Nuo dalelyčių iki sintaksės visumos

230 | PERSONALIA Możemy tylko cieszyć się, że zapoczątkowany przez J. Venelina kierunek bułgarystyczny we współczesnej Rosji kontynuuje nasz krajan, bliski nam językoznawca i kolega G. Venediktov, pięknie mówiący i piszący po litewsku. Aloyzas Vidugiris OD CZĄSTEK DO CAŁOŚCI SKŁADNIOWEJ (Z okazji 70. rocznicy urodzin profesora Vytasa Labutisa) Wieloaspektowa, wielokierunkowa działalność naukowa i pedagogiczna profesora Vytasa Labutisa. Przez dziesięć lat pracował w Instytucie Języka i Literatury Litewskiej, później wykładał na wieczorowym wydziale kowieńskim Uniwersytetu Wileńskiego, a od 1972 r. — na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Wileńskiego. Przez wiele lat prowadził kurs składni języka litewskiego, różne kursy specjalistyczne, kierował pracami naukowymi studentów i rozprawami doktorskimi. Pełnił różne funkcje administracyjne. A jednocześnie intensywnie pracował naukowo. W bibliografii profesora znajduje się monografia Składnia języka litewskiego, kilka książek dydaktycznych oraz ponad półtora setki artykułów i artykulików! Vytas Labutis — jeden z najwybitniejszych naszych syntaktyków. Jednak Profesora interesowały nie tylko zagadnienia składni. Pisał także na temat morfologii, terminologii, onomastyki, teorii kultury języka. Z okazji siedemdziesięciolecia, oddając cześć Profesorowi, postanowiono omówić ważniejsze jego badania nad gramatyką języka litewskiego oraz liczne publikacje na inne tematy, pozostawiając na uboczu kwestie praktyki językowej i metodyki nauczania. * kk Na początku samodzielnej pracy naukowej V. Labutis zajął się wówczas jeszcze mało badaną dziedziną gramatyki języka litewskiego — partykułami. W 1962 r. w wydawnictwie ciągłym „Literatūra ir kalba” opublikowany został jego artykuł „Dalelytės ir jų vieta kalbos dalių tarpe”, który był pierwszym w litewskim językoznawstwie studium poświęconym specjalnie tej części mowy, napisanym w czasie, gdy nie istniał jeszcze jasny pogląd na miejsce partykuł wśród innych części mowy ani na ich stosunek do przysłówków i spójników. Nie było również bardziej szczegółowego opisu znaczeń i użycia partykuł. W studium przeanalizowano interpretację partykuł we wcześniejszych pracach litewskiego językoznawstwa oraz opisano ich ogólne cechy semantyczne i składniowe. Partykuły, opierając się głównie na kryteriach wyodrębniania części mowy dominujących w językoznawstwie radzieckim, uważa się za odrębną część mowy: nie mogą być przypisane do żadnej innej części mowy i pozostają względem innych części mowy w stosunku równorzędnej grupy wyrazów (Labutis 1962: 368). Partykuły definiuje się jako „niesamodzielną część mowy, wyrażającą dodatkowe odcienie znaczeniowe zjawisk rzeczywistości lub relacji między nimi i nadającą je poszczególnym częściom zdania albo całemu zdaniu” (tamże). Za pomocą partykuł wyraża się między innymi odcienie znaczeniowe modalne, ekspresywne i emocjonalne. Nie ma ścisłych granic oddzielających partykuły od innych części mowy: niektóre partykuły mogą występować również jako spójniki, inne trudno oddzielić od przysłówków, jeszcze inne przekształcają się w afiksy albo komponenty niepodzielnych połączeń. Pod względem budowy partykuły mogą być proste i złożone. PERSONALIA | 231 Znaczenie i użycie jednej z odmian partykuł — partykuł doprecyzowujących ilość, tworzących większy semantyczny dział partykuł, tj. podgrupę partykuł logiczno-znaczeniowych — zostały szczegółowo opisane w artykule „Litewskie partykuły doprecyzowujące ilość” (Labutis 1963a). W wydanej po ośmiu latach gramatyce akademickiej te same partykuły autor klasyfikuje i opisuje podobnie, tylko krócej; mniej miejsca poświęca odcieniom znaczeniowym i synonimii. Podejmowany temat jest kontynuowany, jak gdyby stanowiąc jego drugą część, w opublikowanym rok później artykule Profesora „Litewskie partykuły złożone” (Labutis 1964a), w którym ich struktura i derywacja analizowane są tymi samymi metodami co w przypadku wyrazów samodzielnych. Ze względu na stopień zespolenia składników partykuły złożone dzielą się na zrostowe i zestawienia. Partykułami zrostowymi nazywa się „swoiste wyrazy złożone, których składnikami są niegdyś samodzielne partykuły” (tamże: 119). W tej części pracy znajduje się wiele przykładów użycia gwarowego i uwag historycznych. Osobno omówiono akcentowanie partykuł zrostowych. Partykułami zestawieniowymi nazywa się partykuły, które pod względem strukturalnym nie są jeszcze ostatecznie zespolone, ale pod względem semantycznym są już nierozdzielne i tworzą jednostkę leksykalną (tamże: 128). Takich partykuł w języku litewskim nie ma wiele. Znacznie częściej używane są zestawienia partykuł, których komponenty są ze sobą słabiej związane i dlatego łatwiej je wyodrębnić. Mniej więcej w tym samym czasie w artykułach opublikowanych w wydawnictwie „Kalbos kultūra” szczegółowo przeanalizowano znaczenie, użycie i pisownię partykuł gi, ne (Labutis 1963b, 1964b). W tej ostatniej publikacji, swoją drogą, proponuje się rosyjski spójnik przeciwstawny ace tłumaczyć na język litewski nie partykułą gi, lecz spójnikami o, bet, tačiau (1964b: 31). Badania nad partykułami języka litewskiego Profesor podsumował w obronionej w 1965 r. rozprawie doktorskiej z zakresu nauk filologicznych Dabartinės lietuvių kalbos dalelytės. Na podstawie rozprawy opracowano opis partykuł jako odrębnej części mowy do drugiego tomu Gramatyki języka litewskiego (Labutis 1971). Chociaż pod względem podstaw teoretycznych ten rozdział gramatyki jest bardzo bliski akademickiej gramatyce języka rosyjskiego (por. Vinogradov, Istrina, red. 1960), to jednak przewyższa ją bogactwem autentycznego materiału i szczegółowością analizy. Podana definicja partykuł niewiele różni się od tej przedstawionej w pierwszym studium, jest tylko nieco krótsza, por.: „Partykuły są niesamodzielnymi wyrazami, nadającymi poszczególnym wyrazom, połączeniom wyrazowym lub całemu zdaniu dodatkowe odcienie znaczeniowe” (Labutis 1971: 543). Wskazano