilchka Liel5uwi perrafchitas per lana Bretkuna Labguwos Plebona. 1580. Cytowane za: Range J.D., Scholz, Fr. (red.), NAVIAS TESTAMENTAS. Ing Lietuwilchka Liefzuwi perralchitas per lana Bretkuna [...] 1580, faksymile rękopisu 7 i 8, 1991, Paderborn-Monachium-Wiedeń-Zurych. BP —POSTILLA tatai elti Trumpas ir Praltas Ilchguldimas Euangeliu [...] Per lana Bretkuna Lietuvos Plebona Karaliaucjiuie Prufiifu. 1{[paufta Karaliauc3iuie Jurgio Oftenbergero. Mata Pono 1591. BRAB —Biblia swigta, Tho iest, Ksiggi Starego y Nowego Zakonu, wiasnie z Zydowskiego, Greckiego, y Laciniskiego, nowo nd Polski igzyk z pilnoscig y wiernie wylojone, [Brzešč], 1563. CHNT -Czestaw Kudzinowski, Jan Otrebski, Biblia litewska Chyliriskiego. Nowy Testament 2, Tekst, Poznan: Zaktad Narodowy im. Ossolinskich, 1958. DP — Postilla CATHOLICKA Tdi elt: Iiguldimas Ewangeliu kiekwienos Nedelos ir ffwgtes per willis metus. Przez Kiinigga MIKALOIV DAVKSZA, kanonika Mednickiego, z języka polskiego przełożona. Za władzą i pozwoleniem zwierzchności w Wilnie / w drukarni Akademii SOCIETATIS IESU. A.D. 1599. GDB — Biblia święta, to jest, Księgi Starego i Nowego Przymierza z żydowskiego i greckiego języka na polski pilnie i wiernie przetłumaczone | [...], [Gdańsk], 1632. MzK — CATECHISMVSA PRAlty S3adei, Makllas (kaitima ralchta yr gielmes del kriklcjianiltes bei del berneliu iaunu nauiey lugulditas KARALIAVCZVI VIII. dena Meneles Saufia, Metu vfsgimima Boga. M.D.XLVII. PS —PVNKTY KAZAN od Adwentu dj do Poltu, Litewskim igzykiem, z wyttumdczeniem nd Polskie PRZEZ Ksigdzd KONSTANTEGO SzYRwIDA | Theologd Societatis IESV | Z DOZWOLENIEM STARSZYCH wyddne. W WILNIE W Drukdrni Akddemiey Societatis IEsv Roku M.DC.XXIX. STB -Biblia, Dat Is De gantlche H. Schrifture, vervattende alle de Canonijcke Boecken des Ouden en des Nieuwen Testaments. Za pozwoleniem Wielce Potężnych Panów Stanów Generalnych Zjednoczonych Niderlandów [...] Wiernie przełożone z języków oryginalnych na nasz język niderlandzki [...] oraz na mocy wspólnego postanowienia Kościołów niderlandzkich poprawione pod względem błędów drukarskich i pomyłek znalezionych w pierwszym wydaniu. W Amsterdamie, wydrukowano u wdowy po niegdyś Pawle Aert(z Ravefteijn [...] Anno 1657. LITERATURA ANDERSON, S. R. 1985: Inflectional morphology. Shopen, T., ed., Language Typology and Syntactic Description 3, Grammatical categories and the lexicon, Cambridge etc.: Cambridge University Press., 151-201. FRAENKEL, E. 1929: Syntax der litauischen Postpositionen und Pripositionen, Heidelberg: Carl Winter. GELUMBECKAITE, J. 1996: Vulgatos prielinksniniy konstrukcijų santykis su inesyvu J. Bretkūno „Evangelijos pagal Luką“ vertime. Baltistica 31 (1), 155-161. GELUMBECKAITE, J. 1997: Postpoziciniai vietininkai J. Bretkūno „Evangelijos pagal Luką“ vertime. Baltistica 32 (2), 179-202. GELUMBECKAITE, J. 1999: Linksniy ir prielinksniniy konstrukcijų vartosena Jono Bretkūno „Evangelijos pagal Luką“ vertime. Daktaro disertacijos rankraštis, Lietuvių kalbos institutas. HOPPER, P. J., THOMPSON, S. A. 1980: Transitivity in grammar and discourse. Language 56, 251-299. ADESYVAS CHYLINSKIO NT VERTIME | 111 KAVALIONAITE, G. 2001: Chylinskio Naujojo Testamento vertimas ir jo šaltiniai: įrašai bei teksto taisymai. Acta Linguistica Lithuanica 44, 105-128. KAZLAUSKAS, J. 2000: Lietuvių kalbos istorinė gramatika. 1 d., Rinktiniai raštai 1, parengė A. Rosinas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. KupziNOwsKI, Cz. 1964: Biblia Litewska Chylinskiego. Nowy Testament 3, Indeks, Poznan: Panstwowe Wydawnictwo Naukowe. LAIGONAITĖ, A. 1957: Pašalio vietininkai dabartinėje kalboje. Lemchenas, Ch., red., Kai kurie lietuvių kalbos gramatikos klausimai, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 21-39. MASKULIŪNAS, B. 2000: Dėl vieno posesyvumo raiškos atvejo senuosiuose raštuose. Baltistica 34 (2), 199-208. MINDAK J. 1990: Językowa kategoria žywotnošci w polszczyznie i stowiariszezyžnie (na tle innych jezykow swiata). Proba ujęcia typologicznego, Wroctaw: Ossolineum. PALIONIS, J. 1967: Lietuvių literatūrinė kalba XVI-XVII a., Vilnius: Mintis. RANGE, J.-D. 1992: Kommentierte Edition des Bandes 7 der altlitauischen Bibeliibersetzung (Evangelien und Apostelgeschichte) von Joh. Bretke, Labiau 1580. Habilitationsschrift, vorgelegt dem Fachbereich 13 Romanistik-Slavistik der Westfalischen Wilhelmsuniversitit Minster. RANGE, J.-D. 1995: Allativ und Adessiv in altlitauischen Texten des 16. Jahrhunderts. Linguistica Baltica 4, 96-102. RosINAS, A. 1995: Baltų kalbų įvardžiai: morfologijos raida, Vilnius: Vilniaus universitetas. RosiNAs, A. 2000: Inesyvo ir adesyvo formų kilmės ir raidos klausimu. Baltistica 34 (2), 173-183. RosiNAs, A. 2001: Mikalojaus Daukšos tekstų įvardžių semantinė ir morfologinė struktūra, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. SILVERSTEIN, M. 1976: Hierarchy of features and ergativity. Dixon, R.M.W., ed., Grammatical categories in Australian languages, New Jersey: Humanities Press (Australian Institute of Aboriginal Studies, Linguistics Series, 22), 112-171. SmoczyNskl, W. 2001: Przypadki lokalne jezykow battyckich. 1d., Jezyk litewski w perspektywie porownawczej, Krakow: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielloniskiego, 214-216. TIMBERLAKE, A. 1975: Hierarchies in the genitive of negation. Brecht, R. D., Levine, J. S., eds., Case in Slavic, Columbus, Ohio: Slavica Publishers, 338-359. ZINKEVICIUS, Z. 1980: Lietuvių kalbos istorinė gramatika 1, Vilnius: Mokslas. ZINKEVICIUS, Z. 1982: Lietuviy kalbos postpoziciniai vietininkai. Baltistica 18 (1), 21-38. Gina Kavaliūnaitė Gauta 2001 10 04 Lietuviy kalbos institutas Antakalnio g. 6, 2055 Vilnius, Lietuva [email protected]