Dėl upėvardžio „Dãnė“

UWAGI | 187 Pomoże to również rozwiązać problem akcentowania ežero b'il.sas: lp. w. ta sama osoba może wymawiać go dwojako —b'ilsū i b'i.Isu. Sprawdzono w 2002 r. (por. Savukynas 1966: 175-176; Balčikonis 1967: 130). Takie zróżnicowanie zależy od chęci mówiącego do podkreślenia lp. narzędnika (słyszałem nawet zdanie prig’ére. b'i.lsr, chociaż mówił lp. mian. b'il.sas). LITERATURA BALČIKONIS, J. 1978a: [Rec.] Lietuvos TSR upių ir ežerų vardynas, Kalbotyra 10, 1964. Cytowane według: Id., Rinktiniai raštai I, oprac. A. Pupkis, Wilno: Mokslas, 371-373. BALCIKONIS, J. 1978b: List do redakcji. Baltistica 3 (1), Cytowane według: Id., Rinktiniai raštai I, oprac. A. Pupkis, Wilno: Mokslas, 383-384. GRINAVECKIENĖ, E. 1993: Teksty gwarowe ze Šaltiniai. Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 30, 137-159. LAZAUSKAITĖ, V. 1998: O wariantach akcentuacji rzeczowników o tematach na -o o dwóch sylabach w południowych gwarach litewskich (tezy). Instytut Języka Litewskiego, Wileński Uniwersytet Pedagogiczny. LAZAUSKAITE-RAGAISIENE, V. 2001: Warianty akcentuacyjne rzeczowników dwusylabowych o temacie na u w przygranicznych gwarach południowych Auksztotów i wileńskich wschodnich Auksztotów. Problemy gwar i języków pogranicza. Szawle, 2001, 97-109. SAVUKYNAS, B. 1966: К проблеме субстрата в юго-западной Литве. Baltistica 1 (2), 165-176. Vytautas Vitkauskas Otrzymano 2002 03 20 Instytut Języka Litewskiego Antakalnio g. 6, 2055 Wilno, Litwa O NAZWIE RZEKI Dané"* Dolny bieg rzeki Akmena (rej. kretyngski) w gwarze kłajpedzkiej nazywa się (i nazywał się) dane //danej~- Danė | Danija. Po niemiecku zapisywano Dange. Rusniskiai (M. Deivelaitis), saugiskiai (brat i bratowa J. Užpurvysa), priekuliskiai (M. Reizgys, krewny byłego gubernatora Kłajpedy), kłajpedzianie (Kazlauskas), którzy nauczyli się mówić dolnosaksońskim dialektem niemieckim, wszyscy jak jeden mąż w latach 1958–1960 przeczytali zdanie z wyrazem Dange u W. Fenzlawa (1934: 141) da.ne || dane i powiedzieli, że nigdy nie spotkali tu kłajpedzian mówiących spółgłoskę g (tek dėdlę-tov'ė pamatė: vo-k'eška parasima Dange | pradé-je t é-p ta-rte —da.ng'e —J. Uzpurvio sesers Kohnienés žodžiai). Prof. V. Mažiulis opiera się na słowniku F. Kuršaitisa (K78). Ludzie, którzy nazywali siebie lietuvininkami, nawet tak późno (około lat 1959–1963) nie używali takiej wymowy. Jeśli ktoś z przypadkowo ocalałych obecnie mieszkańców Kłajpedy mógł zacząć mówić „nowocześnie” pod wpływem przybyszów, którzy napłynęli do tego regionu, to dawniej nie zdarzyło się tego tak usłyszeć. Mało prawdopodobne, by F. Kuršaitis mógł usłyszeć Darige z żywego języka — będzie to forma piśmienna. Zapisy F. Kuršaitisa z okolic Tylży są bez zarzutu, lecz z innych, bardziej odległych miejsc pochodzą nawet wielce niewiarygodne zapisy (od przypadkowych informatorów?), np.: żmudz. unduo, mieszkańców Wiekšniów VYTAUTAS Mažiulis. Nie Dané, lecz Darigė. Baltistica 34 (1), 1999, 93–98. 