również mniej podstawowych cech partykuł — niesamodzielność semantyczną i składniową, niekonkretność semantyczną i składniową (w pierwszym studium obie te właściwości słusznie wskazano jako jedną) oraz nieodmienność morfologiczną i prostotę struktury. Nowością w gramatyce jest wyczerpujący opis znaczenia partykuł. Znaczenie uznaje się nawet za najważniejszą podstawę ich klasyfikacji. Pod tym względem wyróżnia się przede wszystkim trzy duże grupy partykuł: logiczno-znaczeniowe, modalne oraz emocjonalne i ekspresywne partykuły. Partykuły każdej grupy, według wyrażanych odcieni znaczeniowych, dzielą się na mniejsze grupy, a te — na podgrupy. Na przykład partykuły logiczno-znaczeniowe, które „nadają samodzielnym wyrazom różne logiczne odcienie znaczeniowe” (tamże: 45), dzielą się na partykuły precyzujące, wyodrębniające i przeczące. Partykuły precyzujące dzielą się bardziej szczegółowo na partykuły precyzujące ilość i stopień oraz trwanie. Niemal każda partykuła jest w gramatyce opisana osobno: określa się nadawany przez nią odcień znaczeniowy i właściwości użycia, podaje się przykłady użycia z literatury pięknej i gwar. W gramatyce osobno omówiono użycie innych części mowy — przysłówków, zaimków, form czasownika — w znaczeniu partykuł, akcentowanie partykuł i ich budowę. W rozdziale podano wiele cennego materiału ilustrującego użycie partykuł- 232 | PERSONALIA jącego. Nie wszędzie zachowano ramy opisu synchronicznego (w osobnym paragrafie omówiono pochodzenie partykuł), w wielu przypadkach przekroczono granice języka ogólnego (terminami gramatycznymi — języka literackiego) (wraz z innymi partykułami pytającymi i wyrażającymi wątpliwość opisano również gwarowe begu, bau (tamże: 558-559) itd.). W poszczególnych przypadkach możliwe są także inne interpretacje analizowanych słówek (por. Girdenis, Žulys 1973: 205), jednak ogólnie rzecz biorąc, analiza semantyczna partykuł w gramatyce jest subtelna i wyczerpująca. W jednotomowych gramatykach języka litewskiego Grammatika litovskogo jazyka (Ambrazas, red. 1985) i Dabartinės lietuvių kalbos gramatika (Ambrazas, red. 1994) rozdziały dotyczące partykuł są znacznie krótsze, a opis o wiele bardziej zwięzły. W nich nieco doprecyzowano definicję partykuły: jest to „niesamodzielna część mowy, którą tworzą nieodmienne słowa nadające innym słowom, połączeniom wyrazowym lub zdaniom dodatkowe odcienie znaczeniowe” (Labutis 1994a: 432). Nowością w gramatykach jednotomowych są terminy partykuł pierwotnych i wtórnych. Dzieli się je na te dwie grupy według stosunku słowotwórczego do innych słów lub po prostu pochodzenia. Taki podział nie jest zgodny z przyjętym charakterem synchronicznego opisu gramatycznej struktury języka. W jednotomowej gramatyce litewskiej (Ambrazas, red. 1994) zrezygnowano z terminu partykuły złożone — według budowy wszystkie partykuły dzieli się na trzy grupy: proste, złożone i wielowyrazowe. Szczególnie skrócił się opis znaczenia partykuł. Ze względu na znaczenie, choć umownie, wyróżnia się dziewięć działów partykuł: precyzujących, wyodrębniających, wskazujących, przeczących, twierdzących, pytających i wyrażających wątpliwość, życzących, emocjonalnych oraz wzmacniających. W porównaniu z gramatyką trzytomową w niniejszej gramatyce nie ma już działów znaczeniowych partykuł porównawczych i zachęcających; odpowiednie partykuły zaliczono do partykuł pytających i wyrażających wątpliwość oraz życzących. W gramatykach jednotomowych zmieniła się interpretacja niektórych partykuł, a liczba przykładów ich użycia znacznie się zmniejszyła. W angielskiej akademickiej gramatyce języka litewskiego (Ambrazas, ed. 1997) nie ma nazwiska V. Labutisa wśród autorów, jednak zawarty w niej rozdział o partykułach (tamże: 395—403) niewiele różni się od opisu tej części mowy przedstawionego przez Profesora we wcześniejszych gramatykach. * kk Innym tematem, którym Profesor zajął się jeszcze podczas pracy w Instytucie Języka Litewskiego, były zdania nominatywne. Temat ten całkowicie wciągnął V. Labutisa w wir problemów składniowych, który już nie wypuścił Profesora przez całą dalszą drogę pracy naukowej. Zdania nominatywne Profesor przeanalizował w artykule o tym samym tytule, opublikowanym w 1967 r. Prawie dziesięć lat później ukazał się trzeci tom gramatyki akademickiej, w którym znalazły się napisane przez V. Labutisa rozdziały o zdaniach nominatywnych, niepełnych i bezspójnikowych. W artykule zdaniami nominatywnymi nazywa się „zdania jednoczłonowe, złożone z rzeczownika lub użytego rzeczownikowo innego wyrazu w mianowniku” (1967: 117). Zdania nominatywne charakteryzują się swoistą intonacją. Głównego członu zdania nominatywnego nie uważa się ani za podmiot, ani za orzeczenie, lecz można go z nimi porównywać tylko relatywnie (por. odmienny pogląd J. Balkevičiusa 1963: 148-149). Chociaż główny człon zdania może mieć przydawki, to jednak w takich zdaniach, zdaniem profesora, zawsze „ważne jest zaakcentowanie samego istnienia rzeczy lub zjawiska, a nie wysunięcie jego cechy” (Labutis 1967: 119). Tym zdania nominatywne różnią się od dwuczłonowych zdań niepełnych, które również może tworzyć jeden rzeczownik w mianowniku. Ze względu na strukturę zdania nominatywne dzieli się na nierozwinięte i rozwinięte. Za nominatywne nie uważa się zdań, w których szczególnie podkreślana i uwydatniana jest partykuła występująca wraz z głównym członem (Antai duona, pasiimk!), a także tych zdań, w których podkreślana jest występująca wraz z rzeczownikiem w mianowniku cecha PERSONALIA | 233 lub słowo oznaczające stan (Poranek jest wspaniały; Gruba koszula, ale własna). W takich przypadkach szyk wyrazów nie odgrywa decydującej roli (tamże: 123). Zgodnie z pełnionymi funkcjami w artykule wyróżnia się trzy grupy zdań nominatywnych: egzystencjalne, czyli stwierdzające obecność przedmiotu lub zjawiska, o podkreślonej funkcji komunikatywnej, oraz emocjonalne, czyli oceniające, zdania nominatywne. Od nominatywnych egzystencjalnych odróżnia się zdania niepełne dwuczłonowe