Sociolingvistinis žvilgsnis į XVI–XVII a. Rytų Lietuvos antroponimiją

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLV (2001), 39-61 Spojrzenie socjolingwistyczne na antroponimię XVI–XVII-- wiecznej Litwy Wschodniej LAIMA GRUMADIENĖ Instytut Języka Litewskiego, Wilno Na podstawie analizy imion osobowych odnotowanych w księgach sądowych Linkmenys (Litwa Wschodnia) z 1554 i 1636 roku sugeruje się, że co najmniej od XVI wieku na ziemiach dzisiejszej Litwy mógł działać mechanizm rutenizacji, podobny do procesu polonizacji, który działał później. Ruski, mówiony wariant języka Kancelarii Wielkoksiążęcej, mógł rozprzestrzenić się wśród szlachty jako symbol statusu. Proces ten mógł również objąć część chłopstwa. Fakt, że skrócone formy imion chrześcijańskich mogą występować zarówno w kształcie litewskim, jak i słowiańskim, pokazuje, że obie formy musiały być używane: nie można tego przypisać zwyczajowi skrybów. Oznacza to, że w XVI wieku mogły istnieć ogniska litewsko-ruskiej dwujęzyczności daleko na północ od litewsko-ruskiej granicy językowej. Jeśli tak, to nasz pogląd na mechanizm wprowadzania (części) slawizmów do dialektów wschodniolitewskich musi zostać zrewidowany: mogły one zostać wprowadzone wraz z nowymi elementami życia codziennego, pod wpływem tradycji pisanej (zwłaszcza cerkiewnosłowiańskiej) lub w wyniku rozprzestrzeniania się dwujęzyczności od XVI wieku. 1. O SYTUACJI SOCJOLINGWISTYCZNEJ Omawiając liczące kilka stuleci zmiany fonetyczne języka litewskiego lub poszczególnych jego dialektów, zwłaszcza wschodnich, powszechnie uznaje się, że „bardzo ścisłe i stare kontakty ze Słowianami wschodnimi oraz wszelkie mieszanie się nie mogły nie wywrzeć wpływu na rozwój języka litewskiego” (Zinkevičius 1987: 68). Pojawianie się znacznej części slawizmów leksykalnych zwykło się wyjaśniać interakcją kultur, rozwojem cywilizacji, tj. jako nazywanie NOWOŚCI za pomocą zapożyczonych lub przetłumaczonych dosłownie słów. W takich przypadkach niezwykle ścisłe i aktywne kontakty nie są konieczne, zapożyczenia mogą rozprzestrzeniać się za pośrednictwem pośredników: „[...] Litwini do czasów Mendoga byli już nieco zaznajomieni z chrześcijaństwem, jak się wydaje, głównie za pośrednictwem wschodnich sąsiadów Słowian: znali i używali otrzymanych od Słowian wschodnich terminów chrześcijaństwa, nazw świąt chrześcijańskich, nie były im obce niektóre chrześcijańskie imiona osobowe. Wszystko to Litwini najprawdopodobniej otrzymali w sposób naturalny, obcując z chrześcijańskimi sąsiadami, handlując z nimi i wymieniając się wartościami kultury, ponieważ nie mamy bezpośrednich danych o działalności misyjnej na ówczesnej Litwie” (Zinkevičius 2000: 14). Wiadomo, że zapożyczaniu leksyki poprzez aktywne kontakty towarzyszy również przejmowanie lub zastępowanie obcymi słowami słów już istniejących we własnym języku, nadawanie słowu dodatkowego znaczenia, nieobecnego we własnym języku, zapożyczonego od obcych, gdy obok istnieje inne (własne) słowo służące do wyrażenia tego znaczenia, tj. obok prostego, naturalnego zachodzi również nadmier- 40 | LAIMA GRUMADIENĖ ne zapożyczanie. Właśnie takich zapożyczeń unikano podczas pisania wielkiego Słownika języka litewskiego. Gdybyśmy spróbowali ułożyć na jego podstawie słowniki poszczególnych dialektów lub gwar i porównali je z nielicznymi już istniejącymi spisanymi słownikami, przede wszystkim zabrakłoby w nich zapożyczeń omówionego już rodzaju. Jednak badania nad slawizmami gwarowymi i ich chronologią (szerzej o literaturze dotyczącej tej kwestii i własnych spostrzeżeniach zob. Kardelis 1999) z pewnością nie obalają hipotezy, że część slawizmów leksykalnych mogła przedostać się do niektórych gwar dzisiejszych Auksztotów południowych i wschodnich (przede wszystkim wilniuskich i uciańskich) dawno temu i nie tylko jako zapożyczenia kulturowe, tj. wraz z nowymi lub na nowo zinterpretowanymi realiami. Wszak w gwarach występuje część starych slawizmów, które po prostu wyparły niewątpliwie używane rodzime wyrazy (w systemach i podsystemach nazw, zarówno semantycznych, jak i gramatycznych, zieją swoiste „luki”, które wypełniają slawizmy). Są to więc typowe zjawiska dwu­języczności i aktywnych kontaktów. Slawizmy takie, używane stale i przez długi czas, były wygładzane i zmieniały się, dlatego trudno prześledzić czas ich powstania (por. Urbutis 1992, 1993), można jednak przypuszczać, że część z nich mogła się pojawić także w XVI–XVII w. Nie ma zabytków czysto mówionych odmian ówczesnych gwar wschodniej Litwy, natomiast w piśmiennictwie tak zwanego wschodniego wariantu języka piśmienniczego, opartego na kształtującym się interdialekcie wileńskim, odzwierciedla się język wyższego szczebla, tj. piśmienny, który z kolei doznał wpływu języków słowiańskich (i nie tylko) także w wyniku interakcji z językami źródeł, z których tłumaczono znaczną część tego piśmiennictwa. Pewnym, choć obarczonym dużymi zastrzeżeniami, zabytkiem użycia języków są różne sporządzane przez administrację i Kościół spisy mieszkańców oraz nazw miejscowości. Jasne jest, że stosunki między językami litewskim i ruskim¹ są bardzo stare. W tym miejscu chciałoby się omówić je na podstawie danych ze źródeł z połowy XVI i początku XVII wieku. Nowsza byłaby myśl, że ówczesny język ruski mógł wywierać znaczny wpływ na współczesne gwary wschodniej Litwy, zwłaszcza na leksykę, poprzez bezpośrednie kontakty najniższej warstwy społecznej ludności — chłopów — oraz miejscami możliwą aktywną dwujęzyczność w omawianym czasie NIE TYLKO NA SAMYM WSCHODNIM KRAŃCU ETNICZNEJ LITWY (Zinkevičius 1987: 112) (por. Vidugiris 1983: 53), LECZ NA ZNACZNIE SZERSZYM PASIE KU ZACHODOWI. Możliwe jest również bardziej umiarkowane sformułowanie wysuwanego tu założenia: jeżeli fakty potwierdziłyby, że w XVI–XVII w. na obecnym terytorium wschodniej Litwy (być może tylko w poszczególnych miejscowościach) rzeczywiście występowały aktywne kontakty języków litewskiego i ruskiego oraz przypadki dwujęzyczności, to być może także część Obecnie w litewskim językoznawstwie bardziej rozpowszechniony jest termin białoruski, lecz zazwyczaj wiąże się go z nazwą współczesnego państwa Białorusi i jego mieszkańców, natomiast tutaj, przy omawianiu problemów połowy XVI — początku XVII wieku, zapewne należy użyć mającego również starą tradycję w języku litewskim etnonimu gudai, nazywając język tego etnosu językiem gudów (por. Gudavičius 1999: 436). Litwini nazywali Rusinami mieszkańców Wielkiego Księstwa Litewskiego, mówiących językiem słowiańskim i zamieszkujących część tak zwanej Rusi Czarnej, Białej i Czerwonej. Rusini Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, Moskale, nazywali ich po prostu Litwinami, ru. Aumeunbi, sami zaś nazywali się Rusinami, ru. pycckue (Cekmonas 1988: 42), a postrzegając siebie jako poddanych Wielkiego Księstwa Litewskiego — po prostu Litwinami. Trzeba wprowadzić nietypowy w językoznawstwie litewskim skrót gu. — język ruski. W analizowanym źródle z 1554 r. wspomniany jest zresztą dwór Gudziškių (dworu jego Gudziszek IN, 121), co wskazuje, że inni nie byli Rusinami; występują imiona osobowe pochodzenia etnonimicznego: Szczepan Gudelis 1N,.., 84; Jezioru Taru miedzy polmi Mosia Nareykowicz, ktorę zowią Gudziskiego IN, 123; Janielis z Mosiem bratem Melancy, ludzi gudziskie IN,.., 122, chociaż te dwa ostatnie mogą oznaczać przynależność do dworu Gudziškių. Istnieje jeszcze jedno nazwisko pochodzenia etnonimicznego — Andrzey Tatarzyn IN,.., 86, 0 Lach IN, 104; to nazwisko może być związane zarówno z etnonimem, jak i ze skrótami imion Aleksego lub Eliasza, por. B,, 24, 71. Warto przypomnieć rozważania J. Ochmańskiego (1996: 66-7) dotyczące możliwej chronologii i historii powstania takich nazw. XVI-XVII