188 | UWAGI mėnung „miesiąc- “, sung (??) „pies“ (Vitkauskas 2001: 168), Katyčių kylė (Vitkauskas 1997: 109— 111), ąsilinis „ośli“, dūžis itd. Żywy język, tj. dialekty, przeciwnie niż twierdzi V. Mažiulis, być może zachowały starszy stan, ponieważ g podobnie widać z zapisów F. Kuršaitisa, a także w innych przypadkach. Pisze się F. Kuršaitis i Minge (K156), chociaż dialekty mają tylko mė.n'eje (rzeka) żm. doun. Pln, Krt, Knt, Grg, Vz, m’éneje //m'ėne żm. don. (rzeka i wieś) Sg, Kin, Rmč, Šlu (bez żadnych wahań), gerubė (K121) — jerubė, geyne „die Sparren“ (K118) — gegnė, žlėga (od Nesselmanna?) (K526) — žlėja. Tutaj wyraźnie widać wpływ niemieckiej ortografii (później przechodzący do wymowy- ), ponieważ tylko w najbardziej zgermanizowanych okolicach Pagėgiai częściej używa się form z g: žlėga, žlėga, žlėgė LKŽ K (por. LKAI183). Zdarza się tam również pajėg'ei „Pagėgiai”, a nawet g'erub’é-- „jerubė- ”. Wymowa g i j jest w ogóle mieszana, podobnie jak w wielu innych tego rodzaju przypadkach, w agonii dialektów. Przypomnijmy jeszcze, że formy nazw miejscowości i derywatów położonych dalej od Tylży F. Kuršaitis błędnie podaje w tym słowniku: Isrutifkis (s. 147) „mieszkaniec Įsruties- ”, Dubisa „Dubysa” (s. 96), por. niemieckie Dobisin, Dobyse, Podubisa (s. 96), Polanga „Palanga” (s. 323), Varusne „Vorusnė” (s. 490) itd. „Przekręcanych” wyrazów ogólnych jest jeszcze więcej. Ta chwiejność g i j jest charakterystyczna dla wielu ówczesnych słowników litewsko- -niemieckich — Ruigysa, Milkausa, Nesselmanna i innych. Jest to kwestia zupełnie niebadana, którą powinni rozstrzygnąć wspólnie germaniści i lituaniści. Żywy język często pokazuje coś zupełnie innego, niż w pewnych przypadkach twierdzi F. Kuršaitis. Dlaczego spośród wszystkich przypadków mieszania g : j poddano analizie tylko Darigé F. Kuršaitisa, przemilczając wszystkie pozostałe przykłady? W dziełach ludzi nauki należałoby opierać się na żywym języku, na miejscowych gwarach ludzi niezniemczonych. Danė została przyjęta także przez użytkowników języka ogólnego, zatwierdzona przez przywódców państwa i A. Vanagasa. Propozycja V. Mažiulisa zawarta w artykule Darigé jest wielce wątpliwa, a może nawet spóźniona, powoduje pewne zamieszanie. Wybitni gabinetowi naukowcy językoznawcy są szczególnie uważni w odniesieniu do zapisów piśmiennych, natomiast dla tych „terenowych” pracowników, rozmawiających z przedstawicielami gwar i pragnących zgłębić cały system językowy, bardzo ważne są fakty żywego języka: w przypadku użycia formy Dangės nie zauważa się stosowania w gwarach w dawniejszych czasach faktów z różnych słowników, tj. ogólnie mieszania j : g. F. Kuršaitis — bardzo wielki nasz językoznawca (ustalił intonacje języka litewskiego, system akcentuacyjny, zbadał niektóre gwary Litwinów pruskich, hamował proces germanizacji), ale zgodnie z ówczesnym poziomem nauki, z początkami badań gwar, w niektórych miejscach fakty nie są zbyt dokładne. Nie można tego przemilczeć, trzeba badać i wszystko wskazywać. Na szczęście przedstawicieli całkowicie zanikającej gwary kłajpedzkiej skłonili do mówienia badacze toponimii kierowani przez A. Vanagasa oraz dialektolodzy zachęceni przez E. Grinaveckienė — dzięki temu można coś powiedzieć i zaprotestować przeciwko jednej rzeczy, której bezpodstawnie pragnie się zmienić normę języka ogólnego, tym bardziej że etymolodzy lubią bezkrytycznie przepisywać i cytować fakty przedstawione w starszych publikacjach, często niepełne. A. Salisa (z rozmowy z Salisem w 1969 r.), który uważał Dangę za kuronizm, przyciągnął łotewski strumień Kuršu Danga. Zdobywszy więcej danych, A. Salys później, przejechawszy całą ziem. obszar donininków, zachowywała formę Dané (NDZ) lub Danija (por. Salys 1992, druga iklija). XVIII–XIX w. W leksykografii litewskiej j i g w pewnych formach znacznie się różniły, dlatego o wszystkim powinny rozstrzygać fakty żywego języka i jego użycie. Prof. K. Būga opublikował jedynie ogólną uwagę (Būga 1961: 234): „Danga albo Minie (rzeka) = Minija“. Słabo zbadane gwary tego regionu nie pozwoliły K. Būdze wyciągnąć żadnych bardziej stanowczych wniosków. Nie widać, aby K. Būga stanowczo trzymał się myśli wypowiedzianych przez prof. V. Mažiulisa: to tylko pewna aluzja. Wreszcie wyżej, na tej stronie III tomu „Pism wybranych”, znajduje się inny zapis: „Ag- UWAGI | 189 gemine = Akmena (wym. śl. Akmina [= akmena — wtrącenie moje, V ¥/]) — rzeka płynąca przez Kretyngę, której dolny bieg Niemcy nazywają Dangą*. Czy nie świadczy to o tym, że K. Būga nie wyjaśnił dokładnie i przekonująco ani nazwy Danė, ani istnienia tego obiektu? LITERATURA BUGA, K. 1961: Rinktiniai raštai 3. Opracował Z. Zinkevičius, ir Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. FENzLAW, W. 1936: Niemieckie formy litewskich nazw miejscowych i osobowych obszaru Kłajpedy, Halle. K = F. Kurszar, Słownik języka litewskiego, Halle, 1883. VITKAUSKAS, V. 1997: Kylé —naujybé. Językoznawstwo 44, 109–111. VITKAUSKAS, V. 2001: Morfonemiczne zjawiska w dialektach języka litewskiego, Wilno: Žara. Vytautas Vitkauskas Otrzymano 24.06.2002 Instytut Języka Litewskiego Antakalnio g. 6, 2055 Wilno, Litwa KILKA UWAG O POGLĄDACH NA NAJSTARSZE EDYCJĘ ZABYTKÓW JĘZYKA LITEWSKIEGO „Acta Linguistica Lituanica“ opublikowanej w 45. tomie A. Judžentisa W przeglądzie nowych prac omówiono 2000 m. wydaną książkę Pisma Martynasa Mažvydasa ir jy źródła (zob. p. 211-213). Niestety, ten przegląd jest pełen błędów i nieporozumień. ir Aby łatwowierny czytelnik nie został wprowadzony w błąd dziwacznymi rozważaniami Judżentisa, trzeba przynajmniej niektóre kwestie wyjaśnić. Iš Z pisma Judżentisa jasno wynika, że brakuje mu minimalnego wykształcto enia, które muszą już posiadać studenci piszący pracę magisterską na tematy z zakresu językoznawstwa ogólnego: nie jest dla niego jasne, że kwestie pisowni alfabetycznej, jak doskonale — wyłożył to na początku Saussure, należy XX a. oddzielić od — analizy językowej, ponieważ są one jedynie konwencjonalnym sposobem przedstawiania formy znaków językowych: znak pisownia forma — — — — znaczenie Judżentisowi również nie jest jasne, że przy analizowaniu przekładów najważniejszą kwestią jest ustalana na podstawie znaczenia relacja między znakami ir językowymi źródła i przekładu: pisownia źródła przekładu — — znaki — — znaczen- — — ie znaki — — ortografia