z mianownikiem, pozostającym w wyraźnym związku predykatywnym z czasownikiem poprzedniego zdania, np. : Niegdyś, bardzo dawno temu, w tym lesie mieszkali bogowie. Osobliwi bogowie. Za nominatywne nie uważa się również zdań złożonych ze słów o znaczeniu oceniającym (Jak ci się podobają czasy? Mistrz!), słów modalnych, pozdrowień, życzeń (Wstyd. Witaj, ciociu). W gramatyce języka litewskiego zdania nominatywne opisano podobnie jak w artykule. W gramatyce wskazuje się, że zdania nominatywne zwykle rozpoczynają lub wyrażają nową myśl. Różnią się one od zdań niepełnych, którymi zwykle kontynuuje się myśl poprzedniego zdania (1976a: 625-626). Nawiasem mówiąc, zdania niepełne, eliptyczne i bezczłonowe zostały w gramatyce opisane również przez V. Labutisa (1976a: 635-653). Ze względu na funkcję i znaczenie zdania nominatywne są w gramatyce również dzielone na trzy grupy —egzystencjalne (albo opisowe oraz narracyjne), rozpoznawcze, oznajmujące, wskazujące oraz mianujące, a także emocjonalne (wyrażające zdziwienie). W gramatyce bardziej szczegółowo niż w artykule przeanalizowano nominatywne człony zdania złożonego (tamże: 633-635). W jednotomowej Gramatyce współczesnego języka litewskiego N. Sližienė uważa takie zdania za imienne zdania bezosobowe, w których „mianownik rzeczowników i przymiotników jest zwykle używany bez łącznika“ (Ambrazas, red. 1994: 617). Opinia profesora dotycząca statusu zdań nominatywnych i ich miejsca w gramatycznym systemie języka ulegała zmianom. W artykule „Zdania nominatywne” oraz w Gramatyce języka litewskiego tworzą one wraz ze zdaniami bezosobowymi grupę zdań jednoczłonowych. W pracach tych, odróżniając zdania nominatywne od bezosobowych, opierano się na kryterium formalnym — mianownik rzeczownika lub innego słowa użytego rzeczownikowo, pełniący funkcję głównej części zdania nominatywnego, nie mógł być zgodny z koncepcją zdania bezosobowego, którego „głównej części odpowiadającej orzeczeniu <...> nie można wiązać z mianownikiem podmiotu” (Dumašiūtė 1976: 610). W monografii Lietuvių kalbos sintaksė (1994/1998/2002) zdania nominatywne są już przez Profesora uznawane za bezosobowe (1994: 134-136). Opiera się to na tym, że mianownik nazwy, tworzący centrum predykatywne zdania nominatywnego, „nie ma wyraźnego wykładnika osoby” (tamże). *k** Profesor poświęcił szczególnie dużo czasu zgłębianiu problemów litewskich połączeń wyrazowych. Przede wszystkim należy tu wymienić studium Žodžių junginių problemos (Labutis 1976c). Wraz z wydanym w tym samym roku trzecim tomem gramatyki akademickiej jest to jedno z pierwszych (obok prac Br. Kalinauskasa, zob. Kalinauskas 1963, 1972) dzieł o charakterze syntetycznym, w których analizowane są połączenia wyrazowe języka litewskiego. Połączenie wyrazowe jako jednostkę składni oraz poziom połączeń wyrazowych jako odrębny poziom analizy struktury składniowej zaczęto wyróżniać i badać w językoznawstwie litewskim dopiero po drugiej wojnie światowej, głównie pod wpływem językoznawstwa rosyjskiego, zwłaszcza akademickiej gramatyki języka rosyjskiego (Vinogradov, Istrina, red. 1960). W studium postawiono zadanie — przeanalizować teoretyczne problemy badania związków wyrazowych. Zdaniem autora dopiero po wyjaśnieniu zasad normowania składni można sprecyzować normy użycia związków wyrazowych (por. tamże: 81). W książeczce krótko omówiono historię badań nad związkami wyrazowymi, opisano jej główne kierunki. Uznaje się, że treść i forma wyrazu 234 | PERSONALIA plany nie zawsze są symetryczne, a stawiane są zadania systematycznego opisu zjawisk składniowych i należytego uwzględnienia roli semantyki w składni (tamże: 16). W dalszej części studium szeroko analizuje się związki wyrazowe, pojęcie związku wyrazowego, omawia się budowę i znaczenie związków wyrazowych. Najwięcej miejsca w książeczce poświęcono związkom wyrazowym. Związki wyrazowe analizuje się na podstawie teorii walencji. Jest to jeden z pierwszych przykładów jej zastosowania w językoznawstwie litewskim (po artykule E. Geniušienė z 1971 r., który wzbudził duże zainteresowanie; zob. Geniušienė 1971). Walencję uważa się za syntaktyczną i semantyczną właściwość wyrazu (Labutis 1976c: 23). Definiuje się ją jako „zdolność wyrazu lub jego formy do łączenia się z innym wyrazem lub odpowiednią jego formą” (tamże: 18). Wyróżnia się walencję leksykalną i gramatyczną. W dalszej części analizowana jest tylko ta ostatnia. Wyróżnia się dwa poziomy walencji gramatycznej: formalny i relacyjny (odpowiadające walencji syntaktycznej i semantycznej N. Sližienė). Wyróżnia się dwanaście podstawowych przypadków walencji relacyjnej (przypadków lub funkcji semantycznych). Podkreśla się potrzebę odróżniania związków form wyrazów od związków części zdania. Odmienne treści przypisuje się pojęciom „związki wyrazów” i „relacje między wyrazami”. W broszurze związki wyrazów dzieli się według sposobu ich wyrażania oraz według składniowej równoważności łączonych jednostek i kierunku związku. Oprócz tradycyjnych typów związków wyrazów — uzgodnienia, rządu i przylegania — V. Labutis wyróżnia także czwarty — koordynację form wyrazów. Tym ostatnim nazywa się „możliwe (ale niekonieczne) wzajemne stosowanie form wyrazów posiadających samodzielne kategorie” (tamże: 31). Wzajemnie koordynowane mogą być formy mianownika podmiotu i czasownika osobowego (J. Balkevičius uważa ten związek za przypadek uzgodnienia) albo dwie formy rzeczowników (w Gramatyce języka litewskiego związek ten nazywa się korelacją). V. Labutis definiuje rząd jako „wybór przypadka wyrazu rzeczownikowego dla określonej funkcji składniowej i semantycznej zgodnie ze znaczeniem innego wyrazu lub jakimś innym elementem semantycznym” (tamże: 33). Wyróżnia się rząd silny i słaby, choć podkreśla się, że nie ma między nimi wyraźnej granicy. Granice między słabym rządzeniem a przyleganiem są niewyraźne. Ze względu na charakter i kierunek związku wyrazów autor wyróżnia łączenie wyrazów, zestawianie oraz związek wzajemnego uwarunkowania. Jako