Lietuvos sudurtinių oikonimų darybos bruožai

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVI (2002), 121-130 Cechy słowotwórcze litewskich złożonych ojkonimów MARIJA RAZMUKAITĖ Instytut Języka Litewskiego, Wilno Złożone ojkonimy (nazwy of gospodarstw) nie są szczególnie częste in Litwa. One stanowią te 5% of wszystkie litewskie ojkonimy. Są tworzone up of dwa komponenty, z których drugi jest of zwykle is terminem a geograficznor o-botanicznym, rzadziej toponimem. a Pierwszy komponent może być be a pospolita or nazwa własna, an przymiotnik or (rzadko) a liczebnik. Może istnieć be a samogłoska łącząca między nimi dwiema, or it może be brakować. Większość takich of złożeń jest poświadczona in Zachodnia Litwa. 1. WPROWADZAJĄCA CZĘŚĆ Litewska oikonimia pod względem słowotwórczym jest badana już od wielu dziesięcioleci (Balčikonis 1978: 339-349; Razmukaitė 1981: 199-205; 1983: 146-153; 1988: 88-104; 1989: 138-147; 1991: 53-60; 1993: 133-165; 1997: 111-116; 1999: 159-201; 2001: 142-150). Najobszerniej omówiona została jedna z najwięks- — zych części oikonimów — derywaty sufiksalne (Razmukaitė 1998). W niniejszym artykule pragnie się omówić tendencje słowotwórcze bodaj najmniejsz- — ej grupy derywatów — — oikonimów złożonych. Oikonimy złożone, czyli złożenia, nie są produktywne Derywaty litewskich oikonimów, stanowiące zaledwie 5% wszystkich obecnie oficjalnie rejestrowanych' nazw miejsc zamieszkałych. Znacznie bardziej produktywne są inne sposoby — słowotwórcze — afiksacja oraz formy pluralia tantum. Złożone ojkonimy można analizować w kilku aspektach. Można oceniać ich człony jų według części mowy, sposobów złożenia oraz samogłosek jų łączących itp. ir Be mając na uwadze to, że podczas tworzenia nazw miejscowości metodą złożenia zwykle zmienia się wygłos tematu lub ir końcówka, o złożeniach można mówić jako o pewnych formacjach o ir mieszanej derywacji (łącznie ir z końcówką) formacjach (na temat takich formacji szerzej zob. Urbutis 1978: 290). Próbując wyodrębnić najwyrazistsze cechy słowotwórcze ojkonimów utworzonych metodą złożenia, należy przede wszystkim podkreślić, że dla litewskiej ojkonimii charakterystyczne są złożenia dwuczłonowe, czyli składające się z dwóch członów. Są to derywaty determinatywne (odnośnie do terminu zob. Ulvydas, red. 1965: 441; Gaivenis, Keinys 1990: 196), utworzone na poziomie toponimiczniš ym z dwóch samodzielnych leksemów, np. : Kviėč-laukis: kviečiai, laūkas; Merg-ū-trakis: merga, trakas; Šil-a-galys: šilas, galas itp., ir o ne powstałe iš strukturalnie złożonego słowa, jak np. : Aukštakalniai: aukstakalnis; Galūlaukis: galūlaukis; Vidūlaukiai: vidūlaukis ir itp. W odróżnieniu od A. omówionych przez Vanagasa złożonych nazw wodnych oraz nazw