Sociolingvistinis žvilgsnis į XVI–XVII a. Rytų Lietuvos antroponimiją

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLV (2001), 39–61 Socjolingwistyczne spojrzenie na antroponimię wschodniej Litwy w XVI–XVII wieku Laima Grumadienė Instytut Języka Litewskiego, Wilno Na podstawie analizy nazw osobowych odnotowanych w księgach sądowych Linkmenys (wschodnia Litwa) z 1554 i 1636 roku sugeruje się, że co najmniej od XVI wieku na ziemiach dzisiejszej Litwy mógł działać mechanizm rutenizacji, podobny do późniejszego procesu polonizacji. Język ruski, mówiona odmiana języka kancelarii wielkoksiążęcej, mógł szerzyć się wśród szlachty jako symbol statusu. Proces ten mógł objąć również część chłopstwa. Fakt, że skrócone formy imion chrześcijańskich mogą występować zarówno w postaci litewskiej, jak i słowiańskiej, wskazuje, że obie musiały być w użyciu: nie można tego przypisać nawykom pisarskim. Oznacza to, że w XVI wieku mogły istnieć ogniska litewsko-ruskiej dwujęzyczności daleko na północ od litewsko-ruskiej granicy językowej. Jeśli tak, należy zrewidować nasze poglądy na mechanizm wprowadzania (części) slawizmów do dialektów wschodniolitewskich: mogły one być wprowadzane wraz z nowymi elementami życia codziennego, pod wpływem tradycji pisanej (zwłaszcza cerkiewnosłowiańskiej) lub w wyniku szerzenia się dwujęzyczności od XVI wieku. 1. O SYTUACJI SOCJOLINGWISTYCZNEJ Omawiając liczące kilka stuleci zmiany fonetyczne w języku litewskim lub w poszczególnych jego dialektach, zwłaszcza wschodnich, powszechnie uznaje się, że „bardzo ścisłe i dawne kontakty ze Słowianami wschodnimi oraz wszelkie mieszanie się nie mogły nie wpłynąć na rozwój języka litewskiego” (Zinkevičius 1987: 68). Powstawanie znacznej części slawizmów leksykalnych zwykło się objaśniać wzajemnym oddziaływaniem kultur i rozwojem cywilizacji, czyli nazywaniem NOWOŚCI za pomocą wyrazów zapożyczonych lub przetłumaczonych dosłownie. W takich przypadkach nie są konieczne wyjątkowo ścisłe i aktywne kontakty; zapożyczenia mogą rozprzestrzeniać się za pośrednictwem pośredników: „[…] Litwini przed czasami Mendoga byli już nieco zaznajomieni z chrześcijaństwem, najwyraźniej głównie za pośrednictwem sąsiadów, Słowian wschodnich: znali i używali terminów chrześcijańskich oraz nazw świąt chrześcijańskich przejętych od Słowian wschodnich, nieobce były im też niektóre imiona chrześcijańskie. Wszystko to Litwini najprawdopodobniej przyswoili sobie w naturalnym kontakcie z chrześcijańskimi sąsiadami, handlując z nimi i wymieniając się dobrami kultury, ponieważ nie dysponujemy bezpośrednimi danymi o działalności misyjnej na Litwie w tamtym okresie” (Zinkevičius 2000: 14). Wiadomo, że zapożyczaniu leksyki za pośrednictwem aktywnych kontaktów towarzyszy również przejmowanie lub zastępowanie obcymi wyrazami słów już istniejących we własnym języku; wyrazowi nadaje się dodatkowe znaczenie, nieobecne w języku własnym, przejęte od obcych, mimo że obok istnieje inny (rodzimy) wyraz określający to znaczenie; obok zwykłego, naturalnego zachodzi więc także zapożyczanie nadmiarowe — 40 | LAIMA GRUMADIENĖ właśnie takich zapożyczeń unikano podczas opracowywania wielkiego Słownika języka litewskiego. Gdybyśmy spróbowali ułożyć na jego podstawie słowniki poszczególnych dialektów lub gwar i porównali je z nielicznymi już istniejącymi słownikami drukowanymi, przede wszystkim brakowałoby nam omówionych już zapożyczeń tego rodzaju. Badania nad slawizmami w dialektach i ich chronologią (więcej o literaturze przedmiotu i własnych spostrzeżeniach zob. Kardelis 1999) z pewnością jednak nie obalają hipotezy, że część slawizmów leksykalnych mogła trafić do niektórych gwar dzisiejszych południowych i wschodnich Auksztotów (przede wszystkim wileńskich i uciańskich) stosunkowo dawno i nie tylko jako zapożyczenia kulturowe, tj. wraz z nowymi lub na nowo ujmowanymi realiami. W gwarach występują bowiem dawne slawizmy, które po prostu wyparły niewątpliwie używane rodzime wyrazy (w systemach i podsystemach nazewniczych, zarówno semantycznych, jak i gramatycznych, zioną swoiste „luki”, które wypełniają slawizmy). Są to zatem typowe zjawiska dwujęzyczności i aktywnych kontaktów. Zapożyczenia te, używane stale i przez długi czas, ulegały wygładzeniu i zmianom, dlatego trudno ustalić czas ich pojawienia się (por. Urbutis 1992, 1993), można jednak przypuszczać, że część z nich mogła trafić do języka już w XVI–XVII wieku. Nie zachowały się zabytki czysto mówionej odmiany ówczesnych dialektów wschodniolitewskich, a w piśmie tak zwanego wschodniego wariantu języka pisanego, opartego na kształtującym się interdialekcie wileńskim, odzwierciedla się wyższa warstwa języka, czyli język pisany, który z kolei podlegał wpływom słowiańskim (i nie tylko) również wskutek kontaktu z językami źródłowymi, z których tłumaczono dużą część tej literatury. Pewnym, choć obarczonym znacznymi zastrzeżeniami, świadectwem użycia języków są różne spisy mieszkańców i nazw miejscowych sporządzane przez administrację i Kościół. Jest oczywiste, że stosunki między językiem litewskim a językiem ruskim¹ są bardzo stare. Chciałabym omówić je tutaj na podstawie danych ze źródeł z połowy XVI i początku XVII wieku. Nowsza byłaby teza, że ówczesny język ruski mógł mieć znaczny wpływ na dzisiejsze dialekty wschodniolitewskie, zwłaszcza na ich leksykę, za pośrednictwem bezpośrednich kontaktów i możliwej w niektórych miejscach aktywnej dwujęzyczności najniższej warstwy społecznej ludności — chłopów — w omawianym okresie NIE TYLKO NA SAMYM WSCHODNIM SKRAJU ETNICZNEJ LITWY (Zinkevičius 1987: 112; por. Vidugiris 1983: 53), LECZ NA ZNACZNIE SZERSZYM PASIE NA ZACHÓD. Można też sformułować wysuwane tu przypuszczenie w bardziej umiarkowany sposób: jeśli fakty potwierdziłyby, że w XVI–XVII wieku na obszarze dzisiejszej wschodniej Litwy (być może tylko w niektórych miejscowościach) rzeczywiście występowały aktywne kontakty języka litewskiego z ruskim oraz przypadki dwujęzyczności, to być może także część 1 Obecnie w językoznawstwie litewskim częściej używa się terminu białoruski, ale zwykle wiąże się go z nazwą współczesnego państwa Białorusi i jego mieszkańców, podczas gdy w omawianiu zagadnień od połowy XVI do początku XVII wieku właściwszy wydaje się etnonim gudowie, również mający dawne tradycje w języku litewskim; język tej grupy etnicznej określany jest jako język gudów (por. Gudavičius 1999: 436). Litwini nazywali Gudami mieszkańców Wielkiego Księstwa Litewskiego, mówiących językiem słowiańskim i zamieszkujących część tak zwanej Rusi Czarnej, Białej i Czerwonej. Rosjanie z Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, Moskale, nazywali ich po prostu Litwinami, ros. литвины; oni sami nazywali siebie Rusinami, ros. русские (Čekmonas 1988: 42), a postrzegając siebie jako poddanych Wielkiego Księstwa Litewskiego — po prostu Litwinami. Trzeba wprowadzić nietypowy w językoznawstwie litewskim skrót gu., oznaczający język gudów. W omawianym źródle z 1554 roku wspomniano zresztą dwór Gudiškių (dworu jego Gudziśzek In₁₅₅₄ 121), co wskazuje, że inni nie byli Gudami; występują też imiona osobowe o pochodzeniu etnonimicznym: Szczepan Gudelis In₁₅₅₄ 84; Jezioru Tanu miedzy polu Mosią Nareykowicz, ktore zowią Gudziskiego In₁₅₅₄ 123; Janielis z Mosiem bratem Melancy, ludzi gudziskie In₁₅₅₄ 122, choć dwa ostatnie przykłady mogą oznaczać przynależność do dworu Gudiškių. Jest jeszcze jedno imię osobowe o pochodzeniu etnonimicznym — Andrzey Tatarzyn In₁₅₅₄ 86, natomiast imię osobowe Lach In₁₅₅₄ 104 robi można łączyć zarówno z etnonimem, jak i ze skróconą formą imienia Aleksiej lub Ilja; por. Б II, 24, 71. Warto przypomnieć rozważania J. Ochmańskiego (1996: 66–7) dotyczące możliwej chronologii i historii powstawania takich nazw. XVI–XVII a. Rytų Lietuvos antroponimija | 41 Pojawienie się slawizmów w dialektach można by wyjaśniać właśnie nimi, tj. w poszczególnych przypadkach datować je na wcześniejszy okres? Poszukiwanie takich slawizmów to już zupełnie inny temat. Tutaj chodzi o wyjaśnienie, czy istnieją dowody na to, że w tamtym czasie mogły zaistnieć okoliczności sprzyjające powstaniu dwujęzyczności. Trzeba dodać, że nikt nie zaprzecza również interakcji języków litewskiego i białoruskiego (szerzej zob. Zinkevičius 1987: 54–75), ale zazwyczaj mówi się albo o aktywnych kontaktach z późniejszego okresu, tj. po tym, jak na początku XVIII w. zaraza i wojny spustoszyły Litwę, a na wyludnione wschodnie i południowo-wschodnie obrzeża dzisiejszej Litwy napłynęła już większa liczba Białorusinów, albo o bardzo odległych czasach. W niniejszym artykule, opierając się na danych antroponimicznych, chciałoby się spróbować dowieść, że w niektórych miejscowościach dzisiejszej Litwy Wschodniej aktywne kontakty z Białorusinami mogły występować również w połowie XVI i na początku XVII w. O tym, że na początku XVII w. w Wilnie mieszkało wielu Białorusinów, pisał Zinkevičius (1977: 6–7), badał jednak dokument kościoła katolickiego, dlatego poza zakresem jego analizy pozostały antroponimy prawosławnych, którzy po prostu nie mogli się tam znaleźć (a przynajmniej część Białorusinów, podobnie jak Litwinów, była wówczas prawdopodobnie prawosławna, gdyż w samym Wilnie stało 9 cerkwi). W ogóle zaś wielu ówczesnych Białorusinów, którzy zresztą stosunkowo niedawno (w XIV–XV w.) stali się narodem z własnym językiem, wykształconym z zachodnich dialektów ruskich, mieszkało w Wielkim Księstwie Litewskim i stanowiło znaczną część ówczesnych mieszkańców województwa wileńskiego. Nie ma danych, czy wszyscy przyjęli już chrzest w obrządku bizantyjskim (prawosławie wprowadzono w 988 r.); sądzi się, że wówczas zachodnia granica prawosławia przebiegała na linii Połock–Mińsk–Grodno (Zinkevičius 2000: 13). Niektórzy Białorusini, podobnie jak prawosławni Litwini, mogli później przejść na katolicyzm. Niewiele wiadomo o prawosławnych mieszkających wówczas w bardziej oddalonych miejscowościach, wiadomo jednak, że choć w niektórych miejscach nielicznie, zamieszkiwali oni całe terytorium dzisiejszej Litwy, zwłaszcza dobra magnackie (Gudavičius 1999: 68, 96, 358, 436–439, 452 i in.). I oczywiście im dalej na wschód, tym było ich więcej. Nie należy jednak stawiać znaku równości między Białorusinami a prawosławnymi: jasne jest, że później tak nie było, podobnie jak nie jest tak obecnie, ale przecież ziemie katolickie graniczą dziś z prawosławnymi mniej więcej w tym samym miejscu, co główne obszary zamieszkane przez etnicznych Litwinów i Białorusinów. Warto dodać, że część mieszkańców tego pogranicza, począwszy od XIV w., stała się unitami (Gudavičius 1999: 318–321). Podejrzenie o wpływie prawosławia budzi występowanie kanonicznych imion prawosławnych, ich zdrobnień, a także późniejszych nazwisk, które z nich się wywodzą. Zdaniem Zinkevičiusa (1977: 89): „Ponieważ w tamtych czasach przy chrzcie dość ściśle przestrzegano katolickich kanonicznych form imion chrzcielnych (zapisywanych po łacinie lub po polsku), ich wschodniosłowiańskie warianty mogły trafić do dokumentów jedynie sporadycznie, i to właśnie te, które były wówczas powszechnie używane przez ludzi (katolików)”. Warto dodać, że na tej samej stronie autor podaje 57 skróconych form imion chrzcielnych pochodzenia wschodniosłowiańskiego, zachowanych na początku XVII w. w patronimikach, ponieważ te ostatnie nie podlegały standaryzacji. Maciejauskienė, omawiając imiona zapisane w źródłach XVI w. niemal z całego terytorium dzisiejszej Litwy, zauważa, że nie wszystkie były wówczas równie popularne, i jako przykłady takich imion podaje m.in.: Асмафей, Ярмола, Калукстъ, Климентъ, Прокопъ, Владиславъ i in. (1979: 86); zauważa też, że spośród około 10 000 przeanalizowanych zapisów z tego okresu można wyodrębnić 70 różnych imion chrzcielnych, występujących w rozmaitych skróconych formach, podczas gdy imiona tego typu niemal ich nie mają. Część tych imion należy do prawosławnej nomenklatury lub wywodzi się ze starożytnej tradycji słowiańskiej. Nie jest jednak zupełnie jasne, czy w XVI w. rozpowszechniały się one również wśród katolików, bez większych rozróżnień. 