Evalda Jakaitienė, Sturla Berg-Olsen. „Lietuvių–norvegų kalbų žodynas“

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVI (2002), 193–212 RECENZJE Recenzje EVALDA JAKAITIENĖ, STURLA BERG-OLSEN, SŁOWNIK JĘZYKÓW LITEWSKIEGO I NORWESKIEGO. Wilno: Baltos lankos, 2001, 628 s. 0. Recenzowany słownik jest pierwszym dwujęzycznym słownikiem takiej pary języków. Główni autorzy słownika, prof. Evalda Jakaitienė i Sturla Berg-Olsen (Oslo), w przygotowanie tej pracy zaangażowali także liczne grono pracowników, doktorantów i studentów Katedry Języka Litewskiego Uniwersytetu Wileńskiego oraz tejże i Katedry Studiów Skandynawskich. Praca ta nie jest jedynie nowym słownikiem dwujęzycznym, przeznaczonym głównie do celów praktycznych. Słownik wyróżnia się nie objętością (około 22 000 litewskich słów i ich norweskich odpowiedników), lecz tym, że autorzy pracowali zgodnie z konsekwentną koncepcją leksykograficzną i nie stronili od nowości, skłaniających do nieco innego spojrzenia na niektóre fakty językowe. 1. Słowa wybierano na podstawie zasady częstotliwości ich użycia, dlatego w słowniku znajdziemy podstawowy zasób leksykalny języka litewskiego oraz najczęściej używane w języku codziennym terminy z określonych dziedzin. Uwagę zwraca nowość — konsekwentne podawanie nazw mieszkańców niemal wszystkich państw świata oraz nazw osób według narodowości. Choć w związku z częstotliwością użycia niektórych z nich, np.: beninietis, botsvanietis, burundietis, ganietis, hondūrietis, oraz podawaniem ich w liczbie pojedynczej, np.: finas, finougras, hebrajas, hetitas, indoeuropietis, obok podanych w liczbie mnogiej członków tej samej grupy leksykalno- -semantycznej judėjai, sovietai i in., mogą pojawiać się pewne wątpliwości, to jednak wobec dotychczasowego braku choćby jednego słownika, w którym można by znaleźć te nazwy, obrana droga zasługuje wyłącznie na uznanie. Należy jednak ubolewać, że autorzy, sporządziwszy osobno podawane wykazy najważniejszych litewskich nazw miejscowych i imion, z jakiegoś powodu zrezygnowali z nazw najważniejszych państw zagranicznych oraz nazw miejscowych. Niestety, nie ma nawet nazwy etnicznej Lietuva, zwłaszcza że my, Litwini, również musimy się niemało natrudzić, zastanawiając się, w którym słowniku można by sprawdzić akcentuację tej nazwy etnicznej (w większości słowników litewskich, nawet w wydanym przez Towarzystwo Języka Litewskiego Słowniku akcentuacji nazw miejscowych (Wilno: Kultūra, 1994) tego słowa nie ma! ). W słowniku znajdujemy także szerzej stosowane lub zalecane nowe zapożyczenia i neologizmy, których nie ma w wielu innych słownikach jednoi dwujęzycznych, np.: banglentė, dešrainis, javainiai, kedai, lankstinukas, mėsainis. Jednak autorzy z jakiegoś powodu zapomnieli o zalecanym wyrazie oro uostas, chociaż podali oba pozostałe warianty tego słowa: aerodromas i aerouostas. 2. Słowa, które do tej pory tradycyjnie uznawano za formy wyrazów, są podawane jako samodzielne leksemy, z dokładniejszymi oznaczeniami ich części mowy. Dotyczy to niektórych imiesłowów czynnych i biernych, określonych i nieokreślonych, np.: atsidavęs, gerbiamas, gyvenamasis, įtemptas, neišbrendamas, nemokamas, neperšaunamas, neperšlampamas, nesugyvenamas, nesukalbamas, nežinomas, nuaugęs, padėvėtas, parodomasis, perkaręs, praėjęs, sprendžiamasis. Gali- 194 | RECENZJOS my jedynie powątpiewać w kilka przykładów: czy rzeczywiście częściej używa się nieokreślonego zaimka nedegamas — ta forma została podana jako hasło — niż jego formy określonej nedegamasis? To samo można zapytać w odniesieniu do przymiotnika gimtas w porównaniu z gimtasis. Wskazując część mowy takich wyrazów, autorzy przezornie się zabezpieczyli, podając oznaczenie partic/adj, wskazujące, że są to imiesłowy używane przymiotnikowo. Jest całkowicie zrozumiałe, że bezpośrednie nazywanie tych słów przymiotnikami (ze względu na znaczenie leksykalne i związki syntaktyczne rzeczywiście są one przymiotnikami!) byłoby naruszeniem tradycyjnych podstaw wyodrębniania części mowy stosowanych w morfologii litewskiej. Z leksykograficznego punktu widzenia nowe spojrzenie zastosowano również do zwrotnych form czasowników oraz czasowników przedrostkowych mających przyrostek zwrotny: niektóre formy o samodzielnym znaczeniu leksykalnym, jak się wydaje, po raz pierwszy w leksykografii litewskiej przedstawiono w tym słowniku jako samodzielne leksemy, np.: atsistatydinti, derintis, įsitraukti, įsižeisti, mokytis, mylėtis. Ma to zarówno znaczenie teoretyczne, jak i praktyczne. Chociaż w najnowszych gramatykach języka litewskiego czasowniki zwrotne mające odpowiedniki niezwrotne nazywa się również derywatami, a więc uznaje się je za samodzielne leksemy, to jednak w słownikach nadal przedstawia się je jako formy czasowników niezwrotnych. Autorzy tego słownika konsekwentnie trzymają się zatem poglądu teoretycznego, zgodnie z którym czasowniki zwrotne są — przede wszystkim — kategorią słowotwórczą. Przedstawienie wspomnianych imiesłowów czynnych i biernych oraz czasowników zwrotnych jako samodzielnych leksemów jest cenne również z praktycznego punktu widzenia. Z tego słownika niezwykle ucieszą się użytkownicy skandynawscy, którzy nie opanowali języka litewskiego na tyle, by na przykład znaczenie słów atsidavęs, neišbrendamas czy sprendžiamasis mogli sprawdzić dopiero po uprzednim ustaleniu czasowników podstawowych, tj. atsidavė (atsiduoti, atsiduoda), neišbrenda —išbrenda (išbristi, išbrido) oraz sprendžia (spręsti, sprendė),— wymienione słowa do tej pory uważano za formy czasowników i nie wyodrębniano ich jako osobnych haseł. W porównaniu z innymi jednojęzycznymi lub dwujęzycznymi słownikami języka litewskiego w niniejszej pracy znajdujemy znacznie więcej zaimków i przysłówków złożonych, wyodrębnionych jako hasła, np.: bet kada, bet kaip, bet kas, bet koks, bet kiek, bet kur, bet kuris, daug kaip, daug kas, daug kur, kur kas. Takie ich przedstawienie dokładniej odzwierciedla teoretyczny status i użycie tych leksemów. 3. Niektóre formy supletywne i formy wyrazów o zmiennym rdzeniu podaje się jako hasła, np.: mes, jumis, jumyse, jums, jus, jūsų (pominięto juo), aš, man, mane, manęs, manimi, manyje. Niestety, tej użytecznej dla obcokrajowców zasady nie przestrzega się konsekwentnie wszędzie: na przykład równie trudne dla cudzoziemców formy przypadków liczebników du i trys podaje się tylko w jednym gnieździe z ich formą podstawową. Szkoda, że w słowniku nie odzwierciedlono różniących się funkcjonalnie leksemów jūs (2. os. l.mn.) i Jūs (2. os. l.poj., zaimek grzecznościowy), chociaż w jednym przykładzie zdaje się czynić aluzję do ich odmienności: Ačiū Jums už laišką. Trzymając się praktycznego podejścia polegającego na podawaniu niektórych form supletywnych i form wyrazów o zmiennym rdzeniu jako haseł, można by posunąć się jeszcze dalej: jako hasła wyodrębnić również formy czasowników o najbardziej zmiennym temacie, na przykład: lįsti, lenda, lindo; liautis, liaunasi, liovėsi. Takie czasowniki są dla cudzoziemców równie dużym problemem jak dla Litwinów tak zwane czasowniki nieregularne w językach skandynawskich (i ogólnie germańskich), które najczęściej wyodrębnia się w słownikach jako hasła albo przynajmniej podaje się w dodatkowych wykazach. 4. Szczegółowa informacja gramatyczna o hasłach. Znajdujemy tu nie tylko tradycyjnie podawane w litewskiej leksykografii informacje o części mowy, akcentowaniu rzeczowników, formach podstawowych czasowników, lecz także informacje, których, jak się wydaje, nie znajdziemy w żadnym z dotychczas opracowanych RECENZJE | 195 litewskich słowników: formy dopełniacza wszystkich rzeczowników, supletywne formy przypadków niektórych zaimków i liczebników, informacje o przechodniości czasowników i ich łączliwości gramatycznej oraz przypadki wymagane przez przyimki. Informacja taka będzie bardzo przydatna nie tylko Skandynawom uczącym się języka litewskiego, lecz także Litwinom uczącym się języka norweskiego, którzy w tym słowniku będą mogli sprawdzić łączliwość gramatyczną niektórych czasowników, np.: atstovauti + komuś, atitikti + coś i tym podobne. Wielką zasługą autorów słownika wobec osób uczących się języka norweskiego jest wyczerpująca informacja gramatyczna o norweskich odpowiednikach: wszystkie norweskie odpowiedniki litewskich haseł, z wyjątkiem jednosylabowych, są akcentowane, podana jest wymowa słów wymawianych nieregularnie, przy rzeczownikach wskazano rodzaj i wykładniki liczby mnogiej, podano końcówki form podstawowych czasowników, a nawet wskazano gramatyczne wymagania czasowników! Tak wiele informacji jednocześnie rzadko podają nawet najlepsze dwujęzyczne słowniki języka norweskiego (i ogólnie języków skandynawskich). Wyczerpująca informacja gramatyczna o hasłach — to wyraz koncepcji leksykograficznej autorów: przecież semantykę słów, zwłaszcza czasowników i przymiotników, można przekazać nie tylko za pomocą dokładnych definicji metajęzykowych, synonimów i odpowiedników w innym języku, lecz także poprzez łączliwość gramatyczną tych słów. 5. Opis semantyki słów — to etap opracowywania każdego słownika wymagający najwięcej czasu i wnikliwości. Autorzy pracy starali się konsekwentnie ukazać centralną warstwę litewskiej semantyki leksykalnej: zrezygnowano z gwarowych i rzadkich we współczesnym języku ogólnym znaczeń słów, oszczędzając w ten sposób miejsce na bardzo cenne przykłady użycia słów. W pewnych miejscach nie przestrzega się tej zasady, na przykład trudno uznać za celowe podanie bardzo rzadkiego trzeciego znaczenia czasownika garbinti „transportować, nieść, przewozić” albo siódmego znaczenia czasownika išeiti „wyjść za mąż — o kobietach- ’. Ponadto tu i ówdzie wskazuje się znaczenia, które już obecnie, jak się wydaje, nie są aktualne (historyczne), np.: apylinkė 2. („najmniejsza jednostka administracyjna lub terytorialna”), — na Litwie nie ma już apylinki jako jednostki administracyjnej, — ale jednocześnie zapomina się podać niektóre szeroko używane znaczenia, np. terminologiczne znaczenie słowa aplinka „ogół elementów przyrody ożywionej i nieożywionej oraz antropogenicznych elementów terytorium” i in. Z drugiej strony zakres niedawno rozpoczętego tworzenia korpusu tekstów języka litewskiego nie pozwala jeszcze wyciągać ostatecznych wniosków na temat częstości znaczeń leksemów i najczęściej trzeba polegać na strukturze semantycznej słów przedstawionej w Słowniku współczesnego języka litewskiego lub w większych dwujęzycznych słownikach litewskich, a także na intuicji językowej samych autorów. Autorzy słownika wykazują zarówno znajomość podstaw teoretycznych semantyki leksykalnej i intuicję językową, jak i umiejętności leksykograficzne. Niemal w każdej części słownika, zaczynającej się na nową literę, znajdziemy słowa, których strukturę semantyczną przedstawiono dokładniej niż w innych pracach litewskiej leksykografii. Lepiej rozdzielono homonimy, np.: 1 derėti („targować się o cenę”), 2 derėti („wydawać owoce”) i 3 derėti („pasować”); 1 gaišti („o marnowaniu czasu”) i 2 gaišti („zanikać, ginąć”); 1 gaubti („otaczać, okrywać”) i 2 gaubti („działać tak, aby powstało ciepło”). Doprecyzowano strukturę semantyczną wielu czasowników, przegrupowując ich znaczenia za pomocą cyfr rzymskich I i II, np.: bijoti I (czegoś) i bijoti II (z powodu czegoś); degti I („być poddanym działaniu ognia” itd.) i degti II („sprawiać, że coś płonie”); dėti I („kłaść” itd.) i dėti II („uderzać”); dirbti I („działać” itd.) i dirbti II („wytwarzać”); eiti I („poruszać się”) i eiti II („pełnić obowiązki”). Autorzy słownika wskazują, że w tym przypadku za pomocą cyfr rzymskich oddzielają „tranzytywne i intranzytywne użycie” tego samego czasownika. Mimo to cyfry rzymskie rzeczywiście niekiedy oznaczają bezdyskusyjne homonimy, co można zobaczyć na podstawie analizy paradygmatycznej, syntagmatycznej itd. czasowników, np.: dėti I („kłaść” itp.) i dėti II („bić”); eiti I 196 | RECENZJOS („poruszać się”) i eiti II („pełnić obowiązki”); išsukti I („usunąć, obracając” itp.) i išsukti II („zboczyć na bok”); iššaukti I („odwołać”) i iššaukti II („móc wykrzyczeć”). Wspomniane niekonsekwencje w przedstawianiu semantyki wyrazów oraz inne nieścisłości nie umniejszają wartości słownika. Już sam fakt, że autorzy słownika doprecyzowali strukturę semantyczną znacznej grupy wyrazów, świadczy o ich determinacji, by dowieść, że opracowywanie słowników języka litewskiego w oparciu o współczesną leksykografię nie jest pracą syzyfową: mając koncepcję semantyki leksykalnej i leksykografii oraz ogromny korpus tekstów — potrzeba tylko czasu i staranności. Omówione innowacje pierwszego Słownika litewsko-- norweskiego pokazują, że nie poprzestaje się już na powtarzaniu doświadczeń leksykografii innych języków: słownik ten kładzie w litewskiej leksykografii podwaliny pod koncepcję nowoczesnej leksykografii. Na pierwszy rzut oka skromny słownik dwujęzyczny, dzięki jakości przedstawionych informacji gramatycznych i semantycznych o wyrazach obu języków, plasuje się w gronie najlepszych prac leksykograficznych poświęconych językowi litewskiemu. Z teoretycznych idei leksykograficznych zawartych w nim mogliby czerpać także autorzy Słownika współczesnego języka litewskiego, przygotowując nowe wydanie słownika, oraz twórcy słowników języka litewskiego i innych języków obcych. Dalia Barauskaitė Mikkelsen Otrzymano 03.07.2002 Dommervaenget 26 C, 1.tv. 4000 Roskilde, Dania [email protected] ONDREJ SEVCIK, BOHUMIL VYKYPEL, RED., GRAMMATICUS. Studia linguistica ofiarowane Adolfowi Erhartowi z okazji jego siedemdziesiątych piątych urodzin. Brno: Uniwersytet Masaryka, 2001, 234 s. O okazji, z której ukazuje się omawiana księga pamiątkowa, już sam tytuł dostarcza wystarczających informacji. Główny powód recenzowania go w tym czasopiśmie stanowi nie tylko fakt, że czcigodny jubilat, prof. Adolf Erhart, były kierownik Katedry Językoznawstwa Porównawczego na Uniwersytecie w Brnie, zawsze poświęcał szczególną uwagę bałtystyce (świadczą o tym jego wprowadzenia do języka litewskiego i do porównawczego językoznawstwa bałtyckiego, por. Erhart 1956, 1984), lecz także niezwykle silna reprezentacja problematyki bałtystycznej w tym tomie zbiorowym. Na początku przedstawiony zostanie krótki przegląd treści książki. Silnie reprezentowana jest problematyka etymologiczna. Odrębne studia na tym obszarze przygotowali Eva Havlová („Ie. kořen *ala germanské nazvy pro ‘věk’, s. 56–63), Helena Karlíková („K staroslověnskému substantivu sppde“, s. 99–104), Boris Skalka („St[aro]sl[ověnské] seta/seti semper provocans“, s. 144–148) oraz Pavla Valčáková („Regarding P[roto-]S[lavic] *ěde“, s. 201–205). W kilku artykułach poświęcono szczególną uwagę poszczególnym częściom leksykonu indoeuropejskiego bądź leksykonowi jednej z indoeuropejskich gałęzi językowych. Chodzi o studia Vaclava Blažka („Indo-European kinship terms in *-o,ter”, s. 24–33) i Ilony Janyškovej („Etymologie názvů tisu ve slovanských jazycích“, s. 91–98). Obok etymologii indoeuropejskiej reprezentowana jest także etymologia drawidyjska i ałtajska (Jaroslav Vacek,