gór (VaČia ma się na myśli „Lietuvos „Žinyn podziału administracyjno-terytorialnego Litewskiej SRR”, cz., Wilno, dane. (2 1976) 122 | MARIJA RAZMUKAITĖ nagas 1970: 226–257; 1973: 213), których leksemy obu członów mogą należeć do różnych części mowy: rzeczowników, przymiotników, liczebników, a nawet czasowników; leksemami nazw miejscowości są najczęściej rzeczowniki pospolite i własne, przymiotniki, a w rzadkich przypadkach — liczebniki. Jest to oczywiście uwarunkowane specyfiką semantyczną samych toponimów. Ponieważ, jak już wspomniano, litewskie oikonimy złożone są tworami determinatywnymi, w których pierwszy człon złożenia określa lub oznacza drugi, uwaga zwykle najpierw kieruje się ku członowi określanemu, tj. drugiemu członowi?. Człon ten w oikonimach najczęściej stanowią rzeczowniki pospolite. Są to różnorodne terminy geograficzne, fizjograficzne i geobotaniczne, a także nazwy obiektów związanych z życiem codziennym i działalnością kulturalną człowieka. Najwięcej złożeń (~14%) w drugim członie ma leksem laūkas, np. Darb-a-laukis, Švab-a-laukis, Pūst-ū-laukiai itd. Sandas -laukyra jest rozpowszechniony w strukturze złożonych oikonimów różnych miejscowości Litwy“. Szczególnie popularny jest w oikonimach okolic Ignaliny, Kelmė, Šiauliai, Tauragė, Wilna, Wiłkowyszek i Jeziorosów. Na drugim miejscu pod względem produktywności (—994) znajdują się złożenia z leksemami galas i kalnas, np. : Jack-a- -galys, Birj-ū-gala, Aukšt-i-galiai, Šiūkšč-ia-kalnis, Gir-kalnis i in. Niewiele złożeń (po 494) utworzono z leksemami giria, kiėmas*, vieta, np. : Gail-ia-kiemis, Pikt-a-kiemis, Arl-6-vieté, Sak-vietis, Karal-giris, Degūt-giris i in. Jeszcze rzadsze są złożenia z drugim członem kaimas“, soda (sodžius) i innymi rzadszymi lub nawet pojedynczymi leksemami: bala, bėržas, būda, kampas, margas, pjaunys, ragas, šilas, valakas, tiltas i in., których odnotowano ponad sto. W bardzo rzadkich przypadkach drugim członem jest inna nazwa miejscowa, np. : Raudon-pamūšis: raudonas + Pamūšis k.; Naū-stremeniai: nauji + Stremėniai k.; Viršū-rodukis: viršūs + Roduka k.; Skirs-nemunė: (s)kirsa + Némunas up. ir kt. Zauważono, że niektóre zarówno częstsze, jak i rzadsze leksemy drugich członów —galas, giria, vieta, kūimas, kiėmas są używane arealnie. Na przykład leksema galas jest popularniejsza w złożonych oikonimach środkowej części Litwy (rejonów oniksztyńskiego, janowskiego, kiejdańskiego, kelmskiego, poniewieskiego, poswolskiego, radziwiliskiego), giria —rejonów kelmskiego, kiejdańskiego, szyłelskiego, jurborskiego, szackiego, vieta —rejonów kelmskiego, szyłelskiego, kiejdańskiego, tauroskiego, szyłuckiego, szackiego, mariampolskiego, preńskiego oraz oniksztyńskiego i uciańskiego, kdimas —rejonów