szczególne przypadki łączenia wymienia się przyciąganie wyrazów (jest to pewien pośredni związek wyrazów, w Gramatyce współczesnego języka litewskiego uznawany za uzgodnienie orzecznikowego przydawki z podmiotem lub dopełnieniem) oraz łączenie apozycyjne. Związkiem wzajemnego uwarunkowania nazywa się związek mianownikowej formy podmiotu z osobową formą czasownika występującą w funkcji orzeczenia. Po przeanalizowaniu stosunku połączeń wyrazowych do zdania i pojedynczego wyrazu podaje się definicję połączenia wyrazowego: jest ono „najmniejszą syntaktyczną i semantyczną jednostką poziomu związków wyrazowych, ukazującą stosunek dwóch samodzielnych wyrazów” (tamże: 45). W odróżnieniu od Syntaksės dabartinės lietuvių kalbos J. Balkevičiusa (Balkevičius 1963: 42), Syntaksės lietuvių kalbos žodžių junginių B. Kalinauskasa (Kalinauskas 1972: 1) oraz akademickiej Gramatyki języka litewskiego (Ulvydas, red. 1976: 9), V. Labutis uważa połączenie wyrazowe nie tylko za składnik zdania, lecz także (i przede wszystkim) za jednostkę syntezy języka, powstającą przez łączenie samodzielnych wyrazów (pod tym względem poglądy profesora są zbliżone do poglądów szkoły E. Fortunatowa). Podobnie jak u J. Balkevičiusa oraz Br. Kalinauskasa (1972: 10), za połączenia uważa się przede wszystkim wyrazy powiązane związkiem łączenia (podobnie jak w akademickiej gramatyce języka rosyjskiego, por. Vinogradov, Istrina, red. 1960: 1, 41—44), lecz inaczej niż w akademickiej gramatyce języka litewskiego, gdzie A. Valeckienė za połączenia wyrazowe uznaje także formy wyrazów powiązane związkiem predykatywnym i współrzędnym, por. Valeckienė 1976: 9). Formy wyrazowe pełniące funkcję podmiotu i orzeczenia, połączone relacją predykatywną, uważa się za połączenia wyrazowe tylko z dużymi zastrzeżeniami; ze względu na ich specyficzne właściwości proponuje się analizować je oddzielnie od wszystkich innych połączeń (J. Bal- PERSONALIA |235 kevicius uważa je za zdania). Omówiono terminy „syntagmat” i „konstrukcja” oraz ich stosunek do połączenia wyrazowego. Zdaniem autora do określenia grupy wyrazów połączonych relacją składniową najlepiej nadaje się termin konstrukcja składniowa lub struktura składniowa. Omówiono pojęcia paradygmatu, derywacji i transformacji połączeń wyrazowych. Następnie analizowana jest struktura połączeń wyrazowych. Części połączenia dwuczłonowego nazywane są członami (por. komponenty w składniach J. Balkevičiusa i Br. Kalinauskasa). Wyróżnia się nadrzędny i zależny człon związku wyrazowego (podobnie jak w Gramatyce języka litewskiego). Związki (choć na innej podstawie niż u J. Balkevičiusa) dzieli się na związki proste i złożone (podobnie jak u Br. Kalinauskasa, por. 1972: 11-12). Związki wyrazowe z jednym wyrazem nadrzędnym i kilkoma relacjami syntaktycznymi o różnej treści tworzą łańcuchy związków wyrazowych. J. Balkevičius takie jednostki syntaktyczne uznaje za związki złożone (Balkevičius 1963: 44 i nast.); podobnie też Br. Kalinauskas (1972: 12). Budowę związków wyrazowych analizuje się, posługując się ich modelami morfologicznymi — jest to jedna z pierwszych prób w językoznawstwie litewskim takiego sformalizowania systemowego opisu jednostek syntaktycznych. W rozdziale poświęconym związkom czasownikowym, kierując się dominującym znaczeniem czasownikowym, V. Labutis analizuje również związki z rzeczownikami odczasownikowymi, w których rzeczownik zachowuje walencję czasownika podstawowego (związki takie klasyfikuje również J. Balkevičius (por. 1963: 43); inaczej —Br. Kalinauskasa). Podobnie rzeczowniki utworzone od przymiotników zachowujące ich rząd z członem zależnym omawia się wraz z połączeniami przymiotnikowymi. Imiesłowy przysłówkowe współczesne i uprzednie tworzą połączenia z czasownikiem tylko w tych przypadkach, gdy nie występują jako wyodrębniona część zdania. Połączeń nie tworzą rzeczowniki występujące w funkcji podmiotu oraz skorelowane z nimi wyrazy przymiotnikowe występujące w funkcji orzecznika imiennego (A. Valeckienė uważa je za połączenia złożone z przydawką predykatywną, zob. Valeckienė 1976: 19-20; Br. Kalinauskas uważa je za połączenia wyrazowe z orzecznikiem imiennym występującym w funkcji orzecznika imiennego, Kalinauskas 1972: 73). Ze względu na znaczenie połączenia wyrazowe dzieli się na sześć grup: podmiotowe, dopełnieniowe, okolicznikowe, atrybutywne, komplementywne i predykatywne (por. Br. predykatywne, atrybutywne, obiektowe i relacyjne (adwerbialne) połączenia wyróżniane przez Kalinauskasa (Kalinauskas 1972: 16-20). Obiektowe połączenia wyrazowe, w zależności od znaczenia członu głównego i zależnego oraz ich wzajemnego stosunku, dzielą się bardziej szczegółowo na połączenia o treści obiektu bezpośredniego, adresatywnego, instrumentalnego oraz obiektu czynności (stanu, zjawiska). W dziale połączeń atrybutywnych wyróżnia się posesywne (possesywne) lub zależnościowe połączenia wyrazowe. Zwraca się uwagę, że połączenia atrybutywne mogą mieć znaczenie podmiotowe, obiektowe lub okolicznikowe. Kompletywnymi nazywa się połączenia wyrazowe, których „człon zależny podaje treść tego, co jest wyrażane przez człon główny” (Labutis 1976c: 78). Za typowe połączenia kompletywne uważa się połączenia wyrażające treść ilościową, np.: kilogram masła, pełny wody (w Gramatyce języka litewskiego opisano je jako połączenia wyrażające stosunki ilościowe; Valiulytė 1976: 202-203). Formę osobową samodzielnie znaczącego czasownika fazowego lub modalnego, tworzącą orzeczenie złożone, oraz dołączony do niej rzeczownik odmienny przez przypadki lub bezokolicznik uważa się za połączenia predykatywne (swoistość połączeń tworzonych przez czasowniki fazowe z bezokolicznikiem podkreśla również E. Valiulytė, zob. Valiulytė 1976: 175). Br. nie uważa połączeń wyrazowych czasowników fazowych i modalnych, które wraz z bezokolicznikami tworzą orzeczenia złożone. Kalinauskas (1972: 15, 166-167). Wyróżnia się dwa rodzaje takich połączeń — połączenia stanu, czyli egzystencjalne, oraz połączenia uzupełnienia jednej czynności inną czynnością. W składni J. Balkevičiusa nie przedstawiono osobno klasyfikacji połączeń wyrazowych według znaczenia. Ponieważ wyróżnia on pojedyncze i złożone części zdania, znaczenie połączeń wyrazowych opisano w odpowiednich rozdziałach dotyczących części zdania. 236 | PERSONALIA Różne połączenia wyrazowe Analizowane przez Profesora w artykułach naukowych oraz referatach konferencyjnych. Najwięcej uwagi poświęcono bodaj połączeniom rzeczowników z dopełniaczem. W artykule „Niektóre konstrukcje rzeczowników odczasownikowych z dopełniaczem” (1974a) analizuje się, jak od różnych czynników leksykalnych i gramatycznych zależy struktura składniowa i semantyka konstrukcji z rzeczownikami odczasownikowymi. Szczegółowiej opisano trzy transformacje konstrukcji NN": N,V, VN i VN_. Konstrukcje podmiotowe najczęściej tworzą abstrakty czasowników nieprzechodnich o różnorodnych znaczeniach leksykalnych, znaczenie członu zależnego w takich konstrukcjach jest nieistotne. Konstrukcje dopełnieniowe zazwyczaj tworzą abstrakty czasowników przechodnich, członem zależnym takich konstrukcji są zwykle nazwy przedmiotów nieożywionych. W tezach referatu „Lietuvių kalbos veiksmažodiniai daiktavardžiai ir jų valentingumas” (1974b), wygłoszonego na konferencji Leksikos ir sintaksės klausimai, przede wszystkim omawia się samo pojęcie walencji. Wyróżnia się walencję podmiotową, dopełnieniową i cyrkumstantową rzeczowników odczasownikowych. Konstrukcje takich rzeczowników analizuje się, przechodząc od wyrażenia do znaczenia; najwięcej uwagi poświęca się konstrukcjom z dopełniaczem. Znaczenia tych konstrukcji zależą od słowotwórczego i leksykalnego znaczenia rzeczownika nadrzędnego oraz formy, gramatycznego i leksykalnego znaczenia słowa zależnego. W artykule „Rekcja dopełniacza wyrażającego obiekt bezpośredni, cel i ilość” (1976) analizuje się kilka istotnych dla języka ogólnego przypadków użycia dopełniacza. Gdy przeczący czasownik modalny występuje z bezokolicznikiem, zależny od niego przypadek obiektu — dopełniacz lub biernik — często zależy od odległości od przeczenia. Z czasownikiem žiūrėti język ogólny zaleca dopełniacz, ponieważ ma on sem semantyczną celu: žiūri televizoriaus, kino, spektaklio... Propozycja ta była krytykowana przez innych językoznawców (zob. Ambrazas 1976, Balkevičius 1976) i nie przyjęła się w języku ogólnym. Z rzeczownikami o znaczeniu abstrakcyjnym reikšmė, įtaka, įspūdis, poveikis i in. proponuje się używać dopełniacza, gdy chce się uwydatnić odcień nieokreślonej ilości, a biernika, gdy ten odcień nie ma znaczenia. W artykule podkreśla się znaczenie motywacji semantycznej w normowaniu zjawisk składniowych. Semantykę i składnię takich konstrukcji powiązanych relacjami paradygmatycznymi, jak Šuo graužia kaulą, Kaulas graužiamas šuns, Šuns graužimas kaulo, analizuje się w artykule „Semantyka i dobór form w konstrukcjach aktywnych, pasywnych i substantywnych”(1979a). Zdaniem autora każdą z wymienionych konstrukcji celowo jest uznać za realizację odrębnego modelu semantycznego i gramatycznego (tamże: 57), a nie wyprowadzać ją z jednej struktury bazowej, jak czynią przedstawiciele gramatyki generatywnej. Po odrębnym omówieniu głębinowej i powierzchniowej struktury semantycznej każdej konstrukcji oraz ujawnieniu czynników decydujących o doborze form morfologicznych V. Labutis dochodzi do wniosku, że semantyka składniowa jest wielopłaszczyznowym zjawiskiem hierarchicznym i „należy ją uważać za «siłę napędową» nie tylko na tak zwanych poziomach głębinowych, lecz także powierzchniowych” (tamże: 58). W artykule „Dopełniacz i zaimki dzierżawcze” (1980) w kwestii miejsca zaimków mano, tavo, savo w systemie gramatycznym polemizuje się z V. Žulysem, który uważa je za dopełniacze zaimków osobowych (Žulys 1969). Zdaniem V. Labutisa włączeniu tych form do paradygmatów zaimków aš, tu, savęs przeszkadza ich znaczenie leksykalne — posesywność. Twierdzi się, że z punktu widzenia syntagmatycznego formy te można uważać za skostniałe dopełniacze, jednak z punktu widzenia semantycznego są one zaimkami dzierżawczymi (Labutis 1980: 56). Autor wskazuje również słabe strony tradycyjnej interpretacji; mimo to uważa się ją za dogodniejszą ze względów praktycznych i dla szkoły. PERSONALIA | 237 Użycie dopełniaczy treści ilościowej i części opisano w artykule „Rekcja i semantyka tak zwanych dopełniaczy ilościowych” (1981a). Zarówno jedne, jak i drugie dopełniacze występują w tych samych składniowych pozycjach podmiotu i dopełnienia bliższego. Dopełniacz oznaczający treść ilości w połączeniach z rzeczownikami lub przysłówkami wyrażającymi ilość jest przez nie rządzony, a jego ranga w syntaktycznej strukturze zdania zostaje niejako „obniżona”. Wyraz oznaczający obiekt jest niezindywidualizowany, reprezentuje klasę przedmiotów. Dopełniacz cząstkowy bez wyrazu oznaczającego ilość określany jest jako nacechowany człon opozycji. Jest on używany, gdy „chcemy pokazać, że czynność wiąże się z częścią dopełnienia bliższego, a nie z całością” (tamże: 197). Użycie dopełniacza cząstkowego w pozycji dopełnienia bliższego jest ograniczone przez różne, jeszcze w pełni niewyjaśnione czynniki, natomiast w pozycji podmiotu dopełniacz cząstkowy „występuje tylko w zdaniach egzystencjalnych i w niektórych zdaniach wyrażających ruch” (tamże: 198). W artykule polemizuje się również w kwestii pojmowania kategorii określoności i nieokreśloności. * kk W wielu publikacjach V. Labutis analizował szczegółowe problemy składni języka litewskiego oraz kwestie metodologii badań składniowych. Niemało Profesor pisał o syntaktycznych związkach wyrazów, zwłaszcza o uzgodnieniu i rządzie. Temat ten omawiano w niektórych już wspomnianych publikacjach (1974b, 1976, 1981a; zob. także 1982). Ponadto do słowniczka terminów językoznawczych drukowanego w czasopiśmie „Mūsų kalba” Profesor napisał artykuł o uzgodnieniu (1974c). Uzgodnienie definiuje się w nim jako „przystosowanie form wyrazów mających niesamodzielne kategorie do form innych wyrazów” (tamże: 45). W języku litewskim przymiotniki, imiesłowy, liczebniki przymiotnikowe i zaimki uzgadniają się z rzeczownikami lub innymi wyrazami używanymi rzeczownikowo. Autor podkreśla, że uzgodnienie nie jest całkowitym upodobnieniem form; w języku często występują również przypadki tak zwanego uzgodnienia niepełnego. Od uzgodnienia odróżnia się korygowanie formy orzeczenia rzeczownikowego względem podmiotu — proponuje się nazywać je koordynacją lub korespondencją (w „Składni języka litewskiego” nazywa się je korelacją), natomiast stosunek przydawki dopowiadającej do określanego wyrazu — paralelizmem form (później stosunek ten autor nazywa apozycją). Koordynacja form podmiotu i orzeczenia wyrażonego czasownikiem osobowym ma jeszcze inny charakter: formy te uzgadniają się jedynie według kategorii liczby (tamże: 47). Materiał artykułu został później wykorzystany przez autora przy pisaniu prac o szerszym zakresie — studium Problemy połączeń wyrazowych (por. Labutis 1976c: 28-30) oraz monografii Składnia języka litewskiego (1994: 30-33). Badania nad rekcją rzeczowników odczasownikowych zachęciły do zainteresowania się teorią walencji. Pojęcia walencji, czyli łączliwości wyrazów, Profesor omówił w książkach (1976, 1994), w mniejszym lub większym stopniu są one rozważane także w innych publikacjach (np. 1974b). W tezach referatu na Międzynarodowej Konferencji Bałtystycznej „Walencja — role semantyczne — semantyczna struktura zdania” (1985a) te trzy zjawiska scharakteryzowano jako różne, choć wzajemnie powiązane, strategie gramatyczne działające w systemie językowym. Walencję uważa się za projekt syntagmatycznej interakcji słowa jako leksykalnej jednostki systemu językowego, w którym przewidziane są liczba, treść i wyznaczniki realizacji za pomocą elementów językowych koniecznych, prawdopodobnych lub tylko możliwych interakcji słowa. Role semantyczne definiuje się jako odzwierciedlenie typizowanych pozycji poznanych elementów rzeczywistości w określonych sytuacjach. Semantyczna struktura zdania — to schemat określonego typu zdań. Językoznawstwu diachronicznemu stawia się zadanie „prześledzenia, w jakim stopniu i w jaki sposób w ciągu wieków w konkretnym języku mogą ewoluować projekty walencyjne poszczególnych leksemów 238 | PERSONALIA nie tylko pod względem formalnego wyrazu, lecz także treści, jakie możliwe są przesunięcia prawidłowości reprezentacji ról semantycznych” (tamże: 66). Warto również wspomnieć recenzję pierwszego tomu Słownika łączliwości czasowników języka litewskiego N. Sližienė (Sližienė 1994) (Labutis 1995). Przeanalizowano w niej szczegółowo strukturę książki, przedstawienie walencji na różnych poziomach oraz niektóre założenia teoretyczne. Argumentacyjnie rozważana jest nieokreśloność przeznaczenia słownika i kryteriów doboru czasowników, wskazane zostają niedociągnięcia w rozróżnianiu funkcji semantycznych, doborze i definiowaniu znaczeń wyrazów, a także niewystarczające przedstawienie walencji leksykalnej. Recenzent podkreśla znaczenie wyczerpującego opisu znaczenia analizowanych czasowników, proponuje najpierw przedstawiać walencję semantyczną czasowników, a dopiero po niej — syntaktyczną, oraz wskazuje trudności w rozgraniczeniu obligatoryjnych i fakultatywnych uzupełnień walencyjnych. Badania relacji syntaktycznych są bezpośrednio związane z dziedziną semantyki syntaktycznej. Wzajemne oddziaływanie składni i semantyki, rola semantyki w badaniach składni Profesor podkreśla w wielu publikacjach (por. 1979a, 1980, 1981a, 1981b). Wygłoszonym na konferencji Zagadnienia składni i semantyki referacie „Semantyka i dobór form wyrazowych” (1982) relacje między wyrazami, zgodnie ze strategiami doboru form wyrazowych, dzieli się na dwa typy. Formalny typ gramatyczny opiera się na leksykalnych i morfologicznych klasach wyrazów oraz ich kategoriach fleksyjnych; do tego typu należą uzgadnianie oraz korelowanie. W przypadku semantycznych strategii formalnych formy wyrazów dobierane są w zależności od semantyki odzwierciedlającej relacje między elementami rzeczywistości oraz od gramatycznej struktury języka; relacjami między wyrazami tego typu są rządzenie oraz przyleganie. Konieczność opierania się w badaniach składni na semantyce i podążania nie tylko od wyrażenia do znaczenia, lecz także w przeciwnym kierunku, podkreślono również w referacie „Hexoropblie 0c06eHHOCTH CHHTAKCHYECKOH HOPMBbI NaJIEXHLIX KOHCTpyKInū”, wygłoszonym na konferencji Norma językowa i style funkcjonalne. W tezach konferencyjnych (1984) ukazano złożone wzajemne relacje między jednostkami składni i semantyki oraz ujawniono przesłanki powstawania synonimów składniowych. Wskazuje się na potrzebę stworzenia słownika łączliwości wyrazów języka litewskiego. W artykule przeglądowym „Semantyka składniowa (semiazjologia)” (1983) ten kierunek językoznawstwa określa się jako „badanie składni na podstawie bezpośredniego związku jednostek języka z oznaczanymi przez nie rzeczami, procesami i zjawiskami rzeczywistości” (1983: 11-12), a także przedstawia się jego główne zasady. W napisanym wspólnie z G. W. Maksimovą artykule „Некоторые типы синтагм с количественным значением в русском и литовском языках” (Maksimova, Labutis 1985) analizowane jest semantyczne uzgadnianie czasowników oznaczających dokonanie czynności (pod względem ilościowym) z ich dopełnieniami bezpośrednimi. Dokładniej zbadano litewskie i rosyjskie połączenia wyrazowe, których składnikami są czasowniki zawierające w strukturze semantycznej logiczną ideę mnogości (np.: wyłapać ptaki, wyrąbać wierzby itp.). W odróżnieniu od języka rosyjskiego znaczenia mnogości i cząstkowości w języku litewskim są wyrażane nie tylko przez przedrostki czasowników z odpowiednim rdzeniem, lecz także przez przyrostki iteratywne (-yti, -inėti itd.). W nowszych pracach widoczne jest duże zainteresowanie Profesora inną współczesną teorią badań gramatycznych — gramatyką funkcjonalną. Specyfika funkcjonalnego podejścia do języka, przeznaczenie gramatyki funkcjonalnej oraz niektóre kwestie metodologiczne zostały wyjaśnione w artykule „Praktyka językowa i gramatyka funkcjonalna” (1994c). Kurs gramatyki funkcjonalnej języka litewskiego dla magistrantów Uniwersytetu Wileńskiego jest prowadzony przez Profesora do dziś, można więc oczekiwać kolejnych jego prac z tej dziedziny. PERSONALIA | 245 tyki tłumaczenia na język litewski. D. Kleina, zdaniem autora, można uznać za „pioniera opisu użycia przypadków i niektórych innych form języka litewskiego, który wysunął interesujące i do dziś ważne fakty z tej dziedziny oraz wskazał kierunki ich naukowej interpretacji” (tamże: 117). Nie sposób nie zgodzić się również ze znaczeniem analizy wcześniejszych opisów struktury gramatycznej języka litewskiego, podkreślanym w artykule: „Nie zbadawszy szczegółowo i nie oceniwszy wszechstronnie wszystkich naszych gramatyk, nawet poszczególnych ich rozdziałów, nie będziemy mieli prawdziwej historii nauki o języku litewskim. A bez niej także współczesna nauka o gramatyce nierzadko «odkrywa» rzeczy znane już niegdyś albo wyciąga nieuzasadnione wnioski” (tamże: 118). Historii naszego językoznawstwa poświęcony jest również artykuł okolicznościowy „Gramatyce języka litewskiego” — sto lat” (2001). Omówiono w nim okoliczności powstania pierwszej gramatyki J. Jablonskisa, jej założenia teoretyczne, strukturę, ważniejsze definicje i terminologię. Podkreślono normatywny charakter gramatyki; V. Labutis ocenił ją jako „dzieło, które położyło fundamenty naszej tradycyjnej nauki o gramatyce, wytyczyło niejedno zasadnicze założenie tej nauki, a w zakresie wyjaśniania i utrwalania użycia oraz norm wielu poszczególnych kwestii językowych nie straciło wartości również dzisiaj” (tamże: 14). *** Profesor V. Labutis opublikował recenzje niejednego dzieła litewskiego językoznawstwa. Książeczka S. Krinickaitė Kalbų raiškos savitumas (1984) została oceniona przez recenzenta jako próba wypełnienia luki w porównywaniu języka litewskiego z innymi językami (1985c). Jednakże porównania oryginałów i przekładów literatury pięknej, zdaniem Profesora, „nie są zbyt wiarygodną drogą do przejścia ku swoistościom wyrazu języków, a nawet ku charakterystycznym modelom języka” (tamże: 29). Obraz konfrontacji języka litewskiego i rosyjskiego byłby pełniejszy, gdyby swoistości autorstwa ukazano na tle cech wspólnych i podobieństw. W książeczce niekiedy nie odróżnia się faktów języka artystycznego od swoistości systemu językowego, rażą zbyt szerokie uogólnienia. W recenzji „Po przeanalizowaniu słowników frekwencyjnych wyrazów” (1999a) omawiane są przygotowane przez Laimą Žilinskienė i Vidę Grumadienė słowniki frekwencyjne współczesnego pisanego języka litewskiego w układzie malejącej frekwencji (1997) i alfabetycznym (1998), przy czym najwięcej uwagi poświęcono temu drugiemu. W słowniku brakuje leksyki stylu potocznego, wielu słów używanych na co dzień: nazw realiów życia codziennego, roślin i zwierząt, słów z dziedziny kultury oraz związanych z działalnością intelektualną; podaje się w wątpliwość zasady doboru tekstów. Z tych powodów proponuje się uznać go nie za słownik współczesnego języka litewskiego, lecz za słownik czterech stylów funkcjonalnych (s. 108). W recenzowanym słowniku brakuje obiecanych danych dotyczących frekwencji nazw własnych. Niejasne są kryteria ustalania części mowy, dlatego tabele statystyki części mowy nie budzą zaufania. Z troską stwierdza się, że w słowniku jest mnóstwo wyrazów nienormatywnych, dlatego zdaniem V. Labutisa do celów kodyfikacyjnych słownik „bardziej nadawałby się jako źródło błędów” (s. 112). W recenzji wyciąga się wniosek, że zasady opracowania słownika nie zostały przez autorów dostatecznie przemyślane, a sam „Słownik i jego punkty oparcia, niestety, częściej rozczarowują, niż cieszą” (s. 113). Składnia konstrukcji predykatywnych języka litewskiego J. Balkevičiusa (1998) została krótko omówiona w czasopiśmie Gimtoji kalba (Labutis 1999b). W niej ostatnie dzieło wybitnego syntaktyka oceniono szczególnie jako „swoiste studium nauki o składni, w którym konsekwentnie rozwijany jest spójny zbiór koncepcji werbocentrycznej podstawy zdania” (1999b: 14). Nieco szerzej to studium i inne prace J. Balkevičiusa omówiono w nekrologu opublikowanym w Baltistice, napisanym wspólnie z B. Stundžią (Labutis, Stundžia 2001). 246 | PERSONALIA W jednym omówieniu chyba nie sposób ująć całej różnorodności dorobku naukowego Profesora. Nie taki jest też cel tego tekstu. Chciano przynajmniej pobieżnie ukazać kierunki i metody prowadzonych przez Profesora badań nad gramatyczną strukturą języka litewskiego oraz odsłonić rozwój jego poglądów naukowych. Szczegółowa analiza i ocena prac V. Labutisa — zadanie przyszłości. Z okazji siedemdziesiątych urodzin chciałoby się życzyć Szanownemu Profesorowi jeszcze wielu twórczych lat — ad multos annos! LITERATURA AMBRAZAS, V. 1976: [Dyskusje]. Nasz język 4, 30—31. AMBRAZAS, V., red. 1985: Gramatyka języka litewskiego, Wilno: Mokslas. AMBRAZAS, V., red. 1994: Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. AMBRAZAS, V., ed. 1997: Gramatyka litewska, Wilno: Baltos lankos. AMBRAZAS, V. 1999: Podmiot. Morkūnas, K., red. 1999: Encyklopedia języka litewskiego. Opracé.., Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 698. BALKEVIČIUS, J. 1963: Składnia współczesnego języka litewskiego, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. BALKEVIČIUS, J. 1976: [Dyskusje]. Nasz język 4, 32–33. BALKEVIČIUS, J. 1998: Składnia konstrukcji predykatywnych języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. DUUMASIOTĖ, Z. 1976: Zdania jednoczłonowe. Zdania bezosobowe. Ulvydas, K., red. Gramatyka języka litewskiego 3. Składnia, Wilno: Mokslas, 608–625. GALKINA-- FEDORUK, E. M., 1960: Części mowy. Winogradov, V. V., Istrina, E. S., red. Gramatyka języka rosyjskiego 1. Fonetyka i morfologia, Moskwa: Wydawnictwo Akademii Nauk ZSRR, 637649. GENIUSIENE, E. 1971: Składniowa klasyfikacja czasowników języka litewskiego. Kalbotyra 23(1), 7–16. GIRDENIS, A., Žurys, V. 1973: [Rec.], Gramatyka języka litewskiego 1–2. Baltistica 9 (2), 203–214. GRUMADIENE, L., ZILINSKIENE V. 1997: Słownik frekwencyjny współczesnego pisanego języka litewskiego (w kolejności malejącej częstotliwości), Wilno. GRUMADIENĖ, L., ŽILINSKIENĖ V. 1998: Słownik frekwencyjny współczesnego pisanego języka litewskiego w porządku alfabetycznym, Wilno. KALINAUSKAS, Br. 1963: Wyrazy i połączenia wyrazowe w zdaniu. Dobrovolskis, B., red. Niektóre zagadnienia gramatyki i stylistyki, Kowno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Pedagogicznej, 3—23. KALINAUSKAS, Br. 1972: Składnia związków wyrazowych języka litewskiego, Wilno. KRINICKAITĖ, S. 1984: Specyfika środków wyrazu języków, Wilno: Mokslas. LasuTis, V. 1962: Partykuły i ich miejsce wśród części mowy. Literatura i język 6, 354—370. LaBuTis, V. 1963a: Partykuły precyzujące ilość w języku litewskim. Prace Akademii Nauk Litewskiej SRR, seria A, 2 (15), 215—226. LaABuTrTis, V. 1963b: Partykuły nie i funkcje oraz pisownia. Kultura języka 5, 46-52. LABuTIS, V. 1964a: Złożone partykuły języka litewskiego. Morfologiczna struktura języka litewskiego i jej rozwój (Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 7), 119-131. LaBuTis, V. 1964b: Znaczenie, użycie i pisownia partykuły gi. Kultura języka 6, 28-33. LaBuTis, V. 1967: Zdania nominatywne. Struktura gramatyczna języka litewskiego (Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 9), 117-131. LaABuTis, V. 1971: Partykuła. Ulvydas, K., red. Gramatyka języka litewskiego 2, Wilno: Mintis, 543-576. LABUTIS, V. 1974a: Niektóre konstrukcje rzeczowników odczasownikowych z dopełniaczem. Językoznawstwo 26 (1), 25-36. PERSONALIA | 247 LaBuris, V. 1974b: Litewskie rzeczowniki odczasownikowe i ich walencja. Zagadnienia leksyki i składni. Tezy referatów konferencji naukowej szkół wyższych, Szawle: Szawelski Instytut Pedagogiczny im. K. Preikšy, 140—145. LaABuTIs, V. 1974c: Uzgadnianie. Nasz język 6, 45–48. LABuUTIS, V. 1976a: Zdania nominatywne. Zdania niepełne. Zdania eliptyczne. Zdania bezpodmiotowe. Ulvydas, K., red. Gramatyka języka litewskiego 3. Składnia, Wilno: Mokslas, 625-653. LaABuris, V. 1976b: Rekcja dopełniacza dopełnienia bliższego, celu i ilości. Nasz język 4, 4-10. LABUTIS, V. 1976c: Problemy połączeń wyrazowych, Wilno: Uniwersytet Wileński. LaABuris, V. 1979a: Semantyka i dobór form w konstrukcjach aktywnych, pasywnych i substantywnych. Językoznawstwo 30 (1), 57-62. LABUTIS, V. 1979b: Predykatywność i połączenie wyrazowe. Aktualne problemy językoznawstwa. Zaproszenie-- program i tezy konferencji naukowej. 28–29 marca 1979 r., Wilno: Uniwersytet Wileński im. V. Kapsukasa. LaBuTris, V. 1980: Dopełniacz i zaimki dzierżawcze. Baltistica 16 (1), 53-57. LasuTis, V. 1981a: Rekcja i semantyka tak zwanych dopełniaczy ilościowych. Baltistica 17 (2), 194-199. LaBuTis, V. 1981b: Możliwości i zadania opisu składni. Kalbotyra 32 (1), 54-61. LaABuris, V. 1982: Semantyka i dobór form wyrazowych. Zagadnienia składni i semantyki. Tezy referatów republikańskiej konferencji naukowej poświęconej 60. rocznicy powstania ZSRR, Szawle: Szawelski Instytut Pedagogiczny im. K. Preikšasa, 31—33. LaABuTrTis, V. 1983: Semantyka składniowa (semすjologia). Nasz język 3, 9-12. LABUTIS, V. 1984: Niektóre osobliwości normy składniowej konstrukcji przyimkowych. Norma językowa i funkcjonalne style. Program-- zaproszenie i tezy referatów republikańskiego sympozjum. 3–4 października 1984 r., Wilno: Uniwersytet Wileński, 20—22. LaBuTIS, V. 1985a: Walencyjność — role semantyczne — struktura semantyczna zdania. Międzynarodowa konferencja bałtystyczna 8–12 października 1985 r. Tezy referatów, Wilno: Wileński Państwowy Uniwersytet im. V. Kapsukasa, 65–66. LaBuTis, V. 1985b: Część. Ambrazas, V., red. Gramatyka języka litewskiego, Wilno: Mokslas, 357–362. LaBuTis, V. 1985c: [Rec.], Stasė Krinickaitė. Specyfika wyrazu językowego. Mūsų kalba 4, 28-30. LaBuTis, V. 1990: Składnia w gramatyce D. Kleina. Baltistica 26 (2), 114-118. LaBuTis, V. 1994a: Partykuła. Ambrazas, V., red. Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 432-437. LABUTIS, V. 1994b/1998/2002: Składnia języka litewskiego. [Cytowane według drugiego poprawionego wydania], Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. LaABuTrTis, V. 1994c: Praktyka językowa i gramatyka funkcjonalna. Język ojczysty 1, 1-5. LaABuTis, V. 1995: [Rec.], Pierwszy słownik walencyjny języka litewskiego. Językoznawstwo 44 (1), 101-104. LABUTIS, V. 1999a: [Rec.], Po przeanalizowaniu słowników frekwencyjnych wyrazów. Kultura języka 72, 107-114. LaBuTis, V. 1999b: [Rec.], J. Balkevičius. Składnia konstrukcji predykatywnych języka litewskiego. Gimtoji kalba 5, 13-14. LaABuTrTis, V. 2001: „Lietuviškos kalbos gramatikai“ — sto lat. Kalbos kultūra 74, 8-14. LABUTIS, V., STUNDZIA, B. 2001: Jonas Zemvaldas Balkevičius (1923-2000- ). [Nekrolog], Baltistica 35(2), 2000, 260-263. MaksiMova, G. V., LABuTIS, V. V. 1985: Hexoropbie THnLI CHHTarM C KOJIHYUSCTBEHHLIM 3HAYCHHEM B PYCCKOM H JIMTOBCKOM s3bIKAx. Baltistica 21 (2), 176-183. SIRTAUTAS, V., GRENDA, Č. 1988: Składnia języka litewskiego, Wilno: Mokslas. SLIŽIENĖ, N. 1994: Słownik walencji czasowników języka litewskiego 1: A-M, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Urvypas, K., red. 1976: Gramatyka języka litewskiego 3. Składnia, Wilno: Mokslas. 248 | PERSONALIA VALECKIENĖ, A. 1976: Składniowe połączenia wyrazowe. Ulvydas, K., red. Gramatyka języka litewskiego 3. Składnia, Wilno: Mokslas, 9-20. VALIULYTĖ, E. 1976: Związki czasownikowe. Związki rzeczownikowe. ULvypas, K., red. Gramatyka języka litewskiego 3. Składnia, Wilno: Mokslas, 20-234. VINOGRADOV, V. V., ISTRINA, E. S., red. 1960: /pawwamuxra pycckozo azvika 2. Cunmaxcuc, 1-2, Mocksa: H3narenberBo Akanemun Hayk CCCP. Žurys, V. 1969: Miejsce tak zwanych nieodmiennych zaimków w systemie gramatycznym języka litewskiego. Baltistica 5(2), 167–177. Artūras Judžentis