42 | LAIMA GRUMADIENĖ Maciejauskienė (1991: 230) taip pat pažymi, kad „Reti XVI a. slaviškos bei germaniškos kilmės asmenvardžiai greičiausiai rodo lietuvių pavardžių atsiradimą skolinimo keliu. Be to, kai kurie iš slavų kalbų kilę antroponimai gali būti vertinami ir kaip lietuviškų asmenvardžių slavinimo rezultatas“. Bet pavardžių skolinimo sąvoka dabartinės Rytų Lietuvos teritorijoje komplikuotusi, jeigu būtų priimta prielaida, kad tame pačiame pavardžių formavimosi procese dalyvavo tiek lietuviai, tiek ir gudai, tiek vieniems, tiek kitiems buvo tiesiog prisegamos patroniminės -evič, -ovič priesagos, nes tokia buvo bendra Lietuvos Didžiosios Kunigaikštijos nuostata, kai oficialioji jos kalba iki 1696 m. buvo slavų kanceliarinė (šios nuostatos neatsisakyta ir vėliau). Taigi ir gudų arba sugudėjusių lietuvių, Lietuvos Didžiosios Kunigaikštijos gyventojų, pavardės galėjo tapti sunkiai beatidaloma ir todėl tik sąlygiškai vadintina skolinta lietuvių antroponimijos dalimi. Nomenklatura imion chrześcijańskich różni się w poszczególnych krajach, choć jej trzon jest w znacznej mierze wspólny. Na Litwie, gdy od końca XVI w. zaczęto wpisywać do kalendarzy imiona świętych pod datą ich śmierci, stopniowo ukształtowała się nomenklatura bardzo podobna do polskiej (Kuzavinis, Savukynas 1994: 36–40). Trudno sądzić, by oznaczało to, że wcześniej nie przestrzegano bardziej rygorystycznych zasad. Pozostaje zatem otwarte pytanie, czy znacznie liczniejsza warstwa imion słowiańskich, a w konsekwencji późniejszych nazwisk wywodzących się z kanonicznych imion prawosławnych lub starosłowiańskich, na obszarze dzisiejszej Litwy Wschodniej w połowie XVI – na początku XVII w., w porównaniu z całą Litwą (czemu nie przeczy również badanie nazwisk mieszkańców Wilna z początku XVII w. przeprowadzone przez Zinkevičiusa (1977)), powstała dlatego, że mieszkało tam więcej osób związanych z prawosławiem (Białorusinów czy Litwinów – na razie nie wiadomo), czy też z innych przyczyn. W artykule przyjmuje się, że ludzie używający typowych dla tamtego okresu słowiańskich skróconych form imion, zwłaszcza wywodzących się ze starosłowiańskich imion dwuczłonowych i kanonicznych imion prawosławnych, prawdopodobnie mówili wówczas językiem innym niż litewski lub przynajmniej byli dwujęzyczni. Ogólnie rzecz biorąc, użycie języków mówionych w tamtym okresie rodzi wiele pytań. Zinkevičius (1987: 144–146), który prawdopodobnie najdokładniej opisał sytuację językową i użycie języków na terytorium dzisiejszej Litwy w połowie XVI – na początku XVII w., przytacza fakty świadczące o tym, że litewski język mówiony był wówczas używany w życiu publicznym nie tylko przez lud, lecz także przez magnatów, obok polskiego i ruskiego. Wkrótce litewski stał się językiem wyłącznie warstw niższych. Język polski, który przybył wraz z katolicyzmem i dworem wielkiego księcia, rozpowszechniany przez szkoły i pisarzy, z czasem stawał się coraz bardziej prestiżowy i zyskiwał na popularności. Język ruski, który wcześniej rozpowszechniał się jako (starosłowiański) język kancelaryjny, a w sprawach prawosławia także jako staro-cerkiewno-słowiański, od początku XVI w. w Wielkim Księstwie Litewskim oznaczał już tylko język białoruski (Gudavičius 1999: 436–439). Z połączenia słowiańskiego języka kancelaryjnego używanego w oficjalnych dokumentach, na który wpływał również staro-cerkiewno-słowiański, oraz zachodnich dialektów ruskich, które przekształciły się w język białoruski, i który to konglomerat podlegał znacznemu wpływowi litewszczyzny, ukształtował się już dość jednolity interdialektalny wariant języka pisanego. Wpływ na niego miał również język używany w kancelariach obszarów połocko-smoleńskiego i wołyńsko-kijowskiego; z tego języka trzeba było już tłumaczyć na ówczesny język moskiewski. W tym języku prowadzono dokumentację kancelaryjną, tłumaczono na niego i pisano w nim literaturę religijną, prawną oraz świecką (warto pamiętać o roli P. Skoriny i założonej przez niego w 1525 r. drukarni w Wilnie). Oczywiście takim językiem, nazywanym również językiem starobiałoruskim (zob. Čekmonas 1988: 44–45), już XVI–XVII a. Rytų Lietuvos antroponimija | 43 miała nie tylko odmianę pisaną, lecz także mówioną; posługiwali się nią również spolonizowana szlachta litewska i możnowładcy, a także urzędnicy i pisarze. Część z nich była jednojęzyczna, ale część – niewątpliwie dwujęzyczna. Zwykle twierdzi się, że język polski szerzył się za pośrednictwem dworów i wywierał wpływ. Jednak w XVI w. (i wcześniej) mogły również oddziaływać za pośrednictwem dworów język ruski – jeśli był językiem panów, musiał mieć wpływ także na nazewnictwo. W ten sposób można by częściowo wyjaśnić, dlaczego dość daleko na zachód od Vilniaus pojawiły się nazwiska osób szlachetnie urodzonych (lub zamożnych), których podstawą stały się ruskie skrócone formy chrześcijańskich imion, ponieważ nie wszyscy musieli być przybyszami ze wschodnich ziem słowiańskich kraju. Można zatem ostrożnie spróbować sformułować myśl, która dotąd nie została wyraźnie wyrażona przynajmniej w językoznawstwie litewskim: że w XVI w. (a być może i wcześniej) na obecnym terytorium Lietuvos mógł zachodzić mechanizm podobny do późniejszej polonizacji (i polszczenia) oraz rutenizacji (i ruszczenia): jako język prestiżowy za pośrednictwem dworów (w przypadku języka polskiego także przez szkoły i Kościół) mógł szerzyć się język ruski, którego jako mówionej odmiany słowiańskiego języka kancelaryjnego używała elita2. Dane z niniejszego artykułu są niestety zbyt skąpe, by uzasadnić taką hipotezę. Trzecią odmianą języka ruskiego były gwary, a mieszkający na obszarze Vilniaus i mówiący nimi zwykli chłopi, znajdujący się na peryferiach, nie uświadomili sobie przynależności do wspólnego obszaru ruskiego (lub białoruskiego), dlatego do dziś określają się – nie uznając innej nazwy – terminem odpowiadającym ich sytuacji w XIV–XVI w.: PROSTYM JĘZYKIEM, PROSTO MÓWIĄCY (po rusku no-procmy). Taki termin, używany w średniowieczu także w innych krajach Europy, obok pojęcia oznaczającego miejscowych ludzi i zastępującego etnonim, gu-мутэйцы, zakłada porównanie z inną, bardziej prestiżową odmianą tego języka, być może używaną przez panów. Należy podkreślić, że była to zapewne mówiona forma języka, ponieważ większość chłopów z pewnością nie umiała pisać. Trójwarstwowy język ruski wywierał na język litewski także trojaki wpływ. Największy wpływ na wschodnie gwary języka litewskiego mogły mieć gwary ruskie wówczas, gdy ich użytkownicy bezpośrednio się ze sobą porozumiewali. Zapożyczenia z tego okresu mogły więc mieć również inny charakter niż tylko liczne nazwy nowych lub przemianowanych realiów, zwłaszcza związanych z religią, przejęte za pośrednictwem wschodnich Słowian (które oni sami nierzadko zapożyczyli z innych języków; szerzej zob. Zinkevičius 1987: 68–75). Przedmiotem analizy jest zachowana część kopii inwentarza starostwa wileńskiego z 1554 r. – powiatów niemeńczyńskiego i linkmeńskiego – czyli opisu wsi i ich mieszkańców, przygotowanych i wydanych drukiem w 1934 r. staraniem Konstantinasa Jablonskisa (rękopis zaginął niestety na początku XX w.3), dotycząca powiatu linkmeńskiego (s. 83–131), oraz część rękopiśmiennego inwentarza z 1636 r., liczącego 43 karty (86 stron), przechowywanego w Bibliotece Uniwersytetu Wileńskiego (IN1636), 2 Čekmonas wspomina o mówionej odmianie słowiańskiego języka kancelaryjnego, ale nie rozwija myśli o jej używaniu na terytorium etnicznej Lietuvos: „Stary język białoruski był przede wszystkim głównym językiem państwowym W. Ks. L. (Wielkiego Księstwa Litewskiego – L. G.), w nim spisywano większość dokumentów prawnych (także na terytorium etnicznej Lietuvos). Ze względu na tę funkcję stary język białoruski nazywany jest również językiem kancelaryjnym W. Ks. L. (lub językiem pism urzędowych). Pełnił on jednak znacznie więcej funkcji. Starym językiem białoruskim MÓWIŁO (wyróżnienie moje – L. G.) wielu przedstawicieli feudalnej elity – prawosławnych i katolików; spisywano w nim kroniki i traktaty teologiczne, tłumaczono utwory literackie” (1988: 44, tłumaczenie moje – L. G.). Autor przypomina w tym samym miejscu także o Tatarach zamieszkujących Wielkie Księstwo Litewskie i ich literaturze religijnej, pisanej od początku XVII w. po rusku, lecz alfabetem arabskim – kitabach. Nasuwa się więc naturalnie pytanie: z kim rozmawiali po rusku, jeśli nie z sąsiadami? (Zob. też Kričinskis 1993: 196 i in.; Potasčenko, red., 2001: 78–79 i in.) 3 Historię wszystkich odpisów szerzej przedstawiono w książce K. Jablonskisa (IN1554: 30–31). 44 | LAIMA GRUMADIENĖ również dotycząca powiatu linkmeńskiego (karty 15–31v). W analizie rozwoju antroponimii litewskiej wschodniej Lietuvos dane o pochodzeniu imion pochodzą przede wszystkim ze Słownika litewskich nazwisk (LPŽ), będącego rezultatem ogromnej pracy zespołowej; inne źródła, najczęściej prace M. Biryły (БI, БII), wykorzystuje się tylko wtedy, gdy chce się uzupełnić informacje lub uzasadnić odmienny pogląd. 2. INWENTARZ POWIATU LINKMEŃSKIEGO Z 1554 R. W połowie XVI w., a dokładniej od 1543 r. (Zinkevičius 1987: 137), dokumenty administracyjne Wielkiego Księstwa Litewskiego zaczęto sporządzać także po polsku; wcześniej dominował słowiański język kancelaryjny. Jednym z pierwszych inwentarzy spisanych po polsku jest właśnie analizowany tu inwentarz powiatów starostwa wileńskiego – niemeńczyńskiego i linkmeńskiego. Można przypuszczać, że osoba, która spisała4 ten inwentarz, mogła nie mieć jeszcze wystarczających umiejętności, a wpływ mógł na nią wywierać również słowiański język kancelaryjny. Co prawda nie zauważono pomyłek w stosowaniu alfabetów, ale mogły one zniknąć, gdy w XX w. przepisywano oryginał lub odpisy sporządzone we wcześniejszych wiekach, ponieważ oryginał niemal w całości zaginął. Polszczyzna pisarza nie jest bez zarzutu: nie stosuje on jednolitych zasad, użycie twardego l znacznie się waha, nie zawsze przestrzega też konsekwencji w zapisie innych znaków diakrytycznych, dlatego tekst podano tu po prostu tak, jak zapisano go w oryginale, a dokładniej – w odpisach. Analizując zapisane po polsku antroponimy ze źródła z 1554 r., składające się wówczas albo wyłącznie z imienia, albo z imienia i drugiego członu określającego osobę – przy czym często nie było to jeszcze właściwe nazwisko, lecz patronimik, czyli antroponim utworzony od dowolnego członu (niekoniecznie pierwszego) określenia ojca za pomocą przyrostków patronimicznych (niektórzy autorzy, np. Vanagas i Zinkevičius, używają terminu IMIĘ OJCA, ale obecnie częściej stosuje się termin PATRONIMIK, zob. Maciejauskienė 1991: 16), albo inne określenie osoby, bez przyrostków patronimicznych, a także przydomki – można przypuszczać, że ówcześni mieszkańcy posługiwali się co najmniej dwoma językami: litewskim i ruskim. Jednym ze źródeł dowodów mogą być dokumenty zawierające dane antroponimiczne. Wskazywać na to mogą litewskie i słowiańskie imiona chrześcijańskie, a także dawne imiona słowiańskie, zwłaszcza ich skrócone lub zdrobniałe formy. Sam fakt używania form skróconych i utworzonych od nich patronimików świadczy o tym, że istniał zarówno litewski, jak i słowiański zwyczaj językowy; nie były to określenia narzucone wyłącznie przez pisarzy. Pisarz mógł coś zmienić, np. pominąć końcówkę5, podać polską transkrypcję antroponimu, na przykład Szczepan I1554 84, Andrzej I1554 123, przetłumaczyć, dopisać słowiański przyrostek patronimiczny -evič lub -ovič itp., ale raczej nie zmieniał rdzenia skróconej formy imienia, chyba że zastępował ją pełną formą. Badacze zauważają, że użycie języka mogło wierniej odzwierciedlać się w inwentarzach dóbr ziemskich i innych dokumentach administracyjnych oraz prawnych niż w księgach kościelnych (Zinkevičius 1977: 67); wpisywano do nich nie tylko katolików. Mieszkańcy Wielkiego Księstwa Litewskiego mówiący po rusku uczestniczyli w tym samym pa- 4 Na karcie tytułowej inwentarza zapisano: „[…]niżej mianowanych przez mię, Jerzyka Zacharyaszewicza, dzierżawcę zoslienskiego […]“ I1554 31 (a więc z Zasli, nie miejscowy). 5 Tego samego człowieka w inwentarzu Linkmenów, na tej samej stronie, zapisano na dwa sposoby: Petrelis Urbanowicz oraz Petrel Urbanowicz I1554 107. XVI–XVII a. Rytų Lietuvos antroponimija 45 w procesie zapisywania imion (formowanie się litewskich nazwisk rozpoczęło się wcześniej i przebiegało inaczej), podobnie jak wśród osób mówiących po litewsku, tj. już wcześniej zaczęła ujawniać się i wówczas szczególnie nasilać tendencja do „doczepiania” słowiańskich przyrostków patronimicznych -evič, -ovič przy rejestrowaniu mieszkańców, na co wpływ miało używanie słowiańskich języków kancelaryjnych. Sam proces nieco różnił się od analogicznego procesu w Wielkim Księstwie Litewskim, ponieważ tam takie przyrostki pozwalano dodawać jedynie osobom ze szlachetniejszych warstw, podczas gdy niższym stanom – krótsze -ev, -ov (Zinkevičius 1987: 134). W artykule przyjmuje się, że skrócone formy imion słowiańskich przynieśli (lub otrzymali, nie wyjeżdżając nigdzie) ludzie mówiący wówczas na omawianych terenach tylko po białorusku (lub także po białorusku), ponieważ w środowisku litewskojęzycznym niektóre takie skróty raczej nie mogły powstać. Warto zwrócić uwagę na uwagę Zinkevičiusa (1977: 81; zob. też 82–88): „Opierając się na zapisanych patronimikach, możemy zrekonstruować niemało form imion chrzestnych używanych przez Litwinów w XVI–XVII wieku, których źródłem nie były słowiańskie kanoniczne imiona chrzcielne, lecz ich ludowe warianty. Część takich form mogli utworzyć sami Litwini od imion kanonicznych, przede wszystkim te, których odpowiedników nie znajdujemy w sąsiednich językach słowiańskich.” Nie należy tracić z oczu również faktu, że analizowany inwentarz jest dokumentem reformy włócznej przeprowadzonej w latach 1547–1566 na ziemiach wielkiego księcia litewskiego. Z dokumentu z 1554 roku wynika, że ziemie włości Linkmeny, należące do wielkiego księcia litewskiego6, miały zostać wymierzone dwa lub trzy lata wcześniej, a chłopów z dawnych wsi liczących 2–4 dymy przeniesiono do większych, ponieważ w pierwszej kolejności dążono do racjonalnego uporządkowania gruntów folwarcznych (więcej o przebiegu reformy włócznej zob. Ochmanskis 1996: 188 i n.). Źródło to nie wspomina o sprowadzaniu chłopów z dalszych okolic, choć adnotacja le. nowik ‘nowy osadnik’ przy niektórych nazwach osobowych, oczywiście nazwa wsi Nowosady In1554 87, wskazuje na pewną obcość w stosunku do miejscowości. Nawiasem mówiąc, nazwiska opatrzone adnotacją nowik nie wyróżniają się pod innymi względami. W litewskiej antroponimice historycznej nie przyjęto wiązać stopnia litewskości lub słowiańskości (ani germańskości) zapisów z rzeczywistym użyciem języków w danym okresie, choć poszukuje się pochodzenia imienia lub skrótu7. Jest to zrozumiałe, ponieważ przez wiele stuleci zapisy sporządzano w językach nielitewskich, najczęściej także przez pisarzy lub służbę kościelną niebędących Litwinami, nierzadko z zamiarem slawizacji lub germanizacji. Z socjolingwistycznego punktu widzenia można by jednak zastanowić się, skąd na przykład w połowie XVI wieku w tych miejscowościach na terenie dzisiejszej wschodniej Litwy, które niewątpliwie były zamieszkane przez Litwinów8, wzięły się używane w mowie potocznej skrócone formy imion chrześcijańskich, nietypowe dla litewskiego słowotwórstwa. 6 Na stronie tytułowej analizowanego inwentarza zapisano: „Rejestr dworow jego k. mości ciwunstwa Wilenskiego [...]” In1554 31. 7 Najobszerniej pochodzenie i chronologię pojawienia się imion chrześcijańskich na Litwie opisał J. Dumčius (1957), nie rozważał jednak, JAK te imiona się rozpowszechniały. 8 Część nazw miejscowych przetrwała zmianę języka mieszkańców, ale o tym, że w wymienionych miejscowościach niegdyś mieszkali Litwini, świadczą także na przykład takie nazwy: Sioto Mewranskie In1554 89, Sioto Minducze In1554 103, od sianożęci Czuyszek y Kudrolanek In1554 96, Jeziora Strawinoicia In1554 132, za rzeką Wirynta In1554 105, Jezioro Żusklinis In1554 130, W tey ziemi Ligotowkach In1554 99, niwa, ktorą zowią Wierzmieli In1554 123 i in. 46 | LAIMA GRUMADIENĖ Należy zwrócić uwagę, że część imion słowiańskich lub ich skróconych form, a także nazw osobowych utworzonych od nich za pomocą słowiańskich przyrostków patronimicznych -evič, -ovič (innych nie znaleziono), poświadczonych w inwentarzu włości Linkmeny z 1554 roku, w pracach M. B iryli⁹ (Б₁, БⅡ), w piśmiennictwie Wielkiego Księstwa Litewskiego z XVI–XVIII wieku oraz w innych dokumentach z tego okresu pochodzących z obszaru dzisiejszej Białorusi i/lub używanych przez jej dzisiejszych mieszkańców, stanowią dawne imiona kanoniczne wyłącznie prawosławne (skrót: st.) lub ich skrócone formy, np.: Dosis, Dosia (Gen.) żonka In₁₅₅₄ 116, 127: gu. Дасⁱ⁰: st. Дасий¹¹ Б₁ 60; БⅡ 140 lub st. Феодосий БⅡ 124; Micewicz In₁₅₅₄ 114: gu. Міц: st. Димитрий БⅡ 169; Micowicz In₁₅₅₄ 114: gu. Міц: st. Димитрий Б₁ 62; Procewicz In₁₅₅₄ 93: gu. Проц: st. Прокоп, Протас БⅡ 243; Szerg-ut-owicz¹² In₁₅₅₄ 108: gu. Сяргуля, Сяргуня, Серусь: st. Сергей БⅡ 115 z litewskim zdrobniającym przyrostkiem -ut-, być może ostrożnie można też postawić hipotezę na temat Sopowicz sopa¹³ In₁₅₅₄ 120:? por. gu. Сафончык, Сахончык, Сапончык: gu. Сафон, Сахон, Сапон: st. Софония, Софоний Б₁ 153; БⅡ 209, 138 i in. Imię Niestoya (Nom.) In₁₅₅₄ 119 można wiązać z prawosławnym Нестор БⅡ 98. Oczywiście większość słowiańskich imion kanonicznych ma odpowiedniki także w nomenklaturach imion chrzestnych innych krajów, zwłaszcza polskiej; ponadto z czasem zmieniały się one w użyciu samych Słowian lub pokrywały się z imionami katolickimi, np. Feliksas, Martynas, Motiejus, Petras, Silvestras, Simonas i in., toteż niektórych nie da się dokładnie przyporządkować do jednej lub drugiej grupy; zwykle robi się to jedynie na podstawie odpowiedniości fonetycznych, np.: f i t (prawosł. Феодор, Фома i pol. Teodor, Tomasz), n i m (prawosł. Николай i pol. Mikołaj), l i v (prawosł. Лаврентий i pol. Wawrzyniec), v i b (prawosł. Василий i pol. Bazyli) lub inne. Dlatego skrócona forma Chwiecko In₁₅₅₄ 104 wydaje się raczej pochodzić od białoruskiego Хведзька: białoruskiego z XVI–XVIII w. Хведор: prawosł. Феодор, a nie od pol. Teodor БⅡ 123; Josys In₁₅₅₄ 87: białoruskiego z XVI–XVIII w. Ецун: prawosł. Иосиф, a nie od pol. Józef (wszystkie skróty z z) БⅡ 76; Matewicz In₁₅₅₄ 108: białor. Mam: prawosł. Матфей, a nie pol. Maciej Б₁ 118, podobnie jak Matulewicz In₁₅₅₄ 117; Mosis In₁₅₅₄ 110, Moysis In₁₅₅₄ 104, z Mosiem (Instr.) In₁₅₅₄ 122, z Moyszeм (Instr.) In₁₅₅₄ 103, Mosiewicz In₁₅₅₄ 110: białoruskiego z XVI–XVIII w. Мосей, Моцей: prawosł. Моисей, a nie pol. Maś: pol. Mateusz БⅡ 85, LPŽⅡ 172, chyba że w przypadku Masiem (Instr.) In₁₅₅₄ 89; Pieczulis 9Świadomie zdecydowano się porównywać przede wszystkim z antroponimią białoruską, ponieważ postawionym celem było znalezienie związków właśnie z nią, choć odpowiedniki można by znaleźć również w innych językach słowiańskich. Należy pamiętać, że spisy M. B iryli, choć bardzo bogate, nie obejmują całości materiału. Uwzględniono fakt, że ze wschodu napływały imiona prawosławne, a za pośrednictwem Polaków – katolickie. 10 To, że zapisano tu a zamiast słowiańskiego o, może być wynikiem adaptacji w języku litewskim samogłoski o języków wschodniosłowiańskich, w tym przypadku białoruskiego, jako samogłoski a (zazwyczaj półdługiej) (więcej zob. Kardelis 1999: 39 i n.). Należy też zaznaczyć, że odpowiedniki białoruskie podawane są tu najczęściej tylko z dwóch źródeł M. B iryli, w których dane imię lub jego skrócona forma mogły nie zostać odnotowane; wówczas przytacza się najbliższy odpowiednik, poświadczony w analogicznych źródłach z epoki (jeśli znaleziono go w źródłach spisanych w XVI–XVIII wieku na terenie dzisiejszej Białorusi, wiek podano cyframi rzymskimi; jeśli brak odsyłacza, jest to przykład ze współczesnego użycia). 11 Transkrypcję podano tu i dalej w takiej pisowni, jaka występuje w cytowanym źródle. 12 Także współczesne zachodnie dialekty białoruskie cechuje wymowa głosek przejściowych, zwłaszcza miękkich, między s i š, c i č, z i ž, dlatego zapis Sz- może odzwierciedlać taką wymowę. 13 Zob. przypis 10. 14 Forma ta nie jest poświadczona w pracach M. B i ryli, zob. jednak jego uwagę o występującej w XVI–XVIII wieku tendencji do zmiany lub odrzucania końcówki imienia zawierającej s, słowiańskiej końcówki -uń, np. białor. Іса(а): prawosł. Исаия БⅡ 158. Tak czy inaczej, od tego imienia utworzono również patronimiki: Bolulis Niestajewicz In₁₅₅₄ 112 z Stanisławem bratem; Piotr Niestajewicz In₁₅₅₄ 112. XVI–XVII a. Rytų Lietuvos antroponimija | 47 In₁₅₅₄ 97, Pieczul¹⁵ In₁₅₅₄ 108 (z litewskim zdrobniałym sufiksem -ul⁻): białor. Пеш, Пецюля: st. Петр БⅠ 137, БⅡ 101, a nie od pol. Piotr, ponieważ Polacy nie używają takiego skrótu. Skrót obecny w antroponimie Michnowicz In₁₅₅₄ 83 jest również bardziej typowy dla Słowian wschodnich; pochodzi od imienia st. Михаил, używanego przez wszystkich Słowian, pol. Michał БⅡ 232. Nazwa wsi Sioto Miksztewiczow (Gen.) In₁₅₅₄ 113, pochodząca od skrótu Miksžta: st. Николай, białor. z XVI–XVIII w. Миколай, pol. Mikołay БⅠ 129, БⅡ 88¹⁶, w odpisach (nie wiadomo, jak było w oryginale) występuje na przemian z Niksztewiczow, wywodzącym się z kolei ze wschodniosłowiańskiego Николай; w innych przypadkach występują formy z M-: z Mikszą (Instr.) In₁₅₅₄ 101; z Mi­xą (Instr.) In₁₅₅₄ 116; Mixtowicz In₁₅₅₄ 123. Przykładem typowego dla Słowian wschodnich użycia głosek (i liter) l i v (pol. ł i w) jest forma występująca jedynie w długiej postaci imienia (i w odpowiednich patronimikach) Ławryn In₁₅₅₄ 96; z Ławry­nem (Instr.) In₁₅₅₄ 87: białor. z XVI–XVIII w. Лаврин: st. Лаврентий, ale w XVI–XVIII w. występowało także białor. Ваврын, wiązane z pol. Wawrzyniec БⅡ 82. Użycie szczelinowego h zamiast g jest charakterystyczne dla Białorusinów. W źródle obok skróconej formy Gryciem (Instr.) In₁₅₅₄ 88; z Gryczem¹⁷ (Instr.) In₁₅₅₄ 117, 118 występuje także Hryc In₁₅₅₄ 86, 102 lub Hrycz In₁₅₅₄ 84; z Hryczem (Instr.) In₁₅₅₄ 98 (choć w źródłach polskich również podaje się formę z h, por. białor. Грыц, pol. Hryć: st. Григорий, pol. Grzegorz БⅡ 107; LPŻⅠ 709). Oczywiste jest, że w tej pozycji h występowało wymiennie z g, a ponadto formy z g mogą również odzwierciedlać litewską wymowę. Z białoruskim szczelinowym h wiąże się także zapis długiej formy imienia Hryhora In₁₅₅₄ 102, podobnie jak Bohdan In₁₅₅₄ 84, jego skróconej formy Bohdiusz In₁₅₅₄ 96 oraz Bohdziewicz In₁₅₅₄ 97, występującego w antroponimie z patronimicznym sufiksem -ewicz. Pewniejszym dowodem mogłoby być występowanie szczelinowego h w antroponimie Ihnatowicz In₁₅₅₄ 118: st. Игнатий, pol. Ignacy БⅡ 70. O białoruskim użyciu świadczy również grupa spółgłoskowa ltr w kilkakrotnie zapisanym antroponimie Batromiey In₁₅₅₄ 119 (białor. kan. Балатромей używane w XVI–XVIII w.: pol. Bartłomiej БⅡ 132), ale w badanym źródle obok występują także Barttomiey In₁₅₅₄ 96, Barth­omȯiey In₁₅₅₄ 129. W skróconych formach tego imienia Bartko¹⁸ In₁₅₅₄ 83, Bortko In₁₅₅₄ 111 utrwaliła się sekwencja spółgłosek rt(l). Czasami nie ma możliwości sprawdzenia na podstawie odpowiedników fonetycznych, czy dana forma pochodzi z białoruskiego, czy z polskiego, np.: Daniewicz In₁₅₅₄ 115, z Daniulem In₁₅₅₄ 110 wiążą się zarówno z białor. Данило, Данько z XVI–XVIII w.: st. Даниил, jak i z pol. Daniel БⅡ 57, 202; Macko In₁₅₅₄ 83; Macieyko In₁₅₅₄ 99; z Maciulem (Instr.) In₁₅₅₄ 97; z Maczulem¹⁹ (Instr.) In₁₅₅₄ 100: białor. z XVI–XVIII w. Мац, Матцей: st. Матфей i pol. Maciej БⅡ 88; Mosis Mielewicz In₁₅₅₄ 119: białor. Мель: st. Емельян i pol. Melko: pol. Emilian БⅡ 62. Skrót Misius In₁₅₅₄ 88: białor. z XVI–XVIII w. Мись: st. Михаил pokrywa się z pol. Miś: pol. Michał, ponieważ zawiera wspólny starosłowiański sufiks zdrobniający -s БⅡ 92, 235. Zarówno Białorusini w XVI–XVIII w., jak i Polacy mają skrót białor. Яша: st. Иаков, pol. Jaksza: pol. Jakub БⅡ 129. W źródle z Linkmenów występują trzy podobne, ale nieidentyczne skrócone formy tego imie- 15 Zob. przypis 12. 16 Przedstawiono tam szczegółowy przegląd interpretacji wymowy imion zaczynających się na N- i M- w językach słowiańskich, wiążąc użycie tego ostatniego dźwięku nie tylko z językiem polskim. 17 Zob. przypis 12. 18 M. Biryla podaje przykłady wyłącznie z o – Bortko (I₁ 37), dlatego ponownie zob. przypis 10. 19 Zob. przypis 12. 48 | LAIMA GRUMADIENĖ Zapisów: Janulis Jurgiewicz z Jaxte(m (INSTR.) IN₁₅₅₄ 103 [Jurgiewiczem; ludzi dzisienskich Jkazkta (GEN.) IN₁₅₅₄ 122 y Stanka Rostaniewiczow ir Jakszta IN₁₅₅₄ 112 Piotraszkiewicz z Howienem Mikołajewiczem. Vanagas (1974: 115–116) zestawił jakšt-, jokšt- z niem. Jaxt: Jacobus; być może forma ta przedostała się za pośrednictwem Łotyszy. Zauważył również, że derywatów antroponimicznych od tego rdzenia z przyrostkami słowiańskimi jest bardzo niewiele; występują na obszarze bliższym Łotyszom lub na Zaniemniu, czyli tam, gdzie dochodziło do kontaktów z Niemcami. M. Biryla wskazuje jako słowiańskie jedynie skrócenie imienia Jakub bez -t-. Dlatego trudno wyjaśnić pochodzenie tego skrócenia imienia Jakub z -t- w źródle z Linkmen. Vanagas jako podobny dublet wskazuje białoruskie Mikša i Mikšta, które, co ciekawe, oba odnotowano właśnie w inwentarzu z Linkmen z 1554 r.: z Mikszą synem IN₁₅₅₄ 101, ale nazwa wsi Miksztewiczow (Niksżtewiczow) (GEN.) IN₁₅₅₄ 113. Występują też Mixta IN₁₅₅₄ 123, Mixtowicz IN₁₅₅₄ 123. Możliwych jest również kilka etymologii imion, ponieważ niekiedy nie wiadomo, od którego imienia utworzono skrócenie, np.: Juchno IN₁₅₅₄ 88: biał. XVI w. Юхно, pol. Juchno: starorus. Евфимий, ale może też pochodzić od pol. Jurij БII 232, LPŽII 852; Milewicz IN₁₅₅₄ 103: biał. Миль: starorus. Милай lub Емельян, ale także pol. Emilian БII 61, 141, 244; Pacz IN₁₅₅₄ 118: biał. Пац: starorus. Игнатий БII 168, ale później mogło to być również skrócenie bułg. Па(ц): Павел używane w białoruskim LPŽII 358; także np. With IN₁₅₅₄ 96 należy przede wszystkim wywodzić ze starorus. Bum i pol. With, ale nie można wykluczyć związków także ze starorus. Виталий, pol. Witalis lub kan. Виктор, pol. Wiktor БII 48–50, jak również z lit. Vytautas. Dwa imiona jak gdyby zakonserwowały się w języku litewskim – Grigas i Jurgis. Przedostały się z greki za pośrednictwem sąsiednich Słowian, którzy sami później znacznie je zmienili. W inwentarzu z Linkmen występują Grygis (Grygul) IN₁₅₅₄ 118; Gryg IN₁₅₅₄ 109; Grygalewicz IN₁₅₅₄ 108: biał. XVI–XVIII w. Григор: starorus. Григорий, por. pol. Grzegorz БII 108. Skrócone formy Jurgis IN₁₅₅₄ 92; Jurgielis IN₁₅₅₄ 94; Jurgiel IN₁₅₅₄ 89; z Jurguciem (INSTR.) IN₁₅₅₄ 96: starosł. Jurgъ, Jurgij (Kuzavinis, Savukynas 1994: 215). A zatem Grigas i Jurgis to bardzo archaiczne formy, lecz nie można z całą pewnością stwierdzić, z której strony się przedostały. Skrócenie tego samego imienia, występujące w nazwisku Jurewicz IN₁₅₅₄ 117, było używane w białoruskim w XVI–XVIII w.; istnieją też Юр, Юри, charakterystyczniejsze dla Słowian wschodnich, pochodzące od starorus. Юрий БII 129, 140. Istnieją imiona wspólne niewątpliwie zarówno Białorusinom, jak i Polakom, prawosławnym i katolikom, których białoruski charakter skróceń nie budzi wątpliwości, np.: Alechnowicz IN₁₅₅₄ 89; z Olechnem (INSTR.) IN₁₅₅₄ 108: biał. XVI w. Олехно: kan. Александр, pol. Aleksand(e)r БII 20, 233; Lesis (Lesius) IN₁₅₅₄ 119: biał. Лесь: kan. Александр, pol. Aleksand(e)r БII 22; Pieleyko IN₁₅₅₄ 83: biał. Пилецка: starorus. Филипп БII 197 oraz Puszkiewicz (Puskiewicz) IN₁₅₅₄ 115: utworzone przez kontaminację biał. Пусь-, Пусик: biał. Пятрусь: starorus. Петр БII 101, por. pol. Piotr i in. (inne derywaty tego imienia, którymi nazwano zaledwie dwie osoby, z pewnością nie są białoruskie: Petrelis IN₁₅₅₄ 107, Petrel IN₁₅₅₄ 107, Petrek IN₁₅₅₄ 108, długa forma imienia Piotr IN₁₅₅₄ 108; dla Polaków charakterystyczniejsza jest forma Piotraszkiewicz IN₁₅₅₄ 112). Wśród imion i skróceń bardziej charakterystycznych dla Polaków należy wymienić Domaszewicz IN₁₅₅₄ 103: biał. XVI–XVIII w. Дамаш: starorus. Дамиан, Доментиан, pol. Damasz: pol. Damijan БII 248; Heliasz IN₁₅₅₄ 112: pol. Eliasz, natomiast skrócenie biał. Гелиаш, z kolei pochodzące od pol. Eliasz, wywodzi się ze starosł. Илья БII 71; Joc IN₁₅₅₄ 115; Jocz IN₁₅₅₄ 90: pol. Jakub LPŻII 782; Szczepanowicz IN₁₅₅₄ 117: pol. Stefan. Niektóre skrócenia lub same imiona wspólne prawosławnym i katolikom były w XVI–XVIII w. używane na bardzo rozległych obszarach, często w formie polskiej. Na przykład Лука, Лукиан mają swoje polskie odpowiedniki Łukasz, XVI–XVII a. RYTŲ LIETUVOS ANTROPONIMIJA 49 Łucjan (forma Łukasz, uważana za polską, była używana w obu językach BII 84), występuje też w źródle z Linkmen – Łukasz IN₁₅₅₄ 116; podobnie stało się z Szymko IN₁₅₅₄ 97: pol. Szymon (por. starorus. Cumeon) BII 114; T(h)omasz: Tomasz IN₁₅₅₄ 110; Thomasz IN₁₅₅₄ 114; z Tomkiem (INSTR.) IN₁₅₅₄ 100; Tomaszko IN₁₅₅₄ 122: pol. Tomasz (por. starorus. Фома BII 121). M. Biryla nie wiąże ściśle imienia Jan (prawosławny odpowiednik Иоанн) ani jego skróceń wyłącznie z polskim imieniem chrzcielnym; wskazuje, że Jan i jego skrócenia były szeroko używane również w białoruskim w XVI–XVIII w. (BII 64–69). W analizowanym źródle występuje tylko Jan i jego skrócenia: Jan IN₁₅₅₄ 100; Janielis IN₁₅₅₄ 110; Janiel IN₁₅₅₄ 95; Janulis IN₁₅₅₄ 99; Janu(j)lis IN₁₅₅₄ 93; Janiul IN₁₅₅₄ 95; Jankus IN₁₅₅₄ 119 (Jankiewicz IN₁₅₅₄ 112; Jankowicz IN₁₅₅₄ 84); Januszko IN₁₅₅₄ 115; a także Jasis IN₁₅₅₄ 92; Jasius IN₁₅₅₄ 94; Jasz²⁰ IN₁₅₅₄ 90. Część imion i ich skróceń należy wywodzić ze starożytnych słowiańskich imion dwuczłonowych (skrót: starosł.), np. Богдан, Болеслав, Радислав, Станислав, Вячеслав, Войтех i in. Niekiedy przypominają one (lub są) kalkami imion greckich lub pochodzących z innych języków, w tym ich zlatynizowanych wariantów; np. starosł. Богдан, por. łac. Theodotus, starorus. Феодом ‘dany przez Boga’ (warto dodać, że BII 38 podaje, iż w XVI–XVII w. imię to uważano jeszcze za pogańskie). W źródle odnotowano Bohdan IN₁₅₅₄ 87 oraz jego skrócenia Bohdiusz IN₁₅₅₄ 96, Baniul IN₁₅₅₄ 112, Boniulis IN₁₅₅₄ 116 (dwa ostatnie mogą być także skróceniami imienia Bonifacy), a także patronimik Bohdziewicz IN₁₅₅₄ 97. Na przykład Радислав pozostało imieniem nieświętym, lecz w analizowanym źródle znaleziono skrócenie Rodzius IN₁₅₅₄ 96; formy Radziewicz IN₁₅₅₄ 106 i Radoszewicz IN₁₅₅₄ 96, występujące w antroponimach z przyrostkiem patronimicznym, można równie dobrze wiązać z innym imieniem prawosławnym Родион BII 105, 170, 230, zaś Rotkiewicz IN₁₅₅₄ 112 – być może także ze starosł. Радислав lub z Kondrat, imieniem wspólnym staroruskiemu i polskiemu LPŻII 580. W źródle zapisano skrócenie Woytko IN₁₅₅₄ 92; jego pełna forma z Woyciechem (INSTR.) była używana w XVI–XVIII w. również przez Białorusinów, choć poza tym imię to jest popularniejsze wśród Polaków (BII 51). Istnieją starożytne słowiańskie imiona dwuczłonowe kanonizowane wyłącznie przez katolików, np. starosł. Болеслав – pol. Bolesław, ale dopiero od XIX w. (BII 38); w źródle występuje skrócenie tego imienia Bolulis IN₁₅₅₄ 112: biał. Болесь, Боліс, Бол-юс. W inwentarzu powiatu linkmeńskiego bodaj najpopularniejsze jest starosł. imię Станислав oraz jego skrócenia z rdzeniami Stan- i Stas-²¹ (BII 112), które później stało się imieniem wyłącznie katolickim – pol. Stanisław, lit. Stanislovas. Dwa antroponimy są bardzo problematyczne, lecz prawdopodobnie można szukać – jak czyni to Zinkevičius (1977: 49) – związków Szczęśny IN₁₅₅₄ 110 ze starosł. Вячеслав, które w języku polskim przekształciło się w Więcestaw; Maczuda IN₁₅₅₄ 128 może zaś być związane ze skróceniem imienia Mateusz, rozbudowanym o dawne słowiańskie przyrostki (por. BII 241, 243). A zatem omówienie pochodzenia imion w źródle z 1554 r. ukazuje ich niejednorodność oraz to, że występowały tam imiona prawosławne i starosłowiańskie imiona dwuczłonowe lub ich skrócenia. Osobno om- 20 Zob. przypis 12. 21 Występuje on 18 razy w pełnej formie Stanisław IN₁₅₅₄ 83, 84 i nast., Stanisław IN₁₅₅₄ 112, 118 i nast., Stanisławiem (INSTR.) IN₁₅₅₄ 88, 95, 96, 112, 115, Stanisławowi (NOM. PL.) IN₁₅₅₄ 128, a także w licznych skróceniach: Stas IN₁₅₅₄ 86, 87, 97, 108, Stasia (GEN.) IN₁₅₅₄ 121, Staszem (INSTR.) IN₁₅₅₄ 88, 96, 103, 111, 112, 118, Staś IN₁₅₅₄ 83, 84, 92, 94, 128, Stasis IN₁₅₅₄ 92, 100, 110, 113, Stasius IN₁₅₅₄ 95, Stasko IN₁₅₅₄ 120, Stasiel IN₁₅₅₄ 101, 122, Stasielem (INSTR.) IN₁₅₅₄ 121, Staszel IN₁₅₅₄ 101, 120, Stanis IN₁₅₅₄ 110, 112, 113, 114, Stanko IN₁₅₅₄ 106, 110, 113, 115, 116, Stanka IN₁₅₅₄ 122, Staniulis IN₁₅₅₄ 97, 103, 105, 106, Staniul IN₁₅₅₄ 92, 110, 115, z Staniułem (INSTR.) IN₁₅₅₄ 88, 100, 115, 118, Staniel IN₁₅₅₄ 98, 103. 50 | LAIMA GRUMADIENĖ właściwa jest derywacja imion osobowych. Litewską derywację wskazują litewskie sufiksy i końcówki. Ten ostatni wskaźnik jest zawodny, ponieważ przy zapisywaniu imion osobowych często po prostu pomijano końcówki. Poniżej za litewskie uznaje się te formy imion chrześcijańskich, które mają zarówno litewskie sufiksy, zwykle zdrabniające -el-, -ul-, jak i końcówki (-is, -us), chociaż podstawą samych imion osobowych jest najczęściej białoruski skrót (i tylko niekiedy polski), np.: Bolulis In₁₅₅₄ 112 Niestajewicz z Stanisławem bratem²²; Boniulis In₁₅₅₄ 118 Piotrowicz z Grygiem bratem; Janielis In₁₅₅₄ 95 Witkowicz (Woytkowicz) z Janem²³ bratem; Janiulis In₁₅₅₄ 93 Procewicz; Janulis In₁₅₅₄ 104 Goyżewicz z Janem bratem; Jurgielis In₁₅₅₄ 113 Pietraszewicz; Pieczulis In₁₅₅₄ 117 Szczepanowicz z Piotrem synem; Petrelis In₁₅₅₄ 107 Urbanowicz; Staniulis In₁₅₅₄ 97 Misiewicz; Woyciech (Woyciulis) In₁₅₅₄ 108 Andrzejewicz z Walentym synem. Skróty z litewskimi sufiksami zdrabniającymi często są w tym źródle, zgodnie ze zwyczajem, zapisywane bez końcówek, np.: Baniul In₁₅₅₄ 112 Piotrowicz; Grygis (Grygul) In₁₅₅₄ 118 Minciewicz; Janiel In₁₅₅₄ 84 Juniewicz z syniem; Janiul In₁₅₅₄ 95 Misiewicz; Janul In₁₅₅₄ 117 Kuniszkis z Bartłomiejem Marcinowiczem; Jurgiel In₁₅₅₄ 109 Konratowicz; Matel In₁₅₅₄ 98 Piktewicz z Piotrem bratem; Pieczul In₁₅₅₄ 108 Mateykowicz z Tomaszem bratem; Pietrel In₁₅₅₄ 119 Stani ewicz z Maciejem bratem; Staniel In₁₅₅₄ 103 Bernatowicz z Stasiem Mielewiczem; Staniul In₁₅₅₄ 115 Woytkowicz z Batromiejem bratem; Staśiel In₁₅₅₄ 122 Piotrowicz przysiężny z Woyciechem synem; Staszel In₁₅₅₄ 120 Piotraszewicz. Tylko 4 z nich nie są wymienione w inwentarzu również z końcówkami: Baniul, Grygul, Matel i Staśiel (Staszel). Formy dwóch imion podano wyłącznie w narzędniku: Marcin Ambrożewicz z Jurguciem In₁₅₅₄ 96 Stanowicz(em); Pieczulis Radoszewicz z Maczułem In₁₅₅₄ 100 Bohdanowicz(em). Istnieją formy pozbawione litewskich sufiksów zdrabniających, ale mające litewskie końcówki -is, -us, np.: Dosis In₁₅₅₄ 116 Woytkowicz z Niewiastą Janową; Grygis (Grygul) In₁₅₅₄ 118 Mincewicz; Janis In₁₅₅₄ 103 Butkiewicz, Jasis In₁₅₅₄ 92 Piotrowicz; Jasius In₁₅₅₄ 92, Staś Goyzetowicz; Josys In₁₅₅₄ 87 Piotrowicz z Pawłem synem; Jurgis In₁₅₅₄ 88 Klimontowicz; Lesis In₁₅₅₄ 92 Jankowicz; Misius In₁₅₅₄ 88 Janowicz; Mosis In₁₅₅₄ 112 Januszkowicz; Rodzius In₁₅₅₄ 96 Staniewicz z synem swym; Stanis In₁₅₅₄ 110 Janowicz z Szczepanem Pawłowicz(em); Stasis In₁₅₅₄ 100 Piotrowicz; Misius, Stasius In₁₅₅₄ 95 Symonowicz. Skrótów pozbawionych litewskich elementów słowotwórczych jest wiele. Zróżnicowanie skrótów uznawanych za białoruskie nie jest duże: Bohdiusz In₁₅₅₄ 96 Migowicz; Chwiecko In₁₅₅₄ 104 Masiłowicz; Bohdan Stankowicz z Olechneм (INSTR.) In₁₅₅₄ 108 bratem; Pacz In₁₅₅₄ 118 Staniewicz z Piotrem synem; Pielęyko In₁₅₅₄ 83 Auxinowicz. Nieco więcej jest skrótów wspólnych językom białoruskiemu i polskiemu. W inwentarzu linkmeńskim zapisano bez litewskich elementów słowotwórczych: Bortko (Boreytko) In₁₅₅₄ 111 Woytkowicz; Stanisław Staniewicz z Grygiem (Grycem) (może G- wskazuje właśnie na litewskie użycie?) In₁₅₅₄ 88 Kasperowiczem; Hryc In₁₅₅₄ 102 Zagierdowicz z Piotrem synem; Hrycz In₁₅₅₄ 84 Maciejewicz; Juchno In₁₅₅₄ 88 Rutkowicz (Rackowicz); Macieyko In₁₅₅₄ 22 Omawiając derywację imion osobowych, tutaj i dalej przytoczono wyciągi wraz z kontekstem, dlatego niekiedy wymieniani są także członkowie rodziny. Próbowano doszukiwać się zależności między imionami ojca i synów lub braci, np. jeśli jedno miało formę litewską, to być może i pozostałe ją miały, jednak tak nie jest. 23 Imiona obu braci są takie same; może dlatego przy jednym z nich podano formę zdrobniałą? XVI–XVII a. Rytų Lietuvos antroponimija | 51 99 z Marcinem Giernewiczy; Macko In₁₅₅₄ 83 Rymszewicz; Miś In₁₅₅₄ 96 Radoszewicz; Stanko In₁₅₅₄ 113 Talminowicz; Staś In₁₅₅₄ 83 Niekraszewicz; Stasko In₁₅₅₄ 120 Bohdanowicz. Część skrótów pozbawionych litewskich elementów słowotwórczych należy uznać za polskie, ale M. Biryla podaje dane o zasięgu niemal wszystkich z nich w XVI–XVIII w., daleko na wschód lub południowy wschód od Wilna. Wspólne dla nich jest to, że są skrótami imion katolickich mających odpowiedniki w kanonicznej nomenklaturze imion prawosławnych albo są dawnymi słowiańskimi imionami dwuczłonowymi, dlatego skróty z różnych okresów mogą być podobne, a nawet identyczne: Heliasz In₁₅₅₄ 112 Rotkiewicz; Janek In₁₅₅₄ 119 Łukaszewicz; Januszko In₁₅₅₄ 113 Jakubowicz; Greycius Stankowicz z Jasiem (Instr.) In₁₅₅₄ 89, Stasiem, synmi swemi; Jasz In₁₅₅₄ 90 Jocewicz; Jerzy In₁₅₅₄ 104 robi; Joc In₁₅₅₄ 115 Jakubowicz; Jocz In₁₅₅₄ 90 Maciewicz; Łukasz In₁₅₅₄ 116 MuraleWicz z Urbanem bratem; Petrek In₁₅₅₄ 108 Wraszowicz; Szymko In₁₅₅₄ 97 Bohdanowicz; Tomasz In₁₅₅₄ 110 [Juteykowicz] z Misiem, synem swym; Tomaszko In₁₅₅₄ 122 Pawłowicz, człowiek pana wojewoda bielskiego; Woytko In₁₅₅₄ 92 Daugutowicz. Długie formy imion zapisywane są bez końcówek, jednak obraz jest tu zupełnie inny, ponieważ spośród 24 tylko 3 – Bohdan, Hregorya (Gen.), Niestoia – nie należą do typowej polskiej nomenklatury imion chrzcielnych: Bohdan In₁₅₅₄ 101 Pietkiewicz z Marcinem synem; Od ziem Hrehorya In₁₅₅₄ 101 Pukienia; być może także Niestoia In₁₅₅₄ 119 Govlewicz. Jak już wspomniano, pod względem fonetycznym do obszaru białoruskiego należą Baltromiej In₁₅₅₄ 88 Tomaszewicz; Ławryn In₁₅₅₄ 96 Radoszewicz z Marcinem synem. M. Biryla podaje, że With została odnotowana w źródłach XVI w. jako długa forma imienia, a nie tylko skrót (B₁₁ 148); występuje ona również w inwentarzu linkmeńskim: With In₁₅₅₄ 96 Lesiewicz (Liesewicz) z Szczepanem synem. Pozostałe długie formy imion zapisano tak, jak występują w polskiej katolickiej nomenklaturze imion chrzcielnych, choć nie można wykluczyć, że niektóre z nich pisarz „poprawił”, zwłaszcza że taka praktyka rzeczywiście istniała: Adam In₁₅₅₄ 105 Bernatowicz z Maciejem synem; Ambrożey In₁₅₅₄ 120 Staskowicz; Ambroży In₁₅₅₄ 97 Staniulewicz z Andrzejem synem; Andrzej In₁₅₅₄ 123 Mixtowicz; Symon Taleykowicz z Bartłomiejem (Instr.) In₁₅₅₄ 99 Leszowie; Mażej (Błażej) Micowicz In₁₅₅₄ 114; Jakub In₁₅₅₄ 113 Talminowicz z Raginowa; Jan In₁₅₅₄ 96 Mikołajewicz z Piotrem pasynkiem; Kasper In₁₅₅₄ 96 Stankowicz; Maciej In₁₅₅₄ 83 Marcinowicz; Marcin In₁₅₅₄ 96 Ambrożewicz z Jurguciem Stanowicz(em); Mikołay In₁₅₅₄ 96 Ławrynowicz z Stanisławem synem; Paweł In₁₅₅₄ 84 Andrzejewicz; Piotr In₁₅₅₄ 87 Juriewicz z Maciejem Pawłowiczem; Symon In₁₅₅₄ 85, Piotr Michnowiczy (Michowiczy); Szczepan In₁₅₅₄ 100 Juchnowicz z Marcinem bratem; Stanisław In₁₅₅₄ 108 Grygalewicz z Subaczem Szergutowiczem; Urban In₁₅₅₄ 115 Janowicz z Staniulem Maciejewiczem; Woyciech (Woyciulis) Andrzejewicz z Walentym In₁₅₅₄ 108 synem; Wenstaw In₁₅₅₄ 120 Mikołajewicz. W XVI w. nazwiska dopiero się kształtowały, dlatego nie zawsze można dokładnie stwierdzić, kiedy drugi człon określenia osoby mógł już stać się nazwiskiem. Poniżej omówiono imiona osobowe z analizowanego źródła linkmeńskiego, których podstawą są formy imion chrzcielnych z sufiksami patronimicznymi. Imion osobowych wywodzących się ze skrótów zawierających litewskie elementy słowotwórcze jest bardzo niewiele: [Jurgis] (Jurgi) Janielowicz In₁₅₅₄ 116; z Marcinem Jurgielewicz(em) In₁₅₅₄ 112; 52 | LAIMA GRUMADIENĖ Urban Jurgielowicz In₁₅₅₄ 108 z Janem synem; Maciej Maczulewicz In₁₅₅₄ 96; Janel Matulewicz z synmi dwiema In₁₅₅₄ 117; Paweł Pieczulewicz In₁₅₅₄ 117; z Subaczem Szergutowiczem (Instr.) In₁₅₅₄ 108; Stasis Stanielewicz In₁₅₅₄ 110; Łukasz Stasulewicz In₁₅₅₄ 122. Być może jedno nazwisko osobowe utworzono od imienia (z końcówką -is) Jurgis, ale może też od słowiańskiego skrótu Jurgi: Janulis Jurgiewicz z Jaxtem [Jurg]iewiczem In₁₅₅₄ 103. Większość nazw osobowych z patronimicznymi przyrostkami utworzono od skrótów bez litewskich elementów słowotwórczych. Część takich skrótów, jak już omówiono, można uznać za białoruskie, np.: Andrzej Alechnowicz In₁₅₅₄ 89; Narusz (Narucz) Lesiewicz In₁₅₅₄ 114 z Jakubem Juchnowicz(em); Symon Michnowicz In₁₅₅₄ 83; Stanis Micewicz In₁₅₅₄ 114 z Marcinem bratem; Mażey (Błażey) Micowicz In₁₅₅₄ 114; Bohdan Pietkewicz In₁₅₅₄ 101; Janulis Procewicz In₁₅₅₄ 93; Urban Puszkiewicz (Puskiewicz) In₁₅₅₄ 115; Staniulis Radziewicz In₁₅₅₄ 106; Heliasz Rotkiewicz In₁₅₅₄ 112; Juchno Sopowicz sopa In₁₅₅₄ 120. Za prawdopodobnie białoruskie (por. LPŽ¹ 849) należy uznać również nazwisko osobowe Juciewicz In₁₅₅₄ 88, choć takiego skrótu nie poświadczono w pracach M. Biryły. Można przypuszczać, że pochodzenie nazwiska osobowego Minczewicz wiąże się zapewne z hydronimem lub oikonimami²⁴, ale ostrożnie można też podejrzewać, że istniał skrót st. Muha, Минай, por. Мунчук БII 92, 224. Od skrótów wspólnych Białorusinom i Polakom utworzono następujące nazwiska osobowe: Piotr Daniewicz In₁₅₅₄ 115; Stanisław Juchnowicz In₁₅₅₄ 88; Goczutis Jurewicz In₁₅₅₄ 117; Jocz Maciewicz In₁₅₅₄ 90; Jan Mackiewicz In₁₅₅₄ 88; Piotr Mateykowicz In₁₅₅₄ 108 z Łukaszem; Mosis Mielewicz In₁₅₅₄ 119; Jan Milewicz In₁₅₅₄ 103; Janiul Misiewicz In₁₅₅₄ 95; Andrzej Mixtowicz In₁₅₅₄ 123; Lesis (Lesius) Mosiewicz In₁₅₅₄ 119; Jurgielis Pietraszewicz In₁₅₅₄ 112; Jakszta Piotraszkiewicz In₁₅₅₄ 112; Kasper Stankowicz In₁₅₅₄ 96; Ambrozey Staskowicz In₁₅₅₄ 120; Bortko (Boreytko) Woytkowicz In₁₅₅₄ 111. Nazwisk osobowych utworzonych od typowo polskich skrótów jest niewiele: Piotr Domaszewicz In₁₅₅₄ 103; Stanis Jankiewicz In₁₅₅₄ 112; Bohdan Jankowicz In₁₅₅₄ 84; Mikołay Januszkowicz In₁₅₅₄ 88. Część nazw osobowych z patronimicznymi przyrostkami utworzono od pełnych form imion: Stanisław Adamowicz In₁₅₅₄ 108 z Maciejem a Janem synmi; Juchno Ambrożewicz In₁₅₅₄ 93; Stasko Bohdanowicz In₁₅₅₄ 120; Stanisław Grygalewicz In₁₅₅₄ 108; Maciej Ihnatowicz In₁₅₅₄ 118; Staniulis Jakubowicz In₁₅₅₄ 103; Piotr Janowicz In₁₅₅₄ 88; Jurgis Klimontowicz In₁₅₅₄ 88; z Jurgielem Konratowicz(em) In₁₅₅₄ 108; Jakub Ławrynowicz In₁₅₅₄ 83; Marcin Maciejewicz In₁₅₅₄ 84; Pawet Matewicz In₁₅₅₄ 108, z Misiem, wnukiem swym; Maciej Marcinowicz In₁₅₅₄ 83; Andrzej Mikołajewicz In₁₅₅₄ 88; Stas Pawłowicz In₁₅₅₄ 108 z synmi trzema; Jasis Piotrowicz In₁₅₅₄ 92; Maciej Rakowicz In₁₅₅₄ 96 z Jakubem pasynkiem; Maciej Szczepanowicz In₁₅₅₄ 117 z synmi dwiema; Piotr Symonowicz In₁₅₅₄ 92; Janiel Stanisławowicz In₁₅₅₄ 95; Maciey, Jakub Urbanowiczy In₁₅₅₄ 92. Chociaż w inwentarzu starostwa linkowieńskiego z 1554 r. przeważają nazwiska osobowe pochodzące od imion chrześcijańskich, występują też inne. Nie były one przedmiotem badań w tym artykule, dlatego nie przedstawiono ich szczegółowego omówienia. Wspomniano o nich pokrótce wyłącznie po to, by nie powstało mylne wrażenie, że stosowano tam tylko jeden typ nazw osobowych. Występuje kilka dawnych bałtyckich imion dwuczłonowych, np.: Dawiat In₁₅₅₄ 111; Narbutha (Gen.) In₁₅₅₄ 128; Tharwid In₁₅₅₄ 101 i in.; ich skrótów, a także derywatów z przyrostkami patronimicznymi 24 W tych okolicach nadal istnieją wsie Minčia i Minčiakampis, a także rozciąga się puszcza Minčia. Vanagas (1981: 216–217) wywodzi nazwę rzeki Minčia z okolic Salakas od litewskich słów minti albo mentė. XVI–XVII a. Rytų Lietuvos antroponimija | 53 z przyrostkami, np.: Butrymowicz In₁₅₅₄ 105; Mongierdowiczow (Gen. Pl.) In₁₅₅₄ 120; Nargielowicz In₁₅₅₄ 117; Talminowicz In₁₅₅₄ 113; Tarwidowiczem (Instr.) In₁₅₅₄ 101 i in. Litewskich antroponimów pochodzenia apelatywnego jest niewiele, np.: Botus In₁₅₅₄ 106; Goylis In₁₅₅₄ 83; Grevius In₁₅₅₄ 89; Goyzutis In₁₅₅₄ 110; Kuniszkis In₁₅₅₄ 117; Oszkinis In₁₅₅₄ 85; Pozeymis25 In₁₅₅₄ 113; Pukienia (Gen.) In₁₅₅₄ 101 i in. Więcej jest takich antroponimów, których część może być również skrótami dawnych dwuczłonowych imion bałtyckich, z patronimicznymi przyrostkami słowiańskimi -evič, -ovič, np.: Budrewicz In₁₅₅₄ 115; Daugutowicz In₁₅₅₄ 92; Doylewicz In₁₅₅₄ 88; Goyżewicz In₁₅₅₄ 104; Greycewicz In₁₅₅₄ 103; Kieylowicz In₁₅₅₄ 111; Pikłewicz In₁₅₅₄ 98; Rymeyszewicz In₁₅₅₄ 105; Rymoszewicz In₁₅₅₄ 96; Rymszowicz In₁₅₅₄ 85; Rostaniewiczow (Gen. Pl.) In₁₅₅₄ 122; Rukszewicz In₁₅₅₄ 94; Szyleykowicz In₁₅₅₄ 89; Taleykowicz In₁₅₅₄ 99; Wayszniewicz In₁₅₅₄ 106 i in. Po przeanalizowaniu antroponimów z inwentarza dóbr Linkmeny z 1554 r. zauważono: 1) dominują antroponimy pochodzenia chrześcijańskiego; niewielka część imion chrzcielnych lub ich skrótów to także imiona prawosławne albo starosłowiańskie, lecz przeważają imiona wspólne katolikom i prawosławnym; 2) znaczna część skróconych form imion chrzcielnych jest charakterystyczna dla języka białoruskiego albo stanowi dawne skróty słowiańskie, rozpowszechnione w XVI w. zarówno w języku białoruskim, jak i polskim (oraz innych językach słowiańskich); 3) imiona pochodzenia chrześcijańskiego zawierają dwojakiego rodzaju litewskie elementy słowotwórcze: przyrostki zdrobniające -el-, -ut- oraz nie zawsze zapisywane końcówki -is, -us. Przyrostki zachowują się w antroponimach z przyrostkami patronimicznymi, ale nie odnotowano litewskich przyrostków patronimicznych: stosowano wyłącznie słowiańskie -evič, -ovič; 4) nie ma związku między członami wieloczłonowego (zazwyczaj dwuczłonowego) określenia tych samych osób, które mają litewskie pochodzenie lub litewskie elementy słowotwórcze, a członami pochodzenia słowiańskiego i/lub o słowiańskiej budowie; to samo dotyczy określania członków tej samej rodziny; antroponimy mieszkańców poszczególnych wsi nie wyróżniają się. 3. INWENTARZ DÓBR LINKMENY Z 1636 R. Rękopis inwentarza dóbr Linkmeny, sporządzony niemal sto lat później (dokładniej – po 82 latach), czyli w 1636 r., zachował się do dziś. Porównanie zawartych w nim antroponimów pochodzenia chrześcijańskiego z takimi antroponimami z inwentarza tych samych dóbr z 1554 r. pozwala zweryfikować hipotezy dotyczące możliwych wpływów białoruskich na obszarze Linkmen w XVI–XVII w. Rękopis został sporządzony przez jedną osobę26 w języku polskim; występuje w nim jedno nazwisko zapisane cyrylicą: Іоцевич In₁₆₃₆ 16v. Podobnie jak w inwentarzu z 1554 r., brakuje tu biegłości w polskiej ortografii. Częściej zapisywano tu antroponimy małą literą, lecz inwentarz z 1554 r. mógł być pod tym względem poprawiany przy kilkakrotnym przepisywaniu. Stosuje się więcej znaków diakrytycznych, np.: ÿ z dwiema kropkami u góry, ù, ỳ z jedną kropką u góry, ý, á ze znakiem akcentu ostrego, ý z daszkiem, ō, ū, ñ, ȳ, ž z kreską u góry, ẹ z kropką u góry i inne. W artykule ortografia nie jest poddawana dokładniejszej analizie; w przykładach starano się jedynie oddać ją możliwie autentycznie. 25 Wspomniana jest rzeka Žeimena (nawiasem mówiąc, we wszystkich przypadkach zapisywana przez Z-): w rzekę Zeymianę; a rzeką Zeymioną In₁₅₅₄ 132. 26 Na karcie tytułowej zapisano: „[...] przez mię Gerzega Kazimirza Jawgiela”. 54 | LAIMA GRUMADIENĖ Antroponimy z inwentarza z 1636 r. znacznie różnią się od tych z wcześniejszego (1554). Przede wszystkim są bardziej zróżnicowane, więcej wśród nich form pochodnych od litewskich apelatywów, a elementy słowotwórcze są bardziej różnorodne, ponieważ znajdujemy derywaty z litewskimi sufiksami patronimicznymi. Ponieważ spośród antroponimów z inwentarza z 1554 r. omówiono jedynie te, w których dominowały imiona chrzestne, według tego samego kryterium porównane zostaną także antroponimy z 1636 r. z powiatu linkmeńskiego. Pod względem pochodzenia nowych imion chrzestnych jest niewiele, wszystkie innowacje dotyczą słowotwórstwa. Być może dawne dwuczłonowe imię słowiańskie Гоццислав kryje się w antroponimie Gasiewicz In₁₆₃₆ 16v, LPŽ₂ I 628. Występują białoruskie skrócone formy imion, które można wywodzić z bardzo dawnych imion prawosławnych, ale możliwa jest też inna interpretacja ich pochodzenia, np. maknienas In₁₆₃₆ 26v; makniunas In₁₆₃₆ 26: białor., ukr. Махно: starorus. Епимах БII 232, ale można je również wiązać z pol. Maciej LPŽII 139, a także z lit. maknys ‘ten, kto mówiąc, zacina się, jąka’ (tamże). Ostrożnie można by spróbować doszukać się skróconej formy starorus. Мамон także w antroponimie Mamenas In₁₆₃₆ 27, por. БII 151. Podobnie można mówić o pochodzeniu antroponimu Palanis In₁₆₃₆ 25v: podstawą mogły być skrócone formy odpowiadające imionom chrzestnym Аполлон, Инполит lub Полин, takie jak białor. Паланец БII 242, Поля БII 76, Пол БI 137 lub podobne, ale możliwe jest też inne wyjaśnienie pochodzenia. Nie wiadomo dokładnie którego, ale być może skrócona forma jakiegoś imienia chrzestnego stanowi podstawę antroponimu Jodka In₁₆₃₆ 30v: być może jest to Евдоким БI 64, być może zaś któreś inne. Allik In₁₆₃₆ 19 może pochodzić od imienia kanonicznego Олег БII 19, ale także od pol. Aleksander (tamże), kanonicznych Алексий БII 24, Илья БII 71 lub Орест БII 37. Skrót białor. Baca, który stał się wasowicz według zapisu In₁₆₃₆ 16v, pochodzi od używanej przez Białorusinów formy imienia chrzcielnego Василий, a nie od polskiego odpowiednika Bazyli БII 43. To samo dotyczy skrótu białor. Ильяш: Илия БII 71, znalezionego w inwentarzu Linkmenów z 1636 r.: Iliasz In₁₆₃₆ 26 należy przypisać użyciu białoruskiemu, ponieważ polskim odpowiednikiem jest Eliasz БII 71. Chociaż zarówno Polacy, jak i Białorusini mają odpowiedniki Leontijaus, Leono, antroponim łowczyś In₁₆₃₆ 26v należy wywodzić właśnie od białoruskiego skrótu, por. Лейчанок, Лейчьк БI 107, БII 209. Również od białoruskiego skrótu Пилька: ст. Филипп, pol. Filip БII 103, należy wywodzić Pilkiūnas In₁₆₃₆ 29, choć nie można wykluczyć także związku z lit. szary. Dość wątpliwy, ale możliwy jest związek Wolan In₁₆₃₆ 17 z białor. Вален: Валентин БII 42, 168 albo z Валерий LPŽII 1154. Nawiasem mówiąc, można spróbować powiązać z tym ostatnim imieniem wiralunas In₁₆₃₆ 29v (z litewskimi sufiksami zdrobniałym i patronimicznym), ponieważ Białorusini mieli jego kontaminacyjną skróconą formę Вир БII 41. Odpowiednikami tego samego imienia chrzcielnego w języku polskim i białoruskim są Gasper In₁₆₃₆ 19 oraz Kasper In₁₆₃₆ 18v (zob. БI 95). To samo dotyczy wariantu Bernardo Bernat In₁₆₃₆ 16v, ponieważ pol. Biennat, Barnat, białor. Бернат БI 34, podobnie jak w przypadku gwarowej formy Leonardo: pol. Lenart, białor. Ленарт БI 107, por. Lenart In₁₆₃₆ 19. Antroponim Damišzys In₁₆₃₆ 28v pochodzi od skróconej formy używanej zarówno przez Polaków, jak i Białorusinów: Damasz, Дамаш: Доментиан, Дамиан БII 248, podobnie jak białor. Гяніц i pol. Genus od imienia Eugenijus LPŽI 652, jeśli wywodzilibyśmy z nich antroponim Gienalis In₁₆₃₆ 29, ponieważ może on mieć również pochodzenie apelatywne. Podobnie stało się ze skróconą formą pol. Milosz: le. Emilian, gu. Милош: starorus. Милий БII 141, 248, zawartą w antroponimie miloszunas In₁₆₃₆ 27. W obu językach używa się skróconej formy imienia chrzestnego pol. Klemens, białor. Климент(ий): Klim, Клим БI 98, БII 81, por. Klimas In₁₆₃₆ 30v. XVI–XVII a. Rytų Lietuvos antroponimija 55 Długa forma imienia Krzyszto(ph) In₁₆₃₆ 26v jest polskim zapisem imienia Krzysztof Kristupo, choć, nawiasem mówiąc, odnotowali je także Białorusini jako Криштоф Б₁ 104. Blažis In₁₆₃₆ 22 również jest polską formą imienia chrzestnego (LPŽ₁ 274). Takie nowe imiona lub ich skrócone formy wymieniono w inwentarzu z 1636 r., których nie było w inwentarzu powiatu Linkmeny z 1554 r., chyba że wyjątkiem jest wzmianka o Valentingą. Inne imiona lub ich skrócone formy występowały już w źródle z 1554 r., ale poniżej podano ich dotąd niewymieniane zapisy, skrócone formy lub derywaty. W źródle z 1554 r. występował jedynie polski zapis imienia Andrzej Andriejaus, Andrzej, podczas gdy tutaj występuje forma charakterystyczna dla Słowian wschodnich Andrey In₁₆₃₆ 21, a także jego skrócona forma z przyrostkiem słowiańskim, zbieżnym z litewską końcówką — Andrus In₁₆₃₆ 27, Б₁₁ 31. Inną długą formą wspomnianego już imienia jest Walęty In₁₆₃₆ 16v — zapisaną nieco inaczej, tj. zamiast -en- użyto -ę-, a ponadto odnotowano litewską, gwarową wymowę tej formy z -in-: Walint In₁₆₃₆ 16v. W źródle z XVII w. występują także skrócone formy tego imienia: słowiańska, z przyrostkiem zdrobniałym zbieżnym z litewską końcówką — Walis In₁₆₃₆ 19 — oraz Waluk In₁₆₃₆ 18v, z litewskim przyrostkiem -uk-. Występują nowe skrócone formy wspomnianych już imion. Większość z nich ma formy częstsze wśród Polaków, np.: Brazulis In₁₆₃₆ 29: pol. Brozik, Brożek: pol. Ambroży LPŽ₁ 302; Czep In₁₆₃₆ 25v; Czepolis In₁₆₃₆ 28v: pol. Czep: pol. Szczepan LPŽ₁ 411; mitenas In₁₆₃₆ 22, por. pol. Mita: Dywmit LPŽ₁₁ 258, ale por. też białor. Mimko: Димитрий Б₁ 61; Piotrokal In₁₆₃₆ 16v, ale por. pol. Piotrat: pol. Piotr, białor. Пятрок: starorus. Петр Б₁₁ 101; Szym In₁₆₃₆ 16v: pol. Szym: pol. Szymon LPŽ₁₁ 930; Tumas In₁₆₃₆ 31, por. pol. Tomasz, starorus. Фома Б₁₁ 121. Niektóre skrócone formy mają odpowiedniki zarówno w języku białoruskim, jak i polskim, np.: Alexa In₁₆₃₆ 29v: pol. Aleks, starorus. Алексей LPŽ₁ 80; Jakutys In₁₆₃₆ 27v: pol. Jak: pol. Jakub, białor. Як, Якуma: starorus. Яков Б₁₁ 129, 241; Joszko In₁₆₃₆ 16v, por. pol. Jeszo: pol. Jan, białor. Яша: starorus. Иаков LPŽ₁ 820; Jurka In₁₆₃₆ 26v; Jurko In₁₆₃₆ 22v: pol. Jurka, białor. Юрка: starorus. Юрий LPŽ₁ 870; Marcel In₁₆₃₆ 16v, por. białor. z XVI w. Марцин, pol. Marcin Б₁₁ 87; Stakun In₁₆₃₆ 22v, por. pol. Stach: pol. Stanisław, białor. Стах: Станислав Б₁₁ 110; wąsowicz In₁₆₃₆ 17, por. wywodzenie od starorus. Иоанн Б₁ 83 (inne etymologie zob. LPŽ₁₁ 1159). Niektóre skrócone formy są jednak bardziej charakterystyczne dla Białorusinów, choć nie można wykluczyć związków z polszczyzną, np.: Czasiuk Czasenas In₁₆₃₆ 22 — białor. Часок: starosłow. Вячеслав Б₁₁ 51; maciuta In₁₆₃₆ 16v: białor. Мацума: starorus. Матфей, Мацей; pol. Mac: pol. Maciej Б₁₁ 240; podstawą stepsalis In₁₆₃₆ 28v może być skrócona forma Steps od pol. Stefan, starorus. Стефан, z dawnym słowiańskim przyrostkiem zdrobniałym -s, por. Б₁₁ 112, 235. Pod względem budowy antroponimy pochodzące od imion chrzestnych są dość zróżnicowane. Kilka antroponimów bez sufiksów patronimicznych ma zarówno litewskie sufiksy zdrobniałe -el-, -ul-, jak i litewskie końcówki: Czepulis In₁₆₃₆ 22 Szymkunas; Borkunas Janelis In₁₆₃₆ 29v; Matulis In₁₆₃₆ 22 niekiszkis; Mikialis In₁₆₃₆ 20 maszkiozna; Stasulis niekisakis In₁₆₃₆ 22. We wcześniejszym źródle (1554) nie było przypadków, w których skrócone formy imion chrzestnych stanowiłyby drugi człon nazwy osobowej, natomiast w inwentarzu z 1636 r. takie występują. U niektórych oba człony nazwy osobowej pochodzą od imion chrzestnych, np.: Jurgis Jakutys In₁₆₃₆ 27v; Iliasz matulis In₁₆₃₆ 26; Czepolis stepsalis In₁₆₃₆ 28v; w niektórych zaś pierwszy człon może pochodzić od apelatywu, np.: Duda woyčiulis In₁₆₃₆ 21; Kuta matulis In₁₆₃₆ 22 i in. Nieco więcej jest form mających wyłącznie sufiksy zdrobniałe, poza wymienionymi także -uk-, -ut- (w przypadku Petrokal być może -el-, ale zapis tego nie rozstrzyga), lecz zapisanych bez końcówek: Czasiuk 56 | LAIMA GRUMADIENĖ IN₁₆₃₆ 22 Czasenas; Januk IN₁₆₃₆ 21v Alksnianis; Jasul IN₁₆₃₆ 22v maciucenas; Jasiuk IN₁₆₃₆ 28 mikszan; Marcel Piotrokal IN₁₆₃₆ 16v; Matul IN₁₆₃₆ 22v Baltromieikis; Piatru IN₁₆₃₆ 22v Gaýžas; Stasiuk IN₁₆₃₆ 20 Stýmberelis; Stasul IN₁₆₃₆ 29v Berziulenas; Waluk IN₁₆₃₆ 18v Lepeta. Dwie takie formy są drugim członem nazwy osobowej: Ławryn Staniul IN₁₆₃₆ 16v; Marcel Piotrokal IN₁₆₃₆ 16v. Skrótowców z litewskimi końcówkami, które czasem stawały się też długimi formami imion chrzcielnych, np.: Baltrus IN₁₆₃₆ 27 molerunas; Jurgis Bernat IN₁₆₃₆ 16v; Szymaś IN₁₆₃₆ 27 Żýmonas, jest również kilka: Błażis IN₁₆₃₆ 18v Dwakinis; Czepas IN₁₆₃₆ 29v Czepulenas; Damusžys IN₁₆₃₆ 28v nowik; Jasus IN₁₆₃₆ 21 Grugalus; Klimas IN₁₆₃₆ 30v Baczenas; Tumas IN₁₆₃₆ 31 milenis. Jurgis raz zapisano także jako drugi człon nazwy osobowej – Woÿciech Jurgis IN₁₆₃₆ 26. Długą formą imienia stały się również Grýg IN₁₆₃₆ 16v Krzywopust; Grig IN₁₆₃₆ 28v wizelis. Dwa skrótowce można interpretować dwojako, ponieważ litewskie końcówki pokrywają się ze słowiańskimi przyrostkami: Andrus IN₁₆₃₆ 27, B₁ 31 milūnas; Walis IN₁₆₃₆ 19, B₁ 36 Allik. W przeciwieństwie do inwentarza z 1554 r. skrótowców bez żadnych litewskich elementów słowotwórczych jest niewiele: Alexa IN₁₆₃₆ 29v Kiautenas; Czep IN₁₆₃₆ 25v Palanis; Iliasz IN₁₆₃₆ 26 matulis; Jodka IN₁₆₃₆ 30v Blażenas; Jurka IN₁₆₃₆ 26v Kimbar; Jurko IN₁₆₃₆ 22v Stakun; Luksza IN₁₆₃₆ 16v Kulewicz; Szym Joszko IN₁₆₃₆ 16v; Tomasz IN₁₆₃₆ 27 milošzunas. Jeden skrótowiec stał się długą formą w języku polskim: Jerze IN₁₆₃₆ 18v woÿciech; Jerzi IN₁₆₃₆ 22 kudenas. Zapisano antroponimy pochodzenia od imion chrzcielnych, bez przyrostków patronimicznych, które stały się drugim członem nazwy osobowej. Do takich należą raczej formy z końcówkami podobnymi (być może z powodu zapisu) do litewskich niż rzeczywistymi litewskimi końcówkami, np.: Piotr Joczes IN₁₆₃₆ 19; Kowal tołczyś IN₁₆₃₆ 26; Mikołay: Woÿciech maciuta IN₁₆₃₆ 16v; Rodzios IN₁₆₃₆ 21v, oraz formy bez litewskich końcówek, np.: Walis Allik IN₁₆₃₆ 19; Szym Joszko IN₁₆₃₆ 16v; Jasiuk mikszan IN₁₆₃₆ 28; Kasper Tomasz IN₁₆₃₆ 18v. Wiele długich form imion. Trzy z nich są niepolskie, choć mają odpowiedniki: Andreÿ IN₁₆₃₆ 21 Ławnik; Baltromiei IN₁₆₃₆ 18v Niemonìun; Ławryn IN₁₆₃₆ 16v Staniul. Jedna forma imienia została zmieniona fonetycznie – Czapan IN₁₆₃₆ 30v Jušenas (zamiast oczekiwanego polskiego Szcz-). Jeden – Lenart IN₁₆₃₆ 19 Iaszkėnas – jest gwarowym wariantem imienia Leonard, używanym zarówno w języku białoruskim, jak i polskim (zob. B₁ 107, LPŽ II 55). Jedno imię katolickie zapisano z litewską końcówką: Karolis IN₁₆₃₆ 29v Bezdenas; Karulis IN₁₆₃₆ 21v Karpis, a inne ma litewski przyrostek zdrobniający – steponalis IN₁₆₃₆ 28v. Pozostałe to zwyczajowe polskie, a niektóre używane również w języku białoruskim, imiona chrzcielne: Adam IN₁₆₃₆ 21v Balinski; Ambrożey IN₁₆₃₆ 26v masenas; Błażey IN₁₆₃₆ 22v mtenas; Gasper IN₁₆₃₆ 19 Jakubowicz; Jakub IN₁₆₃₆ 19 Ambrozieiewicz; Jan IN₁₆₃₆ 16v Gasiewicz; Kasper IN₁₆₃₆ 18v Tomasz; Krzyszto ph IN₁₆₃₆ 26v Plenius; Marcin IN₁₆₃₆ 26 Podwoński; Mikołay IN₁₆₃₆ 21v Rodzios; Paweł IN₁₆₃₆ 22 Żesinas; Piotr IN₁₆₃₆ 17v Gaużutys; Stanisław IN₁₆₃₆ 16v woÿskun; Stephan IN₁₆₃₆ 16w Ioceвич; Szyman IN₁₆₃₆ 16v lach; Urban IN₁₆₃₆ 19v miteÿkis; Wałęty IN₁₆₃₆ 16v kowal; Walint IN₁₆₃₆ 16v kulewicz; Woÿciech IN₁₆₃₆ 16v maciuta; Wolan IN₁₆₃₆ 17 Kulewicz. Długie formy mogą również stawać się drugim członem nazwy osobowej, zarówno z litewską końcówką, np.: Aszkinis Ambr as as IN₁₆₃₆ 22; Rukas Czapanas IN₁₆₃₆ 31, Jasus Grygalus IN₁₆₃₆ 21, jak i bez końcówki – Jurgis Bernat IN₁₆₃₆ 16v; Swidren Krýsz toph IN₁₆₃₆ 22; Jerze woÿciech IN₁₆₃₆ 16v. Imion kobiet zazwyczaj się nie podaje, a jedynie informację, czyją jest wdową, np.: Wdowa Stasio-wa IN₁₆₃₆ 16v. Są dwa wpisy zawierające imiona kobiet, które są wyraźnie słowiańskie: Aksania Batt- XVI–XVII a. Rytų Lietuvos antroponimija | 57 romiejowa In1636 22, Milowa Uliana In1636 29. Ta ostatnia forma imienia (bez J-) rozpowszechniła się później na wschodniej i południowo-wschodniej Litwie (Kuzavin is, Savukynas 1994: 213). Najwięcej jest takich drugich członów nazw osobowych, które mają przyrostki patronimiczne. Różnica polega na tym, że w źródle z 1636 r. pojawiają się derywaty od imion chrzcielnych z litewskimi przyrostkami patronimicznymi -ėn-, -ūn- oraz jeden derywat z -yn-. Jest złożenie utworzone od skrótowca z litewskim przyrostkiem zdrobniającym -ok- i rzeczownika žentas: Grig mikszakzentis In1636 29. Antroponimów z kilkoma litewskimi przyrostkami (zdrobniającym i patronimicznym) nie ma zbyt wiele; te antroponimy mają ponadto litewskie końcówki: Poszenas Andrulenas In1636 29; Czepas Czepulenas In1636 29v; Jasul maciulenas In1636 22v; Adam Pečiulenas In1636 29v; występuje też taki antroponim bez końcówki – Ławryn Staniulin27 In1636 17. Znaleziono dwa antroponimy z litewskim przyrostkiem zdrobniającym i słowiańskim przyrostkiem patronimicznym (w źródle z 1554 r. było ich więcej): Szym Czepulewicz In1636 19; Januk manulewicz In1636 22. Natomiast dość liczna jest grupa antroponimów, których podstawą stały się skrócone formy imion chrzcielnych bez litewskich przyrostków zdrobniających, ale z litewskimi przyrostkami patronimicznymi (dochodzi tu jeszcze -ait-), np. zapisane z końcówkami: Andrey Blažėnas In1636 25; Borkunas In1636 29v Janelis; Czasiuk Czasenas In1636 22; Szym Domaszunas In1636 30v (Lat 100); Sžyman Gryčiunas In1636 21v; Jurgis Jakavītis In1636 27; Jan Jaczunas In1636 26; Lenart Jas zkenas In1636 19; Jan Jociunas In1636 21; Czapan Jušėnas In1636 30v; Kržysz-toph maknienas In1636 26v; marcin makniunas In1636 26v; Sžyman marczenas In1636 29; Walulis masenas In1636 26v; Tomasz miłoszunas In1636 27; Blažis miten as In1636 22; Jan Sžymkienas In1636 21; Czepulis Sžymkunas In1636 22, przy czym u jednej osoby oba człony nazwy mają przyrostek patronimiczny – Poczenas In1636 29 Andrulenas. Antroponimy tego typu występują również bez litewskich końcówek: Bogdžun nowik In1636 22; Marcin Domaszun In1636 19v; Jan Jaciun In1636 26v; Wojciech maňčiun In1636 18v; Jurko Stakun In1636 22v; Adam Stasun In1636 22v. Przyrostek -in- w jednym antroponimie utworzonym od skróconej formy imienia nie jest patronimiczny – Stanisław Sžymkinis In1636 21; być może można podejrzewać, że podstawa innego antroponimu z niepatronimicznym²⁸ przyrostkiem -išk- również pochodzi od imienia chrzcielnego – Ambrožey miližkis In1636 28v. W przeciwieństwie do inwentarza z 1554 r. występuje kilka antroponimów utworzonych od skróconych form imion bez litewskich elementów słowotwórczych, ale z przyrostkami patronimicznymi słowiańskimi; zapisano je bez końcówek: Jan Gasiewicz In1636 16v; Stephan Joweyu In1636 16v; Marcin Łukaszewicz In1636 18v; Grýg wasowicz In1636 16v; Grýg wąsowicz In1636 17; Jan wołtkiewicz In1636 24v. Antroponimów utworzonych od długich form imion i mających litewskie przyrostki patronimiczne są tylko dwa – Krzysztoph Karalunas In1636 24v; Andrus martynenas In1636 29v; kolejny ma przyrostek niepatronimiczny – Matul Baltromieikis In1636 22v. Pozostało bardzo niewiele takich antroponimów ze słowiańskimi przyrostkami patronimicznymi; nie mają one końcówek: Jan Alekseiewicz In1636 21v; Jakub Ambrozieiewicz In1636 19; Gasper Jakubowicz In1636 19; Stanisław Jozephowicz In1636 24v; Krzysztop marcinowicz In1636 19. 27 Ta sama osoba co Ławryn Staniul In1636 16v. 28 Maciejauskienė (1991: 227–228) teigia priesagą -išk- turėjus patroniminę reikšmę, ypač kai asmenvardžiai buvo daromi iš krikšto vardų. 58 | LAIMA GRUMADIENĖ Ogólnie rzecz biorąc, antroponimy z inwentarza z 1636 r. są nieporównanie bardziej litewskie niż te z 1554 r.; świadczy o tym również mnogość antroponimów pochodzących od litewskich apelatywów. Podobnie jak w omówieniu inwentarza z 1554 r., nie stanowią one przedmiotu badań; można jedynie wymienić niektóre z nich, np. bez litewskich przyrostków patronimicznych: Urban Auksla IN₁₆₃₆ 24; Jan Dewelis IN₁₆₃₆ 19; Piat­ruc Gaižas IN₁₆₃₆ 22v; Karulis Karpis IN₁₆₃₆ 21v; Waluk Lepeta IN₁₆₃₆ 18v; Jan Pilwialis IN₁₆₃₆ 29v; Piotr ragialis IN₁₆₃₆ 19; Stasiuk Stymbirelis IN₁₆₃₆ 20; Jan Szakalis IN₁₆₃₆ 24v; Mikotay wilkas IN₁₆₃₆ 27; Grig wizelis IN₁₆₃₆ 28v; Pawel Žešinas IN₁₆₃₆ 22; Grýg Žýburys IN₁₆₃₆ 20v itd. Występują również złożenia, np.: Matulis Dzwiniakis IN₁₆₃₆ 24v; Stasulis niekisakis IN₁₆₃₆ 22 itd. Kilka antroponimów ma litewskie przyrostki niepatronimiczne, np.: Blažis Dwak inis IN₁₆₃₆ 18v; Jan Gaužutenis IN₁₆₃₆ 17v; Piotr Goyžut IN₁₆₃₆ 24; Jan kupietis IN₁₆₃₆ 28; Matulis niekizskis IN₁₆₃₆ 22 itd. Trudno stwierdzić, czy antroponimy te utraciły już przyrostki patronimiczne, czy też nigdy ich nie miały: w całej Litwie mnogość takich antroponimów jest charakterystyczna dla wcześniejszych źródeł, z XVI w. (por. Maciejauskienė 1991: 151 i in.; 225), nie można jednak tego powiedzieć o źródle z Linkmenai z 1554 r. Znaczna część antroponimów pochodzenia apelatywnego, mających litewskie przyrostki patronimiczne -ėn-, -on-, -ūn-, została zapisana z końcówkami, np.: Januk Alksnianis IN₁₆₃₆ 21v; Stasiul Beržulenas IN₁₆₃₆ 29v; Jurgis Beždenas IN₁₆₃₆ 29v; Pawel Dikienas IN₁₆₃₆ 28; Pawel Dýkunas²⁹ IN₁₆₃₆ 28; Jasus Kauten as³⁰ IN₁₆₃₆ 29v; Alexa Kiautenas IN₁₆₃₆ 29v; Piotr Kupre-nas IN₁₆₃₆ 26; Marcin Purienenas IN₁₆₃₆ 29; Jan Rukszenas IN₁₆₃₆ 20v; Marcin Sžykszniūnas IN₁₆₃₆ 29; grig wizatanis IN₁₆₃₆ 28v; Piotr Žýtenas IN₁₆₃₆ 25; Žýtenas marcin IN₁₆₃₆ 25 itd. Są też takie antroponimy bez końcówek, np.: Jan Szakutan IN₁₆₃₆ 24; Sžym Stulgian IN₁₆₃₆ 28 itd. Bardzo nieliczne mają słowiańskie przyrostki patronimiczne, np.: Marcin Gribewicz IN₁₆₃₆ 16v; Jan Rugaýszewicz IN₁₆₃₆ 16v; Jurgis stemborowicz IN₁₆₃₆ 19v itd. Pojedyncze dawne bałtyckie antroponimy dwuczłonowe, np.: Jurka Kimbar IN₁₆₃₆ 26v; Stanisław minat IN₁₆₃₆ 22v; Jan woýsznaras IN₁₆₃₆ 22; Sžýmas Žýmonas IN₁₆₃₆ 27 itd. Refleksje na temat możliwego naprzemiennego używania języków lub dwujęzyczności budzą także zapisy przezwisk oraz utworzonych od nich antroponimów z litewskimi przyrostkami patronimicznymi, np.: obok Ławryn kalwis IN₁₆₃₆ 25 występuje Wałety kowal IN₁₆₃₆ 16v; obok Battro-mieý kotwenas IN₁₆₆₃ 21 występuje Kawatenas IN₁₆₆₃ 24v, tj. litewskie kalvis i słowiańskie kowal, choć zapis mógł też zostać skorygowany przez pisarza. Istnienie antroponimów z etnonimem gudas potwierdza przypuszczenie o większym lub mniejszym zróżnicowaniu językowym, np.: Gudas Sawicki IN₁₆₃₆ 26, Jurgis Gudunas IN₁₆₃₆ 21v. Dopiero w źródle z 1636 r. pojawiły się antroponimy z przyrostkiem -ski, bardziej charakterystycznym dla języka polskiego niż białoruskiego, np.: Adam Balinski IN₁₆₃₆ 21v; matul Dirwanski, tenze Dýrwinski IN₁₆₃₆ 24v; Woýciech Grzybowski IN₁₆₃₆ 19v; Urban Łapaczinski IN₁₆₃₆ 30v; Marcin Podwoýski IN₁₆₃₆ 26; Adam Pokulewski IN₁₆₃₆ 26; Gudas Sawicki IN₁₆₃₆ 26; Woýciech Sopkowski IN₁₆₃₆ 21v; Swiderski IN₁₆₃₆ 16v; Andreý zawacki IN₁₆₃₆ 21, a jeden zapis wskazuje na pewien stopień adaptacji, ponieważ ma końcówkę: Ambrozeý Kilbowskis IN₁₆₃₆ 28v. 29 Dikienas i Dýkunas to tutaj ta sama osoba, co pozwala przypuszczać, że w XVII w. w okolicach Linkmenai litewskie patronimiczne przyrostki -ėn- i -ūn- mogły być używane wymiennie. 30 W tej samej wsi mieszkał również Kiaulėnas, dlatego zapewne także tutaj podstawą nazwiska apelatywnego jest wyraz kiaulė. XVI–XVII a. Rytų Lietuvos antroponimija | 59 Podsumowując przegląd imion chrzestnych w inwentarzu starostwa linkowieńskiego z 1636 r., należy zauważyć, co następuje: 1) chociaż tutaj, podobnie jak w inwentarzu z 1554 r., przeważają antroponimy pochodzenia od imion chrzestnych, a tylko niewielka ich część to imiona chrzestne lub ich skróty wywodzące się z imion prawosławnych albo starosłowiańskich, większość stanowią imiona wspólne zarówno katolikom, jak i chrześcijanom. W źródle z 1663 r. występuje więcej antroponimów związanych z litewską leksyką apelatywną; 2) część skrótów imion chrzestnych jest charakterystyczna dla języka białoruskiego, a inne to wspólne starożytne skróty słowiańskie, rozpowszechnione w XVII w. zarówno w języku białoruskim, jak i polskim (oraz innych językach słowiańskich), jednak wiele z nich zawiera litewskie elementy słowotwórcze antroponimów; 3) imiona pochodzenia od imion chrzestnych zawierają dwojakiego rodzaju litewskie elementy słowotwórcze: zdrobniałe przyrostki -el-, -uk-, -ul-, -ut- oraz nie zawsze zapisywane końcówki -is, -us. Przyrostki te zachowują się w antroponimach z przyrostkami patronimicznymi; pojawia się sporo antroponimów z litewskimi przyrostkami patronimicznymi -ėn-, -ūn- i in., natomiast licznie używane w źródle z 1554 r. słowiańskie przyrostki -evič, -ovič stają się rzadsze. Pojawiają się antroponimy z polskim przyrostkiem patronimicznym -ski; 4) nie stwierdzono zależności między członami wieloczłonowego (zazwyczaj dwuczłonowego) określenia tych samych osób, które mają litewskie pochodzenie lub litewskie elementy słowotwórcze, a członami pochodzenia słowiańskiego i/lub o słowiańskiej budowie; to samo dotyczy określania członków tej samej rodziny; antroponimy mieszkańców poszczególnych wsi nie wyróżniają się. 4. ZAMIAST WNIOSKÓW Zbadane antroponimy pochodzenia od imion chrzestnych z inwentarzy starostwa linkowieńskiego z 1554 i 1636 r. nieco różnią się od innych antroponimów z tego okresu odnotowanych na obecnym terytorium Litwy. Dotyczy to przede wszystkim źródła z XVI w.: jest ono znacznie bardziej słowiańskie, zawiera niewiele nazw rodzimych charakterystycznych dla innych źródeł z tego okresu, formy imion chrześcijańskich są w niewielkim stopniu zaadaptowane do litewskich wzorców słowotwórczych, brak antroponimów z litewskimi przyrostkami patronimicznymi, najczęściej używane są słowiańskie, zwłaszcza białoruskie, skróty imion, a niektóre z nich nie pochodzą z nomenklatury katolickiej (por. Maciejauskienė 1991: 33 i in.). Antroponimy z inwentarza z 1636 r. są znacznie bardziej litewskie pod względem słowotwórczym; licznie używane są nie tylko litewskie przyrostki zdrobniałe, lecz także wiele antroponimów ma litewskie przyrostki patronimiczne, a zatem rzadziej zaczyna się używać antroponimów ze słowiańskimi przyrostkami patronimicznymi. Pod względem pochodzenia antroponimy ze źródła XVII-wiecznego przypominają te ze źródła XVI-wiecznego, pojawia się jednak nieco więcej form imion wywodzących się albo wyłącznie z polskich długich form imion, albo wspólnych Polakom i Białorusinom. Ostrożnie można by wysunąć przypuszczenie, że w XVI w. na ziemi linkowieńskiej mogły występować wpływy języka białoruskiego, które w XVII w. znacznie osłabły. Białoruskie skróty imion chrześcijańskich mogły nieraz przenikać również wskutek bezpośrednich kontaktów z sąsiadami mówiącymi w języku innym niż litewski. 60 | LAIMA GRUMADIENĖ S K R Ó T Y B1 – M. V. BIRYLA, Беларуская антрапанімія 1. Уласныя імёны, імёны-мянушкі, імёны па бацьку, прозвішчы. Мінск: Навука і тэхніка, 1966. B11 – M. V. BIRYLA, Беларуская антрапанімія 3. Структура уласных мужчынскіх імён. Мінск: Навука і тэхніка, 1982. bułg. – bułgarski GEN. – genitivus (dopełniacz) białor. – białoruski IN1554 – inwentarz z 4 grudnia 1554 r. starostwa wileńskiego – powiatów niemenczyńskiego i linkmeńskiego. K. JABLONSKIS, oprac., Istorijos archyvas (XVI a.), Kowno, 1934, 30–131. IN1636 - Inwentarz Wszystkiego Ciwuństwa Wilenskiego ýy Miasteczek powierzonych Niemenczyńskiej Łyngmanskiej ýy kończąžyna Woytówstwa Przez ýy Poddanych z ich (…) przez mię Gęzega Kazimirza Jawgiela Dworzai (…) 1636. VUBRS, F 14. INSTR. – instrumentalis (narzędnik) kan. – kanoniczny pol. – polski lit. – litewski LPŽI, LPŽII – A. VANAGAS, red., Lietuvių pavardžių žodynas (A-K), t. 1; Lietuvių pavardžių žodynas (L-Ž), t. 2, Wilno: Mokslas, 1985, 1989. łac. – łaciński NOM. – nominativus (mianownik) PL. – pluralis (liczba mnoga) st.słow. – staro-cerkiewno-słowiański st. – prawosławnych ukr. – ukraińskich niem. – niemieckich LITERATŪRA ČEKMONAS, V. 1988: Введение в славянскую филологию, Vilnius: Mokslas. DUMČIUS, J. 1957: Antikiniai vardai lietuvių liaudies kalboje. Vilniaus valstybinio V. Kapsuko universiteto Istorijos-filologijos fakulteto mokslo darbai 3, 178–183. GUDAVIČIUS, E. 1999: Lietuvos istorija 1. Nuo seniausių laikų iki 1569 metų, Vilnius: Akademinio skautų sąjūdžio Vydūno fondas Čikagoje, Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla. KARDELIS, V. 1999: Fonetinės slavizmų ypatybės ir jų raida rytinėse lietuvių šnektose. Daktaro disertacija, Vilnius: Vilniaus universitetas. KRIČINSKIS, S. 1993: Lietuvos totoriai. Istorinės ir etnografinės monografijos bandymas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. KUZAVINIS, K., SAVUKYNAS, B. 1994: Lietuvių vardų kilmės žodynas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. MACIEJAUSKIENĖ, V. 1979: XVI a. lietuvių vardai. Kalbos kultūra 36, 84–89. MACIEJAUSKIENĖ, V. 1991: Lietuvių pavardžių susidarymas, Vilnius: Mokslas. MACIEJAUSKIENĖ, V. 2001: Dėl lietuvių pavardžių vertinimo darybos požiūriu. Acta linguistica Lithuanica 44, 167–188. OCHMANSKIS, J. 1996: Senojį Lietuva, Vilnius: Mintis. XVI–XVII a. RYTŲ LIETUVOS ANTROPONIMIJA 61 Potašenko, G., red., 2001: Lietuvos tautinės mažumos. Kultūros paveldas, Vilnius: Kronta. Urbutis, V. 1992: Senosios lietuvių kalbos slavizmai. Baltistica 27 (1), 4–14. Urbutis, V. 1993: Senųjų slavizmų kilmės įvairovė. Baltistica 28 (1), 91–101. Vanagas, A. 1974: Pavardės iš hebrajiškos kilmės vardų. Savukynas, B., red., Žodžiai ir žmonės, Vilnius: Mintis, 87–152. Vanagas, A. 1981: Lietuvių hidronimų etimologijos žodynas, Vilnius: Mokslas. Vidugiris, A. 1983: Dėl kalbų kontaktavimo pietryčių Lietuvoje. Lietuvių kalbotyros klausimai 23, 46–60. Zinkevičius, Z. 1977: Lietuvių antroponimika. Vilniaus lietuvių asmenvardžiai XVII a. pradžioje, Vilnius: Mintis. Zinkevičius, Z. 1987: Lietuvių kalbos istorija 2. Iki pirmųjų raštų, Vilnius: Mokslas. Zinkevičius, Z. 2000: Lietuvių potėriai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Laima Gr umadienė Gauta 2001 12 12 Lietuvių kalbos institutas Antakalnio g. 6, 2055 Vilnius, Lietuva [email protected]