jurborskiego, kiejdańskiego, rosieńskiego, wyłkowyskiego, kiémas —rejonów koszedarskiego, preńskiego, solecznickiego, trockiego, orańskiego w toponimach. Ponadto, mówiąc o członach złożeń poszczególnych miejsc (rejonów) Litwy, należy podkreślić jeszcze i to, że w granicach tego samego rejonu lub gminy najczęściej powtarzają się te same leksemy drugich członów: rejon okmiański —laūkas, rejon olicki —laūkas, rejon oniksztyński —galas, rejon birżański —galas, rejon ignaliński —laūkas, sala, rejon janowski —galas, rejon janiski — laūkas, rejon jurborski —giria, rejon koszedarski —kiėmas, rejon mariampolski —kalnas, būda, 2 Ten sposób derywacji obejmuje również sufiksację; w ten sposób na Litwie utworzono około 3096 oikonimów (por. Razmukaitė 1998: 16). 3 Taki system stosuje się również przy omawianiu złożeń leksyki ogólnej (Ulvydas, red., 1965: 437–471). 4 Niemało ojkonimów (~27%) z członem -lauk odnotowano w Małej Litwie — szerzej zob. Deltuvienė (2001: 14). 5 Najbardziej produktywne złożenia Małej Litwy to złożenia z leksemami kaimas i kiemas (~35%) (Deltuvienė 2001: 14). CECHY SŁOWOTWÓRCZE LITEWSKICH ZŁOŻONYCH OJKONIMÓW| 123 rejon kowieński — kiemas, galas, rejon kiejdański — galas, kiemas, rejon kielemski — kalnas, laukas, rejon kłajpedzki — galas, rejon kretyngski — galas, rejon kupiszecki — galas, rejon malacki — laukas, rejon pakruojski — laukas, rejon poniewieski — galas, laukas, rejon poswolski — galas, laukas, rejon płungiański — giria, rejon preński — kiemas, vieta, rejon radziwilski — galas, rejon rosieński — kaimas, galas, rejon rakiszecki — galas, rejon skuodzki — laukas, rejon szacki — būda, kalnas, vieta, rejon solecznicki — kiemas, rejon szawelski — laukas, rejon szyłelski — laukas, rejon szyłucki — giria, vieta, rejon szyrwincki — laukas, rejon święciański — dvaras, laukas, rejon tauroski — laukas, vieta, rejon telszewski — laukas, kalnas, rejon trocki — bala, kiemas, laukas, rejon wiłkomierski — kalnas, rejon uciański — kalnas, kiemas, rejon orański — kiemas, rejon wyłkowyski — laukas, bala, kaimas, vieta, rejon wileński — laukas, kalnas, rejon jezioroski — polis, laukas, kalnas. To częściowo już określa fizjograficzną, geograficzną lub tym podobną sytuację tego innego miejsca. Poniżej omówiono typy złożeń w grupach według ich członów- “. Tych grup jest kilka. ar Samych złożeń jest około 1200. 