w. ANTROPONIMIA WSCHODNIEJ LITWY | 41 pojawienie się slawizmów w dialektach można byłoby wyjaśnić właśnie nimi, tj. w poszczególnych przypadkach przesunąć je na wcześniejsze czasy? Poszukiwanie takich slawizmów — to już zupełnie inny temat. Chodzi tu o wyjaśnienie, czy istnieją dowody na to, że wówczas mogły zaistnieć takie okoliczności sprzyjające powstaniu dwujęzyczności. Należy dodać, że nikt nie zaprzecza wzajemnemu oddziaływaniu języków litewskiego i białoruskiego (szerzej zob. Zinkevičius 1987: 54-75), lecz zwykle mówi się albo o aktywnych kontaktach z późniejszego okresu, tj. po tym, jak na wyludnione wschodnie i południowo-wschodnie obrzeża dzisiejszej Litwy, spustoszone przez zarazę i wojny, które nawiedziły Litwę na początku XVIII w., przeniosła się już większa liczba Białorusinów, albo o czasach niezwykle odległych. Tutaj, opierając się na danych antroponimicznych, chcielibyśmy spróbować udowodnić, że w niektórych miejscowościach dzisiejszej Litwy Wschodniej aktywne kontakty z Białorusinami mogły mieć miejsce już w połowie XVI w. oraz na początku XVII w. O tym, że na początku XVII w. w Wilnie mieszkało niemało Białorusinów, pisał Zinkevičius (1977: 6-7), jednak analizował on dokument Kościoła katolickiego, dlatego nie zostały zbadane imiona i nazwiska prawosławnych, którzy po prostu nie mogli się tam znaleźć (a przynajmniej część Białorusinów, podobnie jak Litwinów, prawdopodobnie wówczas właśnie nimi była, ponieważ w samym Wilnie stało 9 cerkwi). I w ogóle wielu ówczesnych Białorusinów, którzy zresztą jeszcze całkiem niedawno (w XIV-XV w.) stali się narodem z własnym językiem, rozwiniętym z zachodnich dialektów rosyjskich, mieszkało w Wielkim Księstwie Litewskim i stanowiło znaczną część ówczesnych mieszkańców województwa wileńskiego. Czy wszyscy oni przyjęli już wówczas chrzest z Bizancjum (prawosławie wprowadzono w 988 r.), danych nie ma: uważa się, że w tym czasie wyznaczana granica prawosławia na zachodzie przebiegała wzdłuż linii Połock–Mińsk–Grodno (Zinkevičius 2000: 13). Niektórzy Białorusini, podobnie jak prawosławni Litwini, mogli później przejść na katolicyzm. Niewiele wiadomo o prawosławnych mieszkających wówczas w bardziej odległych miejscowościach, jednak mimo wszystko jasne jest, że choć miejscami niezbyt licznie, zamieszkiwali oni całe obecne terytorium Litwy, zwłaszcza posiadłości możnowładców (Gudavičius 1999: 68, 96, 358, 436-439, 452 i in.). I bez wątpienia: im dalej na wschód, tym więcej. Nie chciałoby się jednak stawiać znaku równości między Białorusinami a prawosławnymi: że później tak nie było, to jasne, podobnie jak nie jest tak i obecnie, ale przecież ziemie katolickie graniczą dziś z prawosławnymi mniej więcej w tym samym miejscu, co główne obszary zamieszkiwane przez etnicznych Litwinów i Białorusinów. Zresztą część mieszkańców tego pogranicza, począwszy od XIV w., stała się unitami (Gudavičius 1999: 318-321). Podejrzenie co do wpływu prawosławia budzi obecność kanonicznych imion prawosławnych oraz ich skrótów, a także nazwisk, które później się z nich wykształciły. Zdaniem Zinkevičiusa (1977: 89): „Ponieważ wówczas podczas chrztu dość ściśle przestrzegano katolickich kanonicznych form imion chrzestnych (zapisywanych po łacinie lub po polsku), ich wschodniosłowiańskie warianty mogły trafiać do akt jedynie przypadkowo i właśnie te, które były wówczas szeroko używane przez ludzi (katolików).” Zresztą na tej samej stronie autor podaje 57 skrótów imion chrzestnych pochodzenia wschodniosłowiańskiego, zachowanych na początku XVII w. w imionach odojcowskich (patronimikach), ponieważ te ostatnie nie były normalizowane. Maciejauskienė, omawiając imiona zapisane w źródłach XVI w. niemal z całego terytorium dzisiejszej Litwy, zauważa, że nie wszystkie były wówczas jednakowo popularne, i spośród takich podaje np. : Acmacheii, Hpmona, Kanukemo, Kiumenms, Ilpoxons, Baaducaaes itd. (1979: 86), zauważa również, że spośród około 10 000 przejrzanych ówczesnych zapisów można wyodrębnić 70 różnych imion chrzestnych, mających najróżniejsze skróty, podczas gdy imiona tego typu niemal ich nie posiadające. Część tych imion pochodzi z nomenklatury prawosławnej lub starożytnej słowiańszczyzny. Czy w XVI w. rozpowszechniały się one także wśród katolików, bez większego rozróżnienia, nie jest jednak całkiem jasne. 42 | LAIMA GRUMADIENĖ Maciejauskienė (1991: 230) również zauważa, że „Rzadkie imiona osobowe pochodzenia słowiańskiego i germańskiego z XVI w. najprawdopodobniej wskazują na powstanie litewskich nazwisk drogą zapożyczenia. Ponadto niektóre antroponimy wywodzące się z języków słowiańskich można również uznać za rezultat slawizacji litewskich imion osobowych”. Jednak pojęcie zapożyczania nazwisk na obecnym terytorium Litwy Wschodniej skomplikowałoby się, gdyby przyjąć założenie, że w tym samym procesie kształtowania się nazwisk uczestniczyli zarówno Litwini, jak i Białorusini, a do jednych i drugich po prostu dołączano patronimiczne przyrostki -evič, -ovič, ponieważ takie było wspólne stanowisko Wielkiego Księstwa Litewskiego, gdy jego językiem urzędowym był do 1696 r. słowiański język kancelaryjny (z tego stanowiska nie zrezygnowano również później). Tak więc również nazwiska Białorusinów lub zbiałoruszczonych Litwinów, mieszkańców Wielkiego Księstwa Litewskiego, mogły stać się trudną do rozdzielenia, a zatem tylko umownie nazywaną zapożyczoną częścią litewskiej antroponimii. Nomenklatura imion chrześcijańskich różni się w poszczególnir ych krajach, choć jej trzon jest w dużej mierze wspólny. Na Litwie, gdy od końca XVI w. w kalendarzach zaczęto zapisywać imiona świętych w dniu ich śmierci, stopniowo ustaliła się nomenklatura bardzo podobna do polskiej (Kuzavinis, Savukynas 1994: 36-40). Trudno byłoby na tej podstawie sądzić, że wcześniej nie przestrzegano bardziej rygorystycznych zasad. Zatem kwestia, czy znacznie grubsza warstwa imion słowiańskich, a odpowiednio także późniejszych nazwisk, wywodzących się od prawosławnych imion kanonicznych lub starosłowiańskich, na obszarze dzisiejszej Litwy Wschodniej w połowie XVI — na początku XVII wieku, w porównaniu z całą Litwą (czemu nie przeczą również przeprowadzone przez Zinkevičiusa (1977) badania nazwisk mieszkańców Wilna z początku XVII wieku), powstała dlatego, że mieszkało tu więcej osób związanych z prawosławiem (Białorusinów czy Litwinów — na razie nie wiadomo), czy też z innych przyczyn, pozostaje otwarta. W artykule przyjmuje się, że ludzie używający charakterystycznych dla tamtego okresu słowiańskich skróconych form imion, zwłaszcza wywodzących się od dawnych słowiańskich imion dwuczłonowych i kanonicznych imion prawosławnych, zapewne mówili po niesłowiańsku lub przynajmniej byli dwujęzyczni. Ogólnie rzecz biorąc, kwestia używania wówczas języków mówionych nastręcza niemało pytań. Zinkevičius (1987: 144-146), który chyba najdokładniej opisał sytuację językową i używanie języków na obszarze dzisiejszej Litwy w połowie XVI — na początku XVII wieku, podaje fakty świadczące o tym, że wówczas mówiony język litewski w życiu publicznym był używany nie tylko przez lud, lecz także przez możnowładców, jednak obok polskiego i ruskiego. Wkrótce język litewski pozostał jedynie językiem pospólstwa. Język polski, który przybył wraz z katolicyzmem i dworem wielkiego księcia, rozpowszechniany przez szkoły i pisarzy, stawał się coraz bardziej prestiżowy i szerzył się. Język ruski, który do tego czasu szerzył się jako (starosłowiański) język kancelaryjny, a w sprawach prawosławia — jako język staro-cerkiewno-słowiański, od początku XVI wieku w Wielkim Księstwie Litewskim zaczął oznaczać nic innego jak tylko język białoruski (Gudavičius 1999: 436—439). Z mieszaniny słowiańskiego języka kancelaryjnego używanego w piśmiennictwie oficjalnym, na który wpływ wywierał również staro-cerkiewno-słowiański język liturgiczny, oraz zachodnich dialektów ruskich, które przekształciły się w język białoruski, pod znacznym wpływem języka litewskiego, ukształtował się już dość jednolity wariant interdialektalnego języka piśmiennictwa; wpływ na niego miał również język używany w kancelariach obszarów połocko-smoleńskiego oraz wołyńsko-kijowskiego, z którego język ten trzeba było już tłumaczyć na ówczesny język moskiewski. W tym języku prowadzono kancelaryjną dokumentację, tłumaczono nań i pisano w nim literaturę religijną, prawną oraz świecką (należy przypomnieć rolę P. Skoriny i założonej przez niego w 1525 r. w Wilnie drukarni). Bez wątpienia taki język, nazywany także językiem starobiałoruskim (zob. Čekmonas 1988: 44-45), już XVI-XVII w. ANTROPONIMIA WSCHODNIEJ LITWY | 43 miał nie tylko odmianę pisaną, lecz także mówioną, znali go również wykształceni litewscy szlachcice i magnaci, a także urzędnicy i pisarze. Część z nich była jednojęzyczna, lecz część — bez wątpienia dwujęzyczna. Zwykle twierdzi się, że za pośrednictwem dworów rozpowszechniał się język polski i przejawiały się jego wpływy. Jednakże w XVI w. (i wcześniej) być może istniał także wpływ języka ruskiego za pośrednictwem dworów — jeżeli był on językiem panów, to musiał wywierać wpływ również na poddanych. W ten sposób można by częściowo próbować wyjaśnić, skąd dość daleko na zachód od Wilna pojawiły się nazwiska osób szlachetnie urodzonych (lub bogatych), których podstawą stały się ruskie skrócenia chrześcijańskich imion, ponieważ nie wszyscy ich nosiciele musieli być przybyszami ze wschodnich ziem kraju zamieszkanych przez Słowian wschodnich. Można więc ostrożnie próbować sformułować myśl, dotąd przynajmniej w językoznawstwie litewskim wyraźniej niewyrażoną, że w XVI w. (może i wcześniej) na obecnym terytorium Litwy mógł zachodzić mechanizm rusyfikacji (i ulegania wpływom ruskim) podobny do późniejszego mechanizmu polonizacji (i polszczenia się): jako język prestiżowy za pośrednictwem dworów (w przypadku języka polskiego — także za pośrednictwem szkół i Kościoła) mógł się rozpowszechniać język ruski, którego jako mówionej odmiany słowiańskiego języka kancelaryjnego używała arystokracja?. Dane tego artykułu są niestety zbyt skąpe, by uzasadnić taką hipotezę. Trzecią odmianą języka ruskiego były gwary, a mieszkający na obszarze wileńskim i posługujący się nimi prości chłopi, znajdujący się na peryferiach, nie uświadomili sobie przynależności do wspólnego obszaru ruskiego (czy białoruskiego), dlatego do dziś nazywają swoją sytuację z XIV–XVI w. terminem, nie uznając żadnej innej nazwy — PROSTY JĘZYK, PROSTO MÓWIĄCY (po rusku no-npocmy). Taki termin, używany w średniowieczu także w innych krajach Europy, obok pojęcia zastępującego etnonim miejscowych ludzi, gu. mymoiluo,, pojęcie to zakłada porównanie z inną odmianą tego języka, bardziej prestiżową, być może używaną przez panów. Należy podkreślić, że musiała to być forma mówiona, ponieważ większość chłopów z pewnością była niepiśmienna. Trójwarstwowy język ruski wywierał również trojaki wpływ na język litewski. Na gwary wschodniej części języka litewskiego największy wpływ mogły wywierać gwary ruskie wtedy, gdy ich przedstawiciele bezpośrednio się porozumiewali. Tak więc i zapożyczenia mogły wówczas mieć inny charakter, a nie ograniczać się jedynie do tak licznych nazw nowych lub przemianowanych realiów, które przyszły za pośrednictwem Słowian wschodnich, zwłaszcza związanych z religią (które oni sami często zapożyczali z innych języków; szerzej zob. Zinkevičius 1987: 68–75). Tu analizuje się część zachowanych kopii inwentarza wileńskiego tijuństwa z 1554 r. — wołości niemeńczyńskiej i linkmeńskiej — czyli opisu wsi i mieszkańców, przygotowanego i wydanego w 1934 r. staraniem Konstantina Jablonskiego (rękopis niestety zaginął na początku XX w.*), przeznaczoną dla wołości linkmeńskiej (strony 83–131), oraz część przechowywanego w bibliotece Uniwersytetu Wileńskiego 43-kartkowego (86-stronicowego) rękopiśmiennego inwentarza z 1636 r. (IN,,,.). Čekmonas wspomina o mówionej odmianie kancelaryjnego języka słowiańskiego, lecz nie rozwija myśli o jej używaniu na obszarze etnicznej Litwy: „Język starobiałoruski był przede wszystkim głównym językiem państwowym W. Ks. L. (Wielkiego Księstwa Litewskiego —L. G.), w nim pisano większość dokumentów prawnych (także na obszarze etnicznej Litwy). Z powodu tej funkcji język starobiałoruski nazywa się także językiem kancelaryjnym (albo językiem pism urzędowych) W. Ks. L. Jednak pełnił on znacznie więcej funkcji. Językiem starobiałoruskim MÓWIŁO (wyróżnienie moje —L. G.) wielu przedstawicieli feudalnej magnaterii — prawosławnych i katolików; w nim pisano kroniki, traktaty teologiczne, tłumaczono dzieła literatury pięknej” (1988: 44, tłumaczenie moje —L. G.). Autor w tym samym miejscu przypomina także o zamieszkujących Wielkie Księstwo Litewskie Tatarach, o ich pisanej od początku XVII w. po białorusku, lecz alfabetem arabskim literaturze religijnej — kitabach. Tu już naturalnie nasuwa się myśl — z kim zatem porozumiewali się po białorusku, jeśli nie z sąsiadami? (Zob. także Kričinskis 1993: 196 i in.; Potašenko, red., 2001: 78–79 i in.) 3 Szerzej historia wszystkich perrad przedstawiona jest w książce K. Jablonskiego (IN,,,: 30-31). 44 | LAIMA GRUMADIENĖ poświęcona jest również gminie Linkmeny (strony 15-31v). Przy wyjaśnianiu rozwoju antroponimii Litwinów wschodniej Litwy dane o pochodzeniu imion podawane są przede wszystkim na podstawie Słownika litewskich nazwisk (LPZ), ponieważ jest on rezultatem ogromnej pracy zespołowej, a tylko w tych przypadkach, gdy pragnie się uzupełnić fakty lub uzasadnić odmienną opinię, wykorzystywane są inne źródła, najczęściej prace M. Birylasa (B,, b,). 2. INWENTARZ GMINY LINKMENY Z 1554 r. W połowie XVI w., dokładniej — od 1543 r. (Zinkevičius 1987: 137), dokumenty administracyjne Wielkiego Księstwa Litewskiego zaczęto sporządzać także po polsku, podczas gdy wcześniej dominował słowiański język kancelaryjny. Jeden z pierwszych inwentarzy sporządzonych po polsku i jest tych można przypuszczać, że ten, kto sporządził“ ten inwentarz, mógł jeszcze nie mieć wystarczających umiejętności, a wpływ mógł na niego wywierać także słowiański język kancelaryjny. Co prawda, nie zauważono mylenia alfabetów, lecz mogło ono zniknąć w XX w. podczas przepisywania oryginału lub odpisów sporządzonych we wcześniejszych stuleciach, ponieważ oryginał niemal w całości zaginął. Polszczyzna piszącego nie jest bez zarzutu, nie przestrzega on jednolitych zasad, użycie twardego ? znacznie się różni, nie zawsze przestrzega się również konsekwencji w zapisie innych znaków diakrytycznych, dlatego tutaj podaje się ją po prostu tak, jak została zapisana w oryginale, dokładniej — w odpisach. Przyglądając się zapisanym po polsku w źródle z 1554 r. nazwom osobowym, które w tym czasie składały się albo tylko z imienia, albo z imienia i drugiego członu identyfikacji osoby, dość często niebędącego jeszcze właściwym nazwiskiem, lecz po prostu patronimem, tj. nazwą osobową utworzoną za pomocą przyrostków patronimicznych od dowolnego (niekoniecznie pierwszego) członu identyfikacji ojca (niektórzy autorzy, np. Vanagas, Zinkevičius, używają terminu PATRONIMICUM, ale obecnie częstszy jest termin PATRONIM, zob. Maciejauskienė 1991: 16), albo z innych określeń osoby, bez przyrostków patronimicznych, a także z przydomków, można przypuszczać, że w tym czasie mieszkańcy mówili co najmniej dwoma językami — litewskim i białoruskim. Jako jedno ze źródeł dowodowych można byłoby wybrać dokumenty zawierające dane antroponimiczne. Mogą o tym świadczyć litewskie i słowiańskie imiona chrześcijańskie, a także dawne imiona słowiańskie, zwłaszcza ich skróty lub formy zdrobniałe. Sam fakt, że używano skrótów i utworzonych od nich patronimów, wskazuje na istnienie zarówno litewskiego, jak i słowiańskiego użycia językowego; nie są to wyłącznie określenia narzucone przez zapisujących. Zapisujący mógł coś zmienić, np. nie zapisać końcówki*, podać polską transkrypcję nazwy osobowej, na przykład Szczepan IN, 84, Andrzey IN..., 123, przetłumaczyć, dodać słowiański przyrostek patronimiczny -evič lub -Ovič itd., ale raczej nie zmieniał rdzenia skrótu imienia, chyba że tylko na jego pełną formę. Badacze zauważają, że w inwentarzach dworskich i innych dokumentach o charakterze administracyjnym oraz prawnym użycie języka mogło odzwierciedlać autentyczny stan dokładniej niż w księgach kościelnych (Zinkevičius 1977: 67); wpisywano do nich nie tylko katolików. Białoruskojęzyczni mieszkańcy Wielkiego Księstwa Litewskiego uczestniczyli w tym samym pai Na karcie tytułowej inwentarza napisano: „[...| nižey mianowanych przez mig, Jerzyka Zacharyaszewicza, dzieržawcę zoslienskiego [...]" IN,.., 31 (a więc z Żyśli, człowieka przybyłego z zewnątrz). Ten sam człowiek w inwentarzu Linkmenów na tej samej stronie został zapisany dwojako: Petrelis Urbanowicz i Petrel Urbanowicz IN... 107. 5 ANTROPONIMIA WSCHODNIEJ LITWY W XVI–XVII W. | 45 w procesie formalizowania imion na piśmie (formowanie się litewskich nazwisk rozpoczęło się wcześniej i przebiegało inaczej), podobnie jak u osób mówiących po litewsku, tzn. już wcześniej zaczęła się uwidaczniać i wówczas szczególnie nasilać tendencja do „doczepiania” słowiańskich patronimicznych przyrostków -evič, -ovič podczas rejestrowania mieszkańców, na co wpływ miało używanie słowiańskiego języka kancelaryjnego. Sam proces nieco różnił się od analogicznego procesu w Wielkim Księstwie Moskiewskim, ponieważ tam tylko osobom szlachetniejszym pozwalano doczepiać takie przyrostki, natomiast niższemu stanowi — krótsze -ev, -ov (Zinkevičius 1987: 134). W niniejszym artykule przyjmuje się, że skrócone formy słowiańskich imion przynieśli (albo otrzymali, nigdzie nie wyjeżdżając) zamieszkujący wówczas omawiane miejscowości ludzie mówiący wyłącznie po białorusku (albo także po białorusku), ponieważ w środowisku litewskim niektóre z takich skrótów raczej nie mogły powstać. Należy zwrócić uwagę na uwagę Zinkevičiusa (1977: 81; także por. 82–88): „Opierając się na patronimikach zapisanych w dokumentach, możemy zrekonstruować niemało form imion chrzestnych używanych przez Litwinów w XVI–XVII w., których początkiem nie były słowiańskie kanoniczne imiona chrzestne, lecz ich ludowe warianty. Część takich form mogła również zostać utworzona przez samych Litwinów z imion kanonicznych, przede wszystkim te, dla których nie znajdujemy odpowiedników w sąsiednich językach słowiańskich.“ Nie można również tracić z pola widzenia faktu, że analizowany inwentarz jest dokumentem reformy włócznej przeprowadzonej w latach 1547–1566 na ziemiach wielkiego księcia litewskiego. Z tego dokumentu z 1554 r. wynika, że ziemie włości Linkmeny, należące do wielkiego księcia litewskiego“, miały zostać odmierzone przed dwoma lub trzema laty, a chłopi z wsi liczących wcześniej 2–4 dymy przeniesieni do większych, ponieważ przede wszystkim dążono do celowego uporządkowania ziem folwarcznych (szerzej o przebiegu reformy włócznej zob. Ochmanskis 1996: 188 i n.). W tym źródle nie wspomina się o przesiedlaniu chłopów z dalszych okolic, chociaż czy wzmianka le. nowik ‘nowoosadnik’ przy niektórych nazwiskach, oczywiście nazwa wsi Nowosady IN,.., 87, i wskazuje na pewną obcość względem miejscowości. Nawiasem mówiąc, nazwiska osób opatrzone adnotacją nowik pod żadnym innym względem bardziej się nie wyróżniają. W litewskiej antroponimii historycznej nie przyjęto wiązać stopnia litewskości czy słowiańskości (podobnie jak germańskości) zapisów z realnym użyciem języków w owym czasie, chociaż poszukuje się także pochodzenia imienia lub skrótu". Jest to zrozumiałe, ponieważ przez wiele stuleci zapisy sporządzano w języku nielitewskim, najczęściej również przez nielitewskich pisarzy lub sługi kościelne, nierzadko z zamiarem slawizowania lub germanizowania. Jednak z socjolingwistycznego punktu widzenia można by się zapewne zainteresować tym, skąd na przykład w połowie XVI w. w tych miejscowościach dzisiejszej Litwy Wschodniej, które niewątpliwie były zamieszkane przez Litwinów- “, pojawiły się używane w języku mówionym skróty chrześcijańskich imion, dla których nietypowe jest litewskie słowotwórstwo. 8 Na karcie tytułowej analizowanego inwentarza zapisano:, Rejestr dworow jego k. mosci ciwunstwa Wilenskiego [--+]“ IN; se 30 Najpełniej pochodzenie chrześcijańskich imion w Litwie i chronologię ich pojawienia się opisał J. Dumčius (1957), jednak nie rozważał, JAK te imiona się rozpowszechniały. 1554 8 Część nazw miejscowych zachowuje się także po zmianie języka mieszkańców, ale o tym, że na wspomnianych terenach kiedyś mieszkali Litwini, świadczą również na przykład takie nazwy miejscowe: Siofo Meyranskie IN, 89, Siofo Minducze IN,.., 103, 0d sianožęci Czuryszek y Kudrolanek IN, 96, Jeziora Strawinoicia IN,.., 132, za rzeką Wiryntą IN, 105, Jezioro Zusklinis IN, 130, W tey ziemi Ligotowkach IN,.., 99, niwa, ktorą zowią Wierzmieli In, 123 i in. 46 | LAIMA GRUMADIENĖ Należy zwrócić uwagę na to, że część imion słowiańskich lub ich skrótów oraz utworzonych od nich nazw osobowych z patronimicznymi przyrostkami słowiańskimi -evič, -ovič (innych nie znaleziono), poświadczonych w inwentarzu powiatu Linkmeny z 1554 r., w pracach M. Biryły* (b,, 5,) w piśmiennictwie Wielkiego Księstwa Litewskiego z XVI–XVIII w., w innych dokumentach z tego okresu z obecnego terytorium Białorusi i/lub w użyciu mieszkańców obecnej Białorusi, to dawne wyłącznie prawosławne imiona kanoniczne (skrót st.) lub ich skróty, np. : Dosis, Dosia (GEN.) Zonka IN, 116, 127: gu. Jac": st. acu B, 60; b,, 140 lub st. @eodocuii b,, 124; Micewicz IN, 114: gu. Miyp: st. Jumumpui B. 169; Micowicz IN, 114: gu. Miy: st. Jumumpui B, 62; Procewicz IN.., 93: gu. /Ipoų : st. Ilpoxon, Ilpomac b, 243; Szerg-ut- -owicz'? IN,, 108: gu. Capeyas, Capeyns, Cepeyco: st. Cepeuū B, 115 z litewskim przyrostkiem zdrobniającym -ut-, być może ostrożnie można również wysunąć przypuszczenie dotyczące Sopowicz sopa“ IN,.., 120: ? por. gu. Cagponusix, Caxonusik, Canonaubix: gu. Cagon, Caxon, Canon: st. Cogponus, Cochonuii b, 153; 5,, 209, 138 i in. Imię Niestoya (NoMm.) IN.., 119 może być związane ze st. Hecmop' B, 98. Oczywiście, większość słowiańskich imion kanonicznych ma odpowiedniki także w nomenklaturach imion chrzestnych innych krajów, zwłaszcza polskich, ponadto z biegiem czasu zmieniały się one w użyciu samych Słowian albo zbiegały się z katolickimi, np. takie jak Feliksas, Martynas, Motiejus, Petras, Silvestras, Simonas i in., a więc niektórych w ogóle nie można dokładnie przypisać do jednych czy drugich; zwykle robi się to tylko na podstawie odpowiedników fonetycznych, np.: fir t (st. Oeodop, @oma i le. Teodor, Tomasz), n i m (st. Hukoaau i le. Mikotaj), I i v (st. Jlaepenmuii i le. Wawrzyniec), v i b (st. Bacuauu i le. Bazyli) lub innych. Dlatego skrót Chwiecko IN, 104 raczej wydaje się pochodzić z gu. Xeed35xa: XVIXVIII w. gu. Xeedop: st. Oeodop, a nie z le. Teodor 5,, 123; Josys IN, 87: XVI-XVIII w. gu. Ecun: st. Hocug nei iš le. Jozef (visi trumpiniai su z) 5, 76; Matewicz IN,.., 108: gu. Mam: st. Mamgpeu nei iš le. Maciej B, 118, kaip ir Matulewicz IN,.., 117; Mosis IN; ; 5, 110, Moysis IN,,,, 104, z Mosiem (INSTR.) IN,,,, 122, z Moyszem (INSTR.) IN,,,, 103, Mosiewicz IN,.., 110: XVI-XVIII a. gu. Moceii, Mouceu: st. Mouceii nei iš le. Mas : le. Mateusz B, 85, LPZ, 172, nebent a Masiem (INSTR.) IN _.. 89 atveju; Pieczulis 1554 Sąmoningai pasirinkta lyginti visų pirma su gudų antroponimija, nes iškelta užduotis rasti sąsajų būtent su ja, nors atitikmenų galima būtų rasti ir kitose slavų kalbose. Nie należy zapominać, że również wykazy M. Biryły, choć bardzo bogate, nie są wyczerpujące. Należy uwzględnić fakt, że ze wschodu rozpowszechniały się imiona prawosławne, a za pośrednictwem Polaków — katolickie. To, że zapisano tu a zamiast słowiańskiego o, może być również adaptacją samogłoski 0 wschodniosłowiańskich języków, w tym przypadku białoruskiego, w języku litewskim jako samogłoski a (najczęściej półdługiej) (szerzej zob. Kardelis 1999: 39 i in.). Należy również zauważyć, że białoruskie odpowiedniki są tu najczęściej podawane tylko z dwóch źródeł M. Biryły, w których któregoś imienia lub skrótu może nie być odnotowanego; wtedy podawany jest najbardziej podobny, mający analogie słowotwórcze z tamtego okresu (jeśli znaleziono go w źródłach pisanych w XVI-XVIII w. na terytorium dzisiejszej Białorusi, wiek podaje się cyframi rzymskimi, jeśli bez odsyłacza — jest to przykład ze współczesnego użycia). Transkrypcja jest tu i dalej podawana w takiej pisowni, jaka występuje w źródle, z którego się cytuje. Również współczesne zachodniobiałoruskie dialekty charakteryzują się wymową dźwięków przejściowych, zwłaszcza miękkich, między sz,c a cz, z i ż, dlatego Sz może być utrwaleniem takiej wymowy. Zob. przypis 10. 14 Ta forma nie jest poświadczona w pracach M. Biryły, ale zob. jego uwagę dotyczącą istniejącej w XVI-XVIII w. tendencji do zmieniania lub odrzucania końcówki imienia sus. skrót końcówka -ui, np. gu. Icaū: st. Hea(a)xui B, 158. Tak czy inaczej, z tym imieniem utworzono również patronimika: Bolulis Niestajewicz IN,.., 112 z bratem Stanistawem; Piotr Niestajewicz IN, 112. 1554 ANTROPONIMIA WSCHODNIEJ LITWY W XVI–XVII W. | 47 IN, 97, Pieczul® IN,.., 108 (z litewskim przyrostkiem zdrobniającym -ul-): gu. ITeų, ITeurona : st. /lemp B, 137, B,, 101 nie zaś z le. Piotr; ponieważ Polacy nie mają takiego skrótu. Dla Słowian wschodnich charakterystyczny jest także skrót obecny w imieniu osobowym Michnowicz IN, 83, pochodzący od używanego przez wszystkich Słowian imienia st. Muxaus, le. Michat Bb, 232. Nazwa wsi Siofo Miksztewiczow (GEN.) IN, 113 od skrótu Mikszta: st. Hukonai, XVI–XVIII w. gu. Mukoaai, le. Mikotay B, 129, b,, 88" w odpisach (jak było w oryginale, nie wiadomo) występuje naprzemiennie z Niksztewiczow, wywodzącym się z kolei od wschodniosłowiańskiego Huxonaii; w innych przypadkach występują formy z M-: z Mikszą (INSTR.) IN..., 101; z Mixą (INSTR.) IN, 116; Mixtowicz IN,,., 123. Przykład charakterystycznego dla Słowian wschodnich użycia głosek (i liter) /ir v (lit. # i w) występuje tylko w długiej formie imienia (i w odpowiednich patronimikach) £awryn IN,.., 96; z Lawrynem (INSTR.) IN,,,, 87: XVI-XVIII w. gu. Jlaspun: st. Jlaepenmuū, ale w XVI-XVIII w. występowała także forma gu. Baepoin, związane z lit. Wawrzyniec B, 82. Użycie szczelinowego A zamiast g jest charakterystyczne dla Białorusinów; w źródle obok skróconej formy Gryciem (INSTR.) IN,,,, 88; z Gryczem" (INSTR.) IN,,,, 117, 118 występuje także Hryc IN, 86, 102 lub Hrycz IN,,,, 84; z Hryczem (INSTR.) IN,,,, 98 (choć także w źródłach polskich wskazuje się formę z Ah, por.: gu. /porų, le. Hryč: st. Ipuzopuū, le. Grzegorz b, 107; LPZ, 709). Oczywiste jest, że w tej pozycji A wymieniało się z g, ponadto formy z g mogą być również odzwierciedleniem litewskiej wymowy. Ze szczelinowym białoruskim #4 wiąże się także zapis długiej formy imienia Hryhora IN, 102, podobnie jak Bohdan IN, 84, jego skróconej formy Bohdiusz IN,.., 96 lub formy Bohdziewicz IN,.., 97 w imieniu osobowym z patronimicznym przyrostkiem -ewicz. Bardziej wiarygodnym dowodem mogłaby być obecność szczelinowego /, w imieniu osobowym Ihnatowicz IN,.., 118: st. Henamui, le. Ignacy B, 70. O użyciu białoruskim świadczy także skupienie spółgłosek ltr, zapisane kilkakrotnie w imieniu Battromiey IN,.., 119 (w XVI–XVIII w. używana kan. baampomei: pol. Bartlomiej b,, 132), jednak w analizowanym źródle obok niego używane są także Bartlomiey IN,.., 96, Barthotomiey IN.,, 129. W skrótach tego imienia BartkoTM IN..., 83, Bortko IN,.., 111 zachowała się zakonserwowana sekwencja spółgłosek 71(/). Niekiedy nie ma możliwości sprawdzenia, czy forma pochodzi z białoruskiego, czy z polskiego na podstawie odpowiedników fonetycznych, np. : Daniewicz IN,.., 115, z Daniulem IN,.., 110 sietini tiek su gu. XVI–XVIII w. /lanuno, Žlanoro: st. danuuas, jak i pol. Daniel 5,, 57, 202; Macko IN, 83; Macieyko IN,.., 99; z Maciulem (INsTR.) IN, 97; z Maczulem" (INSTR.) IN _, 100: XVI-XVIII a. gu. May, Mamuyeu: st. Mame i pol. Maciej b,, 88; Mosis Mielewicz IN, 119: gu. Meno: st. Emeavan i pol. Melko: pol. Emilian B,, 62. Skrót Misius IN, 88: XVI-XVIII w. gu. Mucs: st. Muxaun pokrywa się z le. Mis: le. Michat, ponieważ ma wspólny starosłowiański przyrostek mazybing -s B, 92, 235. Zarówno Białorusini w XVI-XVIII w., jak i Polacy mają skrót gu. ffxwa: st. Hakos, le. Jaksza : le. Jakub Bb, 129. W źródle Linkmenų znajdują się trzy podobne, ale nie takie same krótkie1554 1554 1554 1554 1s Zr. 12i8nasa. '® Przedstawiono tam szczegółowy przegląd interpretacji wymowy imion rozpoczynających się od Nir Mw językach słowiańskich, wiążąc użycie tego ostatniego dźwięku nie tylko z językiem polskim. 7 Zob. przypis 12. '® M. Biryla podaje przykłady tylko z 0 —Bortko (Į, 37), dlatego ponownie zob. przypis 10. 19 Zob. przypis 12. 54 | LAIMA GRUMADIENĖ Antroponimy z inwentarza z 1636 r. znacznie różnią się od wcześniejszych (1554). Przede wszystkim są bardziej różnorodne, więcej z nich można wywodzić od litewskich apelatywów, bardziej zróżnicowane są elementy słowotwórcze, ponieważ pojawiają się derywaty z litewskimi przyrostkami patronimicznymi. Ponieważ spośród wszystkich antroponimów z inwentarza z 1554 r. omówiono jedynie dominujące w nim imiona chrzestne, w ten sam sposób będą porównywane także antroponimy włości Linkmeny z 1636 r. Pod względem pochodzenia nowych imion chrzestnych jest niewiele, wszystkie innowacje wiążą się ze słowotwórstwem. Być może stare słowiańskie imię dwuczłonowe /ocyuucnae kryje się w antroponimie Gasiewicz IN 16v, LPŽ, 628. Istnieją białoruskie skrócenia, które można wywodzić od bardzo starożytnych imion prawosławnych, ale możliwa jest także inna interpretacja ich pochodzenia, np. maknienas IN. 26v; makniunas IN... 26: gu., ukr. Maxno: st. Enumax B, 232, ale może być związane także z le. Maciej LPZ 139, i z lie. maknys ‘ten, kto mówiąc, jąka się, zacina’ (tamże). Ostrożnie można by spróbować szukać skrótu st. Mamor także w imieniu osobowym Mamenas IN, 27, por. B, 151. Podobnie można powiedzieć o pochodzeniu imienia osobowego Palanis IN 25v: być może podstawą mogły być odpowiednie gu. imion chrzcielnych Anoaron, Hnnonum lub Ilonuen. skróty //ananeų 5, 242, Ilona B, 76, Ilon B, 137 lub podobne, ale możliwe jest także inne wyjaśnienie pochodzenia. Nie wiadomo dokładnie którego, ale być może skrót imienia chrzestnego stanowi podstawa antroponimu Jodka IN, 30v: może od Fedoxum b, 64, a może także od któregoś innego. Allik IN. 19 może wywodzić się od imienia kanonicznego O1ee B, 19, ale może także od le. Aleksander (tamże), imion kanonicznych Anecuii b, 24, Hava B, 71 lub Opecm Bb, 37. „Skrót gu. Baca, który stał się podstawą wasowicz IN,,,, 16v, pochodzi od używanej przez Białorusinów formy imienia chrzestnego Bacuanuii, a nie od polskiego odpowiednika Bazyli 5, 43. To samo można powiedzieć o skrócie gu. Havaw: Haus Bb 71, znalezione w inwentarzu Linkmenów z 1636 r.: /liasz IN,; , 26 należy przypisać użyciu białoruskiemu, ponieważ polskim odpowiednikiem jest Eliasz B, 71. Chociaż zarówno Polacy, jak i Białorusini mają odpowiedniki imienia Leontius, Leon, to antroponim fowczys IN 26v wywodzi się właśnie od skrótu białoruskiego, por. Jleyuanok, JTeyuvix b, 107, b 209. Również od białoruskiego skrótu [luavka: st. Oununn, le. Filip b, 103 wywodzi się Pilkianis IN, 29, choć nie można wykluczyć także związku z lit. pilkas. Dość wątpliwy, lecz możliwy Wolan IN. 17 łączenie z gu. Banen: Banenmun 5, 42, 168 albo łączenie z Bazepuu LPZ 1154. Nawiasem mówiąc, z tym ostatnim imieniem można próbować łączyć wiralunas IN,,,, 29v (z litewskimi przyrostkami zdrobniałym i patronimicznym- ), ponieważ Białorusini mieli jego kontaminacyjny skrót Bup B, 41. Odpowiednikami tego samego imienia chrzcielnego w językach polskim i białoruskim są Gasper IN,,,, 19 i Kasper IN,,,, 18v (zob. B, 95). To samo dotyczy również wariantu imienia Bernard: Bernat IN, 16v, ponieważ pol. Biernat, Barnat, biał. Bepnam b, 34, podobnie jak gwarowej formy imienia Leonard: pol. Lenart, biał. /Ilenapm b, 107, por. Lenart IN 19. Antroponim Damūszys IN, 28v wywodzi się zarówno od używanego przez Polaków, jak i przez Białorusinów skrótu Damasz, Zlamau: Zlomenmuan, Įamuan B., 248, podobnie jak gu. Panic, le. Genus od Eugenijaus LPZ, 652, gdybyśmy od nich wywodzili antroponim Gienalis IN,,., 29, ponieważ może on również mieć pochodzenie apelatywne. Podobnie stało się ze skrótem le. występującym w antroponimie mifoszunas IN, 27. Mifosz: le. Emilian, im. Munow: zm. Muanui Bb, 141, 248. W obu językach używane jest imię chrzestne le. Klemens, im. Skrót od Kaumenm(ui) Klim, Kaum B. 98, 5, 81, por. Klimas IN,,., 30v. 1636 1636 ANTROPONIMIA WSCHODNIEJ LITWY W XVI–XVII W. | 55 Długa forma imienia Krzysztoph IN,,,, 26v jest polskim zapisem imienia Kristupas, choć, nawiasem mówiąc, również Białorusini odnotowali Kepuwmoch B, 104. Blažis IN, 22 również jest polskim imieniem chrzestnym (LPŽ, 274). Takie są nowe imiona lub ich skróty wymienione w inwentarzu z 1636 r., których nie było w inwentarzu włości Linkmeny z 1554 r., chyba że z wyjątkiem wzmianki o Walentym. Inne imiona lub ich skróty występowały już w źródle z 1554 r., lecz tutaj podano dalej jeszcze niewymienione ich zapisy, skróty lub derywaty od nich. W źródle z 1554 r. występował tylko polski zapis imienia Andrzej — Andrzey, natomiast tutaj znajduje się charakterystyczny dla Słowian wschodnich Andrey IN,,,, 21, a także jego skrót z przyrostkiem słowiańskim, zbieżnym z litewską końcówką — Andrus IN, 27, B, 31. Jeszcze jedna długa forma wspomnianego już imienia — Walety IN, 16v — jest nie tylko zapisana nieco inaczej, tj. zamiast -ezapisano -ę-, lecz odnotowano także jej litewską wymowę gwarową z -in-: Walint IN,,,, 16v. W źródle z XVII w. występują również skróty tego imienia: słowiański z przyrostkiem zdrobniałym, zbieżnym z litewską końcówką — Walis IN... 19 — oraz Waluk IN, 18v — z litewskim przyrostkiem -uk-. Istnieją nowe skróty już wymienionych imion. Znacznie większa ich część ma skróty charakterystyczniejsze dla Polaków, np. Brazulis IN, 29: pol. Brozik, Brożek: le. Ambroży LPŽ, 302; Czep IN,,,,25v; Czepolis IN, 28v: le. Czep: le. Szczepan LPŽ, 411; mitenas IN, 22, por. le. Mita: Dymitr LPZ, 258, ale por. też gu. Mimxo: Jlumumpuii B, 61; Piotrokal IN. 16v, ale por. le. Piotrak: le. Piotr, gu. ITampok: st. ITemp B, 101; Šzym IN, 16v: le. Szym: le. Szymon LPŽ, 930; Tumas IN, 31, por. le. Tomasz, st. @oma B, 121. Niektóre skróty mają odpowiedniki zarówno w języku białoruskim, jak i polskim, np. : Alexa IN. 29v: le. Aleks, st. Anexceii LPZ, 80; Jakutys IN,,,„27v: le. Jak: le. Jakub, gu. fk, Axyma: st. flkoe b 129, 241; Joszko IN, 16v, plg. le. Jeszo: le. Jan, gu. Hwa: st. Hakoe LPZ, 820; Jurka IN,. 26v; Jurko IN 22v: le. Jurka, gu. KOpka: st. MOpuiū 1636 1636 LPŽ, 870; Marcel IN, 16v, plg. gu. XVI a. Mapyun, le. Marcin B, 87; Stakun IN, 22v, plg. le. Stach: le. Stanistaw, gu. Cmax: Cmanucnae B, 110; wasowicz IN... 17, por. z wywodzeniem od st. Hoar B, 83 (odnośnie do innych etymologii zob. LPZ, (1139). Część skrótów jest jednak bardziej charakterystyczna dla Rusinów, choć nie dałoby się wykluczyć związków z Polakami, np. : Czasiuk Czasenas IN, 22 —gu. Yack: s. sl. Bauecnae b 51; maciuta IN 16v: gu. Mayrwoma: st. Mameeu, Maye; le. Mac: le. Macey B, 240; podstawą stepsalis IN, 28v może stanowić le. Stefan, skrót st. Cmeghan Steps z archaiczną słowiańską formantem zdrobniającym -s, por. B, 112, 235. Pod względem słowotwórczym nazwiska osobowe typu krikStavard są dość różnorodne. Kilka nazwisk osobowych niemających przyrostków patronimicznych ma zarówno litewskie przyrostki zdrobniałe -el-, -ul-, jak i litewskie końcówki: Czepulis IN, 22 Szymkunas; Borkunas Janelis IN, 29v; Matulis IN,,„„22 niekiszkis; Mikialis IN, 20 maszkiozna; Stasulis niekisakis IN. 1636 “0. We wcześniejszym (1554) źródle nie odnotowano takich przypadków, aby skróty imion chrzcielnych były drugimi członami określenia osoby, a w inwentarzu z 1636 r. jest ich kilka. U niektórych oba człony określenia są pochodzenia chrzcielnego, np. : Jurgis Jakutis IN, 27v; Iliasz matulis IN, 26; Czepolis stepsalis IN, 28v, u niektórych zaś pierwszy może mieć pochodzenie apelatywne, np. : Duda woyciulis IN. 21; Kula matulis IN, 22 i in. Zawierających tylko przyrostki deminutywne, oprócz wymienionych także -uk-, -ut- (w przypadku Petrokal być może -€l-, ale z zapisu nie wynika to jasno), jednak zapisanych bez końcówek, jest nieco więcej: Czasiuk 1636 1636 1636 56 | LAIMA GRUMADIENĖ IN. 22 Czasenas; Januk IN 1e3ę Ž2V maciutenas; Jasiuk IN, 1636 1636 Ž1v Alksnianis; Jasul IN 28 mikszan; Marcel Piotrokal IN. 16v; Matul IN,,., 22v Baltromieikis; Piatruc IN, 636 22v Gayzas; Stasiuk IN 20 Stymbirelis; Stasul IN, 29v Berziulenas; Waluk IN, 18v Lepeta. Dvi tokios formos yra antrieji asmens įvardijimo nariai: Lawryn Staniul IN 16v; Marcel Piotrokal IN,,., 16v. Skrótów z litewskimi końcówkami, które czasami stały się również pełnymi formami imion chrzestnych, jak np. : Baltrus IN, „, 27 molerunas; Jurgis Bernat IN. 16v; Szjmas IN „„, 27 Zymonas, również występuje: BlaZis IN 18v Dwakinis; Czepas IN, 29v Czepulenas; Damūszys IN. 28v nowik; Jasus IN, 21 Grugalius; Klimas IN, 30v Baczenas; Tumas IN 44, 31 milenis. Jurgis raz zapisany również jako drugi człon oznaczenia osoby —Woyciech Jurgis IN,,,, 26. Długą formą imienia stał się również Gryg IN,,,, 16v Krzywopust; Grig IN. 28v wizelis. Dwa skróty mogą być interpretowane dwojako, ponieważ litewskie końcówki pokrywają się ze słowiańskimi przyrostkami: Andrus IN, 27, b, 31 milinas; Walis IN, 19, B, 36 Allik. W przeciwieństwie do inwentarza z 1554 r. skrótowców bez żadnych litewskich elementów słowotwórczych nie jest wiele: Alexa IN,,., 29v Kiautenas; Czep IN,,., 25v Palanis; Iliasz IN,„„„26 matulis; Jodka I1N,,„„„30v Blazenas; Jurka IN,,,„26v Kimbar; Jurko IN, 22v Stakun; Luksza IN, 16v Kulewicz; Szym Joszko IN, 16v; Tomasz IN. 27 mitoszunas. Jeden skrót stał się pełną formą w języku polskim: Jerze IN. 18v woyciech; Jerzi IN. 22 kudenas. Zapisano antroponimy pochodzenia chrzcielnego bez przyrostków patronimicznych, które stały się drugim członem oznaczenia osoby. Tokių yra greičiau su panašiomis (gal dėl uzrašymo) į lietuviškas, negu tikromis lietuviškomis galūnėmis, pvz. : Piotr Joczes IN „.. 19; Kowal towczys IN. 26; Mikotay: Woyciech maciuta IN, 16v; Rodzios IN,,„„21v, ir be lietuviškų galūnių, pvz. : Walis Allik IN, 19; Szym Joszko IN, 16v; Jasiuk mikszan IN,,.. 28; Kasper Tomasz IN 18v. Daug ilgųjų vardų formų. Trys iš ju yra nelenkiskos, nors ir turi atitikmenis: Andrey IN,44, 21 Lawnik; Baltromiei IN. 18v Niemoniun; Eawryn IN,,., 16v Staniul. Fonetycznie zmieniona forma jednego imienia —Czapan IN, 30v Jušenas (zamiast prawdopodobnego polskiego Szcz-). Jedno —Lenart IN,,,, 19 laszkenas —jest gwarowym wariantem Leonarda, używanym zarówno przez Białorusinów, jak i Polaków (zob. b, 107, LPZ, 55). Jedno imię katolickie zapisano z litewską końcówką: Karolis IN,,., 29v Bezdenas; Karulis IN, 21v Karpis, a inne ma litewski przyrostek zdrobniały —steponalis IN,,., 28v. Pozostałe są zwyczajnymi polskimi imionami chrzcielnymi, niektóre używane są także przez Białorusinów: Adam IN,,., 21v Balinski; Ambrozey IN 26v masenas; Blazey IN, 22v mitenas; Gasper IN, 19 Jakubowicz; Jakub IN,,.„19 Ambrozieiewicz; Jan IN,,., 16v Gasiewicz; Kasper IN, 18v Tomasz; Krzysztoph IN 26v Plenius; Marcin IN, 26 Podwoyski; Mikotay IN. 21v Rodzios; Paweł IN, 22 Zėsinas; Piotr IN. 17v Gauzutys; Stanisław IN 16v woyskun; Stefan IN,„.„16v loueeuy; Szyman IN, 16v lach; Urban IN, 19v mileykis; Walety IN, 16v kowal; Walint IN. 16v kulewicz; Woyciech IN, 16v maciuta; Wolan IN. 17 Kulewicz. Długie formy również mogą stać się drugim członem oznaczenia osoby, zarówno z litewską końcówką, np. : Aszkinis Ambrasas IN, 22; Rukas Czapanas IN, 31, Jasus Grygalus IN, 21, jak i bez końcówki —Jurgis Bernat IN 22; Jerze woyciech IN,,., 16v. Imion kobiet zazwyczaj się nie podaje, tylko informację, czyją są wdową, np. : Wdowa Stasiowa IN 16v. Są dwa zapisy z imionami kobiet, które wyraźnie są słowiańskie: Aksdnia Baft1636 1636 1636 1636 1636 16v; Swidren Krysztoph IN, 1636 636 ANTROPONIMIA WSCHODNIEJ LITWY W XVI–XVII W. | 57 romieiowa IN. 22, Milowa Uliana IN, 29. Ta forma imienia (bez J-) rozpowszechniła się później we wschodniej i południowo-wschodniej Litwie (Kuzavinis, Savukynas 1994: 213). Najwięcej jest takich członów określających osobę, które mają przyrostki patronimiczne. Różnica polega na tym, że w źródle z 1636 r. pojawiają się derywaty od imion chrzestnych z litewskimi przyrostkami patronimicznymi -ėn-, -ūnir oraz jeden derywat z -yn-. Jest to złożenie skrótu z litewskim przyrostkiem deminutywnym -okir i rzeczownika žentas: Grig mikszakzentis IN. 29. Niewiele jest nazw osobowych z kilkoma litewskimi przyrostkami (deminutywnym i patronimicznym- ). Te nazwy osobowe mają ponadto litewskie końcówki: Poszenas Andrulenas IN 29; Czepas Czepulenas IN,,., 29v; Jasul maciulenas IN. 22v; Adam Peciulenas IN „.. 29v, występuje też taka nazwa osobowa bez końcówki —£awryn Staniulin- ®’ IN, 17. Znaleziono dwa nazwiska osobowe, mające litewskie przyrostki zdrobniające i słowiańskie przyrostki patronimiczne (w źródle z 1554 r. było ich więcej): Szym Czepulewicz IN. 19; Januk manulewicz IN, 22. Za to dość liczna jest grupa nazwisk osobowych, których podstawą stały się skróty imion chrześcijańskich bez litewskich przyrostków zdrobniających, lecz z litewskimi przyrostkami patronimicznymi (dochodzi tu jeszcze -ait-), np. zapisanych z końcówkami: Andrey Blaženas IN, 25; Borkunas IN. 29v Janelis; Czasiuk Czasenas IN. 22; Szym Domaszunas IN, 30v (Lat 100); Szyman Gryciunas IN. 21v; Jurgis Jakaytis IN. 27; Jan Jaczunas IN „„„ 26; Lenart Jaszkenas IN... 19; Jan Jociunas IN, 21; Czapan Jušenas IN. 30v; Krzysztoph maknienas IN. 26v; marcin makniunas IN. 26v; Szyman marczenas IN 1636 295 Walulis masenas IN., 26v; Tomasz mitoszunas IN. 27; Blažis mitenas IN. 22; Jan Szymkienas IN. 21; Czepulis Szymkunas IN, 22, a człony nazwania jednej osoby mają przyrostek patronimiczny —Poczenas IN,,., 29 Andrulenas. Antroponimy o takiej budowie występują także bez litewskich końcówek: Bogdžun nowik IN,,,, 22; Marcin Domaszun IN „„ 19v; Jan Jaciun IN, 26v; Woyciech maničiun IN, 18v; Jurko Stakun IN, 22v; Adam Stasun IN, 22v. Przyrostek jednego z antroponimów utworzonych od skrótu -inyra niepatronimiczny — Stanistaw Szymkinis IN. 21; być może można przypuszczać, że rdzeń innego antroponimu z niepatronimicznym® przyrostkiem -iskrównież jest pochodzenia chrzestnego — Ambrozey miliszkis IN, 28v. W przeciwieństwie do inwentarza z 1554 r. występuje kilka antroponimów utworzonych od skrótów bez litewskich elementów słowotwórczych, lecz z słowiańskimi przyrostkami patronimicznymi; zapisano je bez końcówek: Jan Gasiewicz IN, 16v; Stephan Ioueeuu IN. 16v; Marcin tukaszewicz IN,,., 18v; Gryg wasowicz IN, 16v; GrYg wąsowicz IN, 17; Jan wojtkiewicz IN „„. 24v. Z antroponimów utworzonych od długich form imion z litewskimi przyrostkami patronimicznymi są tylko dwa —Krzysztoph Karalunas IN, 24v; Andrus martynenas IN,,„„29v, przyrostek jeszcze jednego nie jest patronimiczny —Matul Baltromieikis IN. 22v. Pozostało bardzo niewiele takich antroponimów ze słowiańskimi przyrostkami patronimicznymi, są one bez końcówek: Jan Alekseiewicz IN, 21v; Jakub Ambrozieiewicz IN. 19; Gasper Jakubowicz IN. 19; Stanistaw Jozephowicz IN 19. 36 1636 636 1636 24v; Krzysztop marcinowicz IN 1636 1636 Tas pats asmuo, kaip ir Lawryn Staniul IN. 16v. Maciejauskiené (1991: 227-228) teigia priesagą -iSkturėjus patroniming reikšmę, ypač kai asmenvardžiai buvo daromi iš krikšto vardų. 28 58 | LAIMA GRUMADIENĖ Apskritai 1636 m. inventoriaus asmenvardžiai nepalyginti lietuviškesni nei 1554 m., tai rodo ir asmenvardžių iš lietuviškų apeliatyvų gausa. Podobnie jak w przeglądzie inwentarza z 1554 r. nie są one przedmiotem badań, można jedynie wspomnieć o niektórych z nich, np. bez litewskich przyrostków patronimicznych: Urban Aukszla IN, 24; Jan Dewelis IN, 19; Piatruc Gayzas IN, 22v; Karulis Karpis IN,,., 21v; Waluk Lepeta IN, 18v; Jan Pilwialis IN. 29v; Piotr ragialis IN, 19; Stasiuk Stymbirelis IN, 20; Jan Szakalis IN, 534 24v; Mikolay witkas IN, 434 27; Grig wizelis IN. 28v; Pawel Zėsinas IN. 22; Gryg Zyburys IN, 20v i in. Istnieją także złożenia, np. : Matulis Dzwiniakis IN,,,, 24v; Stasulis niekisakis IN, 22 i in. Kilka nazw osobowych ma niepatronimiczne litewskie przyrostki, np. : Blažis Dwakinis IN,,., 18v; Jan Gaužutenis IN,,,, 17v; Piotr Goyzut IN,,„.„24; Jan kupietis IN,,,„„28; Matulis niekiszkis IN,„„„22 i in. Trudno powiedzieć, czy te nazwiska osobowe utraciły już przyrostki patronimiczne, czy też nigdy ich nie otrzymały: w całej Litwie obfitość takich nazwisk osobowych jest charakterystyczna dla wcześniejszych, XVI-wiecznych źródeł (por. Maciejauskienė 1991: 151 i in.; 225), ale nie można tego powiedzieć o źródle linkmeńskim z 1554 r. Znaczna część litewskich nazwisk osobowych pochodzenia apelatywnego, mających przyrostki patronimiczne -ėn-, -on-, -ūn-, została zapisana z końcówkami, np. : Januk Alksnianis IN, 21v; Stasiul Berziulenas IN, 29v; Jurgis Bezdenas IN,,., 29v; Pawel Dikienas IN,,,, 28; Pawel Dykunas“ IN, 28; Jasus Kautenas IN. 29v; Alexa Kiautenas IN, 29v; Piotr Kuprenas IN,. 26; Marcin Purienenas IN. 29; Jan Rukszenas IN, oss 20v; Marcin Szykszniiinas IN, 29; grig wizatanis IN, 28v; Piotr Zytenas IN 25; Zjlenas marcin IN 25 ir kt. Są tokie asmenvardžiai be galūnių, pvz. : Jan Szakutan IN, 24; Szym Stulgian IN.„. 