Antons Breidaks

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVI (2002), 249-253 IN MEMORIAM ANTONS BREIDAKS 1932 01 25 — 2002 02 24 W niepodległej Łotwie coraz bardziej odradzające się językoznawstwo i kultura łatgalska doznają bolesnych ciosów losu. Dopiero tuż przed śmiercią Antonina Rekéna zdołała ujrzeć fundamentalne dzieło swojego życia — Kalupes izloksnes vardnica. Jakby specjalnie po to, by umrzeć w ojczyźnie, przybył ze Stanów Zjednoczonych profesor Uniwersytetu Wisconsin Valdis Zeps. Do rodzinnej Łatgalii powróciły już szczątki wychowanka i profesora Uniwersytetu Harvarda Jezupa L elio. Nie zapomnieliśmy jeszcze o tragedii polskiego językoznawcy Stanisława Franciszka Kotbuszewskiego. Dnia 24 lutego tego roku wyruszył do „zaświatów”, jak powiedzieliby Łotysze, Antons Breidaks, najbardziej aktywny działacz łotgalskiego językoznawstwa ostatnich dziesięcioleci. Szczególnie smutne jest to, że wszyscy tu wymienieni zbyt wcześnie opuścili umiłowaną dziedzinę językoznawstwa. Antons Breidaks urodził się 25 stycznia 1932 r. w usianym jeziorami i jeziorkami zakątku wschodniej Łotwy, we wsi Malzūby, w gminie Pilda, w okręgu ludzkim. W 1951 r. ukończył szkołę średnią w Ludzie. W szkole szczególnie podobały mu się chemia i fizyka. Jednak przebyta w dzieciństwie gruźlica sprawiła, że wybrał „łatwiejszą” naukę — filologię. W latach 1951–1956 w Rydze, na Uniwersytecie Łotewskim, studiował język i literaturę łotewską. Co prawda początkowo bardziej interesowała go literatura, lecz wkrótce całkowicie pogrążył się w językoznawstwie. Szczególną sławę przyniosła mu praca semestralna Pildas izloksne, która wywołała wiele dyskusji. W tej pracy po raz pierwszy zaczął wykładać swoje „buntownicze” poglądy na temat historii gwar łatgalskich. W latach 1956-1967 A. Breidaks pracował jako nauczyciel niedaleko rodzinnych stron — w starym łotewskim ośrodku katolickim Agłonie. W latach 1967-1980 — pracownik naukowy Instytutu Języka i Literatury Łotewskiej Akademii Nauk. Pracując tutaj, A. Breidaks obronił rozprawę kandydacką Dialektalne słownictwo łatgalskich podgwar dialektu augšzemnieckiego i jego związki historyczne. 250 | IN MEMORIAM W latach 1981-1983 A. Breidaks pracuje w wydawnictwie Łotewskiej Akademii Nauk „Zinatne“. W latach 1983-1987 — wykładowca w Dyneburskim Instytucie Pedagogicznym (od 1986 r. docent). W latach 1987–1993 wykłada na Uniwersytecie Łotewskim. W 1990 roku na Uniwersytecie Wileńskim broni habilitacyjną rozprawę Fonetyka łatgalskich gwar języka łotewskiego: diachronia i synchronia. W 1992 roku A. Breidaksowi nadano tytuł profesora. W 1993 roku ponownie udaje się do rodzinnej Łatgalii — do 1995 roku jest profesorem w Wyższej Szkole w Rzeżycy. Od 1995 roku pracuje w Instytucie Języka Łotewskiego i na Uniwersytecie Pedagogicznym w Dyneburgu (dawny Dyneburski Instytut Pedagogiczny). Po ciężkiej chorobie zmarł w Rydze i ponownie, tym razem już na zawsze, powrócił do Łatgalii. Urna syna spoczęła przy grobach rodziców (rejon lucyński, gmina Isnauda, cmentarz Apliužnio). A. Breidaks był pracowitym językoznawcą, poszukiwaczem prawdy, który nie liczył się z żadnymi autorytetami. Być może nie wszędzie udało mu się odnaleźć tę prawdę, jednak wzbogacił łotewskie językoznawstwo, zwłaszcza historię gwar łatgalskich, o znaczące badania. Oprócz licznych artykułów opublikowanych w łotewskich, litewskich, rosyjskich, polskich i bułgarskich wydawnictwach napisał popularną książeczkę „Pochodzenie języka” (Valodas izcelšanas, Riga, 1981). W osobnej książeczce wydał atlas fonetyki łatgalskich gwar dialektu augszemnieckiego (Augšzemnieku dialekta latgalisko izlokšnu fonėtikas atlants, Daugavpils, 1996). Ostatnią większą pracą A. Breidaka był Wstęp do językoznawstwa bałtyckiego (Ievads baltu valodnieciba, Daugavpils, 1998-1999, I-II). Od wcześniejszych publikacji podobnego rodzaju książka A. Breidaka różni się chyba najbardziej szerokim wykorzystaniem badań archeologów. Nowością jest tu również wykorzystanie prac antropolożki Raisy Denisovej. Językoznawca starał się tu podsumować także swoje wcześniejsze badania. W 1981 r. wydał popularną książeczkę Pochodzenie języka (Valodas izcelšanas). W ostatnim dziesięcioleciu A. Breidaks opublikował niemało artykułów w wydawnictwach prasy łatgalskiej. Autor tego artykułu po raz pierwszy spotkał się z A. Breidaksem wiosną 1953 roku na studenckiej konferencji naukowej, która odbyła się na Uniwersytecie Łotewskim. Przyszłego profesora Uniwersytetu Wileńskiego Jonasa Kazlauskasa (1930-1970) oraz autora artykułu z drugorocznym Antonem Breidaksem zapoznała wówczas młoda wykładowczyni Uniwersytetu Łotewskiego Marta Rudzite. Już wtedy A. Breidaks wyróżniał się spośród grona kolegów studentów swoją wiedzą językową, samodzielnym myśleniem i umiłowaniem wybranej specjalności. Jego życie nie było łatwe. Niech przypomni go również strofa tego łatgalskiego wiersza łotewskiej poetki Anny Rancane, poświęconego jeszcze w 1987 roku Antonowi Breidaksowi, Latgalu raksteiba (Pismo łatgalskie): Latgalu raksteiba: besakūks satas vita, tur, kur akmins uz akmina... ! Por. Dr hab. filol. Antons Breidaks. Bibliografia. Oprac. I. Jansone. Ryga, 2002. W publikacji tej zamieszczono również artykuł A. Stafecki Valodniecibai ziedots mūžs, s. 3-7; por. tamże. Ruza, V., In memoriam Antons Breidaks, Uniwersytet w Daugavpils. Humanitaro zinatnu véstnesis, 2002 (1), 124-126. IN MEMORIAM |251 Nie, kamień na kamieniu pozostanie, słowa po konarach drzew, po dolinach zebrane, ułożą się w pieśń i będą głosić twój język, szary, — z głębin w górę wznosi się stara, dawno zastygła boleść. (Literatura i sztuka, 1987 03 13). Antons Breidaks nie będzie już cieszył się językiem ojców i nie włoży słów do pieśni. Algirdas Sabaliauskas OLEGAS TRUBACZOW 1930 10 23 — 2002 03 09 Bolesny cios dotknął slawistykę rosyjską: po ciężkiej chorobie zmarł jeden z jej najwybitniejszych przedstawicieli Oleg Trubaczow, utalentowany naukowiec, który pozostawił wyraźne ślady także w nauce o językach bałtyckich. O. Trubaczow urodził się 23 października 1930 roku w Wołgogradzie. Po ukończeniu w 1952 r. Uniwersytetu Dniepropetrowskiego, w latach 1952–1955 studiował w aspiranturze Moskiewskiego Państwowego Uniwersytetu im. M. Łomonosowa (promotor S. B. Bernstein). W latach 1955–1961 pracował w Instytucie Slawistyki Akademii Nauk ZSRR. Od 1961 r. aż do śmierci główna działalność naukowa O. Trubaczowa była związana z Instytutem Języka Rosyjskiego. 5 Pismo Łatgalów: krzew bzu w miejscu ogrodzenia, tam, gdzie kamień na kamieniu- ... Nie, kamień na kamieniu pozostanie, słowa z gałęzi drzew, spod darni zostaną zebrane, ułożone w pieśń, i będzie się radować język ojców, sierota poniżona, — z głębi wyłania się stary, dawno zapomniany ból.