2. ZŁOŻENIA Z DWÓCH RZECZOWNIKÓW 2.1. Oba człony z wyrazów pospolitych: Akmehničtiltis vs. (BvDZV)”: akmuo (akmenys), tiltas; Alksn-ia-kiemis k. (AšMN): alksnis, kiėmas; Alksn-ia-pievis k. (ČLN): olcha, łąka; Anič-laukis k. (BRT): kaczka, laūkas; Ašv-ū-raistis k. (SUT): klacz, bagno; Bajor-kampis k. (ZB): szlachcic, kąt; Bažnytgiris k. (GRS): bažnyčia, giria; Berz-a-polis® k. (KRKL): bėržas, skol. polis gr. (< nė ‘miestas’); Bėrž-a-ragis k. (PLS): bėržas, ragas “łapówka'*; Bérz-a-tiltis vs. (TRGN): bėržas, tiltas; Bėrž-a-pelkis k. (LL): bėržas, pėlkė; Bliūdž-ia-kupstis k. (SKRD): blifidé, kūpstas; Blūd-i-kalnis vs. (Bzp): sl. blūdas “majaczenie, błąkanie się; błaznowanie- '; Bob-araistis k. (GLT): baba, bagno; Bob-kalnis k. (KVR): baba, góra; Bob-laukis k. (ALVT, KBR): boba, laūkas; Bried-laukis k. (IMBR): briedis, laūkas; Bried-pjaunis k. (JNP): briedis, pjaunys; Būd-a-viečiai k. (GZ): būda, vieta kt. ir (iš viso apie 230). 2.2. Pierwszy człon nazwy iš osobowej, drugi wyrazu — iš pospolitego: Antan-o-polis vs. (GRŽ): Antanas“, polis; Ar-id-gala“ vs. (AR): Arys, galas; Arl-6vietė vs. (AND): Arla, miejscowość; Ausr-a-kaimis k. (LkZ): Ausra, wieś; Bagdon-giris k. (MSK): Bagdonas, puszcza; Balk-a-sodis k. (MRs): Balkus, wieś; Bac-galiai k. (BON): Bacis, Bacys, Bacius, koniec; Baltr-a-murgis k. (PRN): Baltras, Baltrus, murgas ‘kolorowy, miara ziemi’; Barbor-laukis k. (DMS): Barbora, laitkas; Barc-ia-laukis vs. (AZL): Barčys, Barcius, laūkas; Bart-lauké k. (RDN), Bart-laukis k. (VARN): Bartas, laiikas; Bat-é6 Grupy derywacyjne utworzone na podstawie A. Vanago (1970: 25) sporządzonej tabeli strukturalnej klasyfikacji gramatycznej litewskich nazw wodnych. 7 Skróty odsyłaczy lokalizacyjnych, takie jak LKZ ir LPŽ; tych, których nie ma w tych źródłach, podano na końcu artykułu. B W sprawie takich su formacji z drugim członem -polė, -polis zob. także Vanagas (1995: 229-233). y Objaśniono znaczenia niektórych słów; znaczenia podano według iš tomów akademickiego Słownika języka litewskiego (LKŽ). 10 W sprawie nazw osobowych podanych w tekście zob. LPŽ ir Kuzavinis, Savukynas (1987). "1 szczegółowo wyjaśniali ir pochodzenie i budowę tej nazwy miejscowej A. Vanagas (1996: 23-29). W sprawie su ojkonimów z drugim członem -gala zob. także Vanagas (1988: 8). 124 | MARIJA RAZMUKAITĖ gala k. (DMS): Batis, Batys, galas; Baiis-giris vs. (KLM): Bausys, giria; Bein-a-silis wieś (INT): Beinius, Beinys, Silas; Béis-trakiai wieś (PLM): Beišys, trakas; Benč-ia-kiemis wieś (Jz): *Benčius- ,*Benčys, por. Bencévicius, kiémas; Birj-a-gala wieś (Rz): *Birjus, por. Birjotas, galas itd. (łącznie około 430). 2.3. Pierwszy człon z nazwy miejscowej, drugi — z wyrazu pospolitego: 1) pierwszy człon od nazwy wsi: Dambav-- a-ragis wieś (VRB3): Dambava wieś (Jz), ragas „spiczasty obszar ziemi, wcinający się w morze, jezioro lub las, półwysep; kąt, narożnik- '; Kreting-- sodis k. (RDC): mst. Kretinga, soda „wieś niescalona, wieś’; Prien-laukys k. (SIL): mst. Prienai, laūkas; Minič-ia-- kampis vs. (SMT): k. Minčia (TRGN), narożnik; 2) pierwszy człon od nazwy rzeki: Jūdr-a-rūdė k. (VSR): rz. Jūdrė (KzR), rūda „huta żelaza'; rūda, rūdė „uboga, podmokła ziemia z domieszką torfu, rudnia'; Jiestrakis k. (SIL): rz. Jiesia (GRL), trūkas; Jūost-a-- viečiai k. (SDL): rz. Jiiosta (PN), miejsce; Leit-giriai k. (JKN): rzeka Leitė (SLU), giria; Šyš-giriai k. (KIN): rzeka Šyša (SLv), giria; Giland-viršiai k. (LKSR): rzeka Gilandė (PGG), viršūs “górna, wyższa część'; Meldikviršiai k. (TRG): *rzeka Meldikė", por. rzeka Meldikupė, rzeka Meldė (TRG), viršūs. 2.4. Pierwszy człon od wyrazu pospolitego, drugi — od nazwy miejscowej: 1) drugi człon od nazwy wsi: Virš-ū-rodukis k. (VRN): viršūs “górna, wyższa część', wieś Roduka (MRK); 2) drugi człon od nazwy rzeki: Gal-a-verknis k. (TLK): galas, rzeka Verknė (Jz); Roziakmenis (<*Roz-ia- -akmenis) w. (Gur): rožė (rožės), rzeka Akmena (PB). 3. DERYWATY OD PRZYMIOTNIKA I RZECZOWNIKA 3.1. Drugi człon od wyrazu pospolitego: w ojkonimach utrwalono około 30 leksemów przymiotnikowych; utworzonych z 300: nimi derywatów około aštras, -a ‘ostry’, aštrūs, -i: Aštr-ū-kalnis w. (BA1B), AStr-ia-- kalnis w. (GRAZ); drugi człon od kalnas; aukštas, -a: Aukst-a-- dvaris w. (RM, SDRV, VDN, ZB), vs. (KUL, SKM, VDN); Aukšt-agiré w. (LKV); Aukst-a-- giris vs. (SVNCL); Aukst-aglynis (<*Aukst- -a-eglynis) vs. (KZT, SMT); Aukst-a-- gojis k. (PMP); Aukst-a-- kaimis k. (UPN) i in. (łącznie 50); drugie człony od: dvaras, eglynas, galas, giria, sl. gojus, kaimas, kalnas, kiémas, laitkas, liepa (liepos), miškas, pamedé (pamedys) ‘pamiské’, sala “sodžius, kaimas), šilas, trakas; baisūs, -i: Bais-6-galaTM mstl. (BsG); drugi człon od galas; baltas, -a: Balt-ū-dvaris k. (VDN), vs. (PBRD); Balt-biržis k. (KZT); Balt-kalnis w. (LKV); Balt-miškiai w. (ALKSNP) i in. (łącznie 6); drugie człony od: biržė, biržė „pewien odcinek lasu; wycięta w lesie linia', dwór, góra, las; didis, -ė, -i: Did-kiemis w. (P3); Did-laukė w. (PD); Didž-ia-balis jez. (LBN); Didž-iūdvaris w. (PKNS); Didž-ia-kaimis w. (KuR); Didž-ia-salis w. (NMZ); Didž-iū-šilis m. (KZ); Didž-prūdžiai w. (ANTS) i in. (łącznie 13); drugie człony od: bala, dvaras, kaimas, kiémas, laūkas, prūdas, sala, šilas; 2 W sprawie takiej wcześniejszej lub dawnej formy hydronimu por. Vanagas (1981: 209). 3 Szerzej zob. Vanagas (1996: 34-36). CECHY SŁOWOTWÓRSTWA LITEWSKICH OIKONIMÓW ZŁOŻONYCH| 125 głębokie, -i: Dūb-a-klonis wieś (KBš, NDz); drugi człon od klonis; piękne, -i: Graž-ia-vietė k. (KuR); drugi człon iš vieta; długie, -a: Ilg-a-brada wieś (AN); Ilg-a-kiemis wieś (GRL, Kš); Ilg-a--laukiai wieś (RK, VB); Ilg- -a-pievis wsi. (SMAL); Ilg-a-trakis wieś (T1); Ilg-brastė wieś (Šv); llg-vieciai wieś (KZ) i in. (łącznie 13); drugie człony od: brada „wielkie błoto, grząska droga, mokre miejsce- ”, brasta, kiémas, laūkas, pieva, trakas, vieta; jaunas, -a: Jaun-a-daris wsi. (SUT); Jaun-ū-kampis k. (JNšM); Jaun-zemė vs. (SMLB); drugie człony od: dara “darymas, darbas’, kampas, zėmė ‘ziemia’; jūodas, -a: Jūod-a-kampis vs. (MND); Jūod-a-klonis k. (ONS); Jūod-a-laukis k. (GRB, GRIG); Jūod-a-purvis k. (LBN, SUG, ZB); Juod-a-raistis k. (Si); Jitod-baliai k. (TRAKS); Jūod-būdis k. (VV); Juod-laukys k. (SMN) i in. (łącznie 20); drugie człony od: bala, būda, dvaras, kampas, klonis, laūkas, lieknas, pjaunys, purvas, raistas, šilas, valka *„wilgotne, grząskie, bagniste miejsce, wąwóz”; klonowy, -a: Klevin-kalnis k. (GUOB, GVLT); drugi człon od kalnas; równy, -a: Lyg-ia-laukis k. (PB, SZ); Lyg-laukiai k. (BRŽ); drugi człon od laūkas; wesoły, -a: Linksm-a- -kalnis wieś (BGT); Linksm-a- -kalnis wieś (GRL, SKM), m. (VDšK, Žr); Linksm-a- -vieté wieś (BERZ, KUR) i in. (łącznie 7); drugie człony od: kalnas, vieta; nowy, -a: Naū-dvaris (<*Nauj-- dvaris) wieś (KLM, NJ, SLv, Srv, Uzv), m. (VšvL); Nauj-a-dalis wieś (TR), m. (BLN); Nauj-a-kaimis wieś (Gz, PDVN); Nauj-a-kampis k. (R); Nauj-a-kiemis k. (ASN, SLCN), vs. (DGL, VSL, VZNs ir kt.); Nauj-a-laukis k. (LGM, PLM), vs. (AUK, KMB, PNV) ir kt. (iš viso apie 90); antrieji sandai iš: dalis “žemės sklypas, laukas’, dvaras, kaimas, kampas, kiémas, laitkas, pieva, pilis, sala “sodžius, kaimas’, sėda ‘sedéjimas’, soda ‘sodzius- ’, germ. šiūkas ‘smuklé’, trioba ‘troba’, sl. ūlyčia, ūlyčia ‘senovino kaimo kelias, gatvė; kaimas, sodžius), tiltas; piktas, -a: Pik-pelkis (<*Pikt-pelkis) vs. (Užv); Pikt-a-galis w. (TRS); Pikt-a-galys w. (KVR, ŠMNš); Pikt-a-kiemis w. (KTV); Pikt-a-raistis w. (DBG); drugie człony od: galas, kiėmas, pėlkė, raistas; plikas, -a: Plik-a-kalnis w. (BZD); drugi człon od kalnas; sł. pūstas, -a ‘nadęty, bez niczego, pusty': Pis-dvaris wieś (<*Pūst-- dvaris) (TT); Pūst-a- -giris wieś (T3); Pūst-ū-kiemis wieś (ZSL); Pūst-ū-laukiai wieś (SKM); Piist-a-laukis wieś (SDRV); Pist-a-polis wieś (AR) (łącznie 6); drugie człony od: dvaras, giria, kiėmas, laitkas, polis. raudonas, -a: Raudon-a- -laukis wieś (BLN); Raudon-balė vs. (Avž); Raudon-dvaris w. (KvL, NMC, PKLNŠ i in.) i in. (łącznie 11); drugi człon z: bala, dvaras, laūkas, plynė; reibus, -i ‘pstry’: Reib-kalnis vs. (GRMz); drugi człon z kalnas; saūsas, -a: Saus-a-laūkė w. (Sv); Saus-a-raistis vs. (BLC); Saus-baliai w. (PLV); Sausgirys vs. (VEL) i in. (łącznie 11); drugie człony od: bala, laiikas, raistas, šilas; senas, -a: Sen-a-budis k. (KLVR); Sen-a-dvariai k. (GLv, OB); Sen-a-laukis vs. (PNV); Sén-a-salis k. (RKN) i in. (łącznie 11); drugie człony od: būda, dvaras, sala; skaistūs, -1 „piękny, wspaniały”: Skaist-a-- kaimis k. (GL); Skaist-a-- Silis w. (MGN); Skaistbalys w. (VB); Skaist-kalnis w. (KRKN) i in. (łącznie 