28 ir kt. Bardzo niewiele [nazwisk] mających słowiańskie przyrostki patronimiczne, np. : Marcin Gribewicz IN,,,, 16v; Jan Rugayszewicz IN, 16v; Jurgis stemborowicz IN,,., 19v i in. Pojedyncze dawne bałtyckie imię osobowe dwuczłonowe, np. : Jurka Kimbar IN,,„„26v; Stanistaw minat IN 22v; Jan woysznaras IN, 22; Szymas Zymonas IN. 27 i in. Przypuszczenia dotyczące możliwego używania języków zamiennie lub dwujęzyczności wywołują także zapisy przezwisk oraz utworzonych od nich za pomocą litewskich przyrostków patronimicznych nazw osobowych, np.: obok Lawryn kalwis IN,,., 25 znajduje się Walety kowal IN. 16v; obok Battromiey kotwenas IN. 21 znajduje się Kawatenas IN, 24v, tj. lit. kalvis i słowiańskie kowal, lecz tutaj zapis mógł również skorygować zapisujący. To, że występują nazwiska z etnonimem gudas, potwierdza przypuszczenie o większej lub mniejszej niejednorodności językowej, np. : Gudas Sawicki IN,,,, 26, Jurgis Gudunas IN, 21v. Dopiero w źródle z 1636 r. pojawiły się nazwiska z przyrostkiem -ski, bardziej charakterystycznym dla języka polskiego niż białoruskiego, np. : Adam Balinski IN,,,, 21v; matul Dirwanski, tenze Dyrwinski IN 24v; Woyciech Grzybowski IN. 19v; Urban Lapaczinski IN IN,45,, 26; Adam Pokulewski IN. 26; Gudas Sawicki IN, 26; Woyciech Sopkowski IN, os 21v; Swiderski IN,,., 16v; Andrey zawacki IN, 21, a jeden zapis wskazuje na pewien stopień adaptacji, ponieważ ma końcówkę: Ambrozey Kilbowskis IN. 28v. 1636 1636 1636 1636 1636 30v; Marcin Podwojyski » Cia Dikienas i Dykunas — ta sama osoba, co pozwala przypuszczać, że w XVII w. w okolicach Linkmen stosunki patronimiczne języka litewskiego -én i -ūn mogły być używane wymiennie. *0 W tej samej wsi mieszkał także Kiaulenas, dlatego zapewne i tutaj podstawą nazwiska apelatywnego jest słowo kiaulė ‘świnia’. ANTROPONIMIA WSCHODNIEJ LITWY W XVI–XVII W. | 59 Podsumowując przegląd imion osobowych pochodzenia chrzcielnego w inwentarzu gminy Linkmeny z 1636 r., należy zauważyć: 1) chociaż tutaj, podobnie jak w inwentarzu z 1554 r., dominują imiona osobowe pochodzenia chrzcielnego, a tylko niewielka ich część to imiona chrzestne lub ich skróty wywiedzione z imion prawosławnych albo starosłowiańskich, w większości są to imiona wspólne zarówno katolikom, jak i chrześcijanom. W źródle z 1663 r. jest więcej imion osobowych, które można wiązać z litewskim słownictwem apelatywnym; 2) część skrótów imion chrzestnych jest charakterystyczna dla języka białoruskiego albo są to wspólne dawne skróty słowiańskie, rozpowszechnione w XVII w. zarówno w języku białoruskim, jak i polskim (oraz innych językach słowiańskich), jednak wiele z nich ma litewskie elementy słowotwórcze imion osobowych; 3) imiona pochodzenia chrzcielnego mają dwojakiego rodzaju litewskie elementy słowotwórcze: przyrostki zdrobniałe -el-, -uk-, -ul-, -ut oraz nie zawsze zapisywane końcówki -is, -us. Przyrostki te zachowują się w nazwiskach z przyrostkami patronimicznymi; występuje niemało nazwisk z litewskimi przyrostkami patronimicznymi -én-, -ūnir i in., natomiast licznie używane w źródle z 1554 r. słowiańskie przyrostki -evič, -ovič stają się rzadsze. Pojawiają się nazwiska z polskim przyrostkiem patronimicznym -ski; 4) nie ustalono zależności między określaniem tych samych osób za pomocą członów wieloczłonowych (zwykle dwuczłonowych) pochodzenia litewskiego lub zawierających litewskie elementy słowotwórcze a członami pochodzenia słowiańskiego i/lub o słowiańskiej budowie; to samo można powiedzieć o określaniu członków tej samej rodziny; nazwiska mieszkańców poszczególnych wsi nie wyróżniają się. 4. ZAMIAST WNIOSKÓW Przeanalizowane nazwiska pochodzenia chrzestnego z inwentarzy gminy Linkmeny z 1554 i 1636 r. nieco wyróżniają się na tle innych nazwisk z tego okresu odnotowanych na terenie dzisiejszej Litwy. Przede wszystkim dotyczy to źródła z XVI w.: jest ono znacznie bardziej słowiańskie, zawiera niewiele nazw własnych o charakterze narodowym, typowych dla innych źródeł z tego okresu, formy imion chrześcijańskich są w niewielkim stopniu przystosowane do litewskiego słowotwórstwa, brak nazwisk z litewskimi przyrostkami patronimicznymi, najczęściej używane są słowiańskie, zwłaszcza białoruskie, skróty imion, a niektóre z nich — spoza katolickiej nomenklatury (por. Maciejauskienė 1991: 33 i in.). Nazwy osobowe w inwentarzu z 1636 r. są pod względem słowotwórczym znacznie bardziej litewskie; licznie stosowane są nie tylko litewskie przyrostki zdrobniałe, lecz także niemało nazw osobowych z litewskimi przyrostkami patronimicznymi, a zatem rzadziej używa się nazw osobowych z przyrostkami patronimicznymi pochodzenia słowiańskiego. Pod względem pochodzenia nazwy osobowe ze źródła XVII-wiecznego są podobne do nazw osobowych ze źródła XVI-wiecznego, pojawia się jednak nieco więcej form imion, które można wywodzić albo wyłącznie od polskich długich form imion, albo od form wspólnych Polakom i Rusinom. Ostrożnie można by przypuszczać, że w XVI w. na obszarze Linkmen mogły występować wpływy języka ruskiego, które w XVII w. znacznie osłabły. Ruskie skrócenia imion chrześcijańskich niejednokrotnie mogły również przenikać w wyniku bezpośrednich kontaktów z sąsiadami mówiącymi w językach nielitewskich. 60 | LAIMA GRUMADIENĖ SKRÓTY B,—M. V. BIRYLA, bezapuckas anmpananimia 1. Vaacnoma inėnoi, iMEHb-MAHYWKI, iMėkoi na Oaupky, npozeiu yor. MiHck: HaByka i TaxHika, 1966. 5,—M. V. BIRYLA, białoruski antytrynitaryzm 3. Struktura władz Mużejewiczów ivén. Mińsk: Nauka i Technika, 1982. biał. —bułgarski GEN. —genitivus (dopełniacz) gu.—gudy IN 5, JABLONSKIS, red., Archiwum historyczne (XVI w.), Kowno, 1934, 30–131. IN, -Inwentarz Wszyitkiego Ciwunstwa Wilenskiego y Miasteczek powierzonych Niemenczynskiey Lyngmianskiev y konczazyzna Woytowstwa Przezy Poddannych zich (...) przez mie Gerzega Kazimirza Jawgiela Dworza (...) 1636. VUBRS, F 14. INSTR. —instrumentalis (narzędnik) kan. —kanoniczny le.-lenku lie. —litewski LPŽ, LPZ, —A. VANAGAS, red., Lietuvių pavardžių žodynas (A-K), t. 1; Lietuvių pavardžių žodynas (L-Z), 1. 2, Vilnius: Mokslas, 1985, 1989. lo.—łaciński NOM. —nominativus (mianownik) PL. —pluralis (liczba mnoga) s. sl. —staro-cerkiewno-słowiański —ukraiński prawosławny —ukraiński dialektalny — literatura niemiecka CEKMONAS, V. 1988: Beedenue 6 craeanckyio dunonozuio, Vilnius: Mokslas. Dumčius, J. 1957: Nazwy antyczne w języku litewskim ludu. Prace naukowe Wydziału Historyczno-Filologicznego Państwowego Uniwersytetu Wileńskiego im. V. Kapsukasa 3, 178-183. Gupavičius, E. 1999: Historia Litwy 1. Od czasów najdawniejszych do 1569 roku, Wilno: Fundusz Vydūnasa Akademickiego Związku Skautów w Chicago, Wydawnictwo Związku Pisarzy Litwy. KARDELIS, V. 1999: Cechy fonetyczne slawizmów i ich rozwój we wschodnich gwarach litewskich. Rozprawa doktorska, Wilno: Uniwersytet Wileński. KRIČINSKIS, S. 1993: Tatarzy litewscy. Próba monografii historycznej i etnograficznej, Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. Kuzavinis, K., SAVUKYNAS, B. 1994: Słownik pochodzenia imion litewskich, Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. MACIEJAUSKIENĖ, V. 1979: Litewskie imiona XVI wieku. Kultura języka 36, 84-89. MACIEJAUSKIENE, V. 1991: Powstawanie litewskich nazwisk, Wilno: Nauka. MACIEJAUSKIENE, V. 2001: O ocenie litewskich nazwisk z punktu widzenia słowotwórstwa. Acta linguistica Lithuanica 44, 167-188. OCHMANSKIS, J. 1996: Stara Litwa, Vilnius: Mintis. ANTROPONIMIA WSCHODNIEJ LITWY W XVI–XVII w. | 61 POTASENKO, G., red., 2001: Mniejszości narodowe Litwy. Dziedzictwo kulturowe, Vilnius: Kronta. URBUTIS, V. 1992: Slawizmy w języku starolitewskim. Baltistica 27 (1), 4-14. URBUTIS, V. 1993: Różnorodność pochodzenia dawnych slawizmów. Baltistica 28 (1), 91-101. VANAGAS, A. 1974: Nazwiska od imion pochodzenia hebrajskiego. Savukynas, B., red., Słowa i ludzie, Wilno: Mintis, 87-152. VANAGAS, A. 1981: Słownik etymologiczny litewskich hydronimów, Wilno: Mokslas. VIDUGIRIS, A. 1983: O kontaktach językowych w południowo-wschodniej Litwie. Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 23, 46-60. ZINKEVIČIUS, Z. 1977: Litewska antroponimia. Litewskie imiona osobowe w Wilnie na początku XVII w., Wilno: Myśl. ZINKEVIČIUS, Z. 1987: Historia języka litewskiego 2. Do pierwszych pism, Wilno: Mokslas. ZINKEVIČIUS, Z. 2000: Litewskie pacierze, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Laima Grumadienė Otrzymano 2001 12 12 Instytut Języka Litewskiego ul. Antakalnio 6, 2055 Wilno, Litwa laigruma(@takas.t