8); drugie człony od: bala, giria, kaimas, kalnas, šilas; skersas, -a: Skers-a-- balė w. (BBRV); Skers-a-- baliai w. (BzD, NIN); Skers-a-- balis w. (UTN); drugi człon od bala; 126 | MARIJA RAZMUKAITĖ zimny, -a: Šalt-a-laūkiai wieś (AN); drugi człon od laūkas; mokry, -a: Slap-abalé m. (ARN); Slapia-šilis wieś (Sv); drugie człony od: bala, Silas; święty, -a: Švent-ū-kalnis wieś (ZB); Švent-rūgis wieś (IGL); Svent-vakariai k. (PRK); Švefitvalkis k. (PVN); drugie człony od: kalnas, ragas, vakarai, valka; jasne, -i: Sviés-laukis k. (KLS); drugi człon od laūkas; krótki, -a: Trump-ragys k. (RGV); drugi człon od ragas: zielony, -ia: Zal-ia-klonis vs. (DEN); Zal-ia-pieviai k. (STN); Zal-ia-silis k. (KLvL, LVR); Zal-silé k. (NV); Zdl-medziai k. (MGC); drugie człony od: klonis, médis (médziai), pieva, šilas. 3.2. Drugi człon od nazwy miejscowości: 1) drugi człon od hydronimu: Auš-bikavis (<*Aukšt- -bikavis) k. (VN): aukštas, -a, rzeka Bikava (VN); Graž-jūris k. (KV): gražūs, -i, rzeka Jūra (TRG); 2) drugi człon od ojkonimu: Juod-a-žeimiai k. (JNšM): jūodas, -a (juodi), wieś Zeimiai (JNSM); Nauj-ū-pamūšis k. (LGM): naūjas, -a, Pamūšis k. (LM); Nauj-a-rodžiai k. (PTR): naūjas, -a (nauji), Rodai k. (PTR); Naū-stremeniai (<*Nauj-- stremeniai) k. (Us): naūjas, -a (nauji), Streméniai k. (Us); Naū-stubriai (<*Nauj-- stubriai) k. (KTČ): naūjas, -a (nauji), Stubriai k. (KTČ); Raudon-pamūšis k. (GSTG): raudonas, -a, Pamūšis k. (GRŽ). 4. DERYWATY OD LICZEBNIKA I SŁOWA POSPOLITEGO Devyn-ia-- viršė vs. (SLD): devyni, viršūs; Ketūr-kaimis k. (JDP): keturi, kaimas (kdimai); Ketūr-naujiena k. (SNT): keturi, naujiena, naujiena „naujai išarta žemė, plėšinys, skynimas'; Penk-valakiai k. (PLV): penki, valakas (valūkai); Tri-kalnis k. (SMAL): trys, kalnas; Tri-laukys k. (P3Vv): trys, laūkas. Jak wynika z przedstawionego tu materiału, w oikonimii Litwy przeważają derywaty typu rzeczownik + rzeczownik (około 700), spośród których większą produktywnością wyróżniają się złożenia o strukturze imię osobowe + wyraz pospolity (około 430). Sposoby łączenia członów litewskich oikonimów złożonych nie różnią się od sposobów łączenia członów złożeń wyrazów pospolitych ani toponimów innych klas (por. Vanagas 1970: 225-255; 1973: 213); nowe derywaty oikonimów tworzy się z samogłoskami łączącymi (i)a, ai, é, i, y, (i)o, (i)u oraz bez nich, np. : Rūčk-a-kiemis, Nauj-a-triobiai, Mazg-ai-galis, Plink-ai-galis, Bat-ė >-gala, Aukst-i-galiai, Vet-y-gala, Dauks-ié-gala, Diev-6-gala, Vardz-iu-kiemis, Vyzū-kalnis, Sar-kaimys, Vilk-ragis i in. Ponadto możliwe są także inaczej połączone formacje, np. : Dubos-giris: duba “oddzielne gospodarstwo, miejsce zamieszkania, zagroda’, giria; Silo-karéema (dawna nazwa Šilutė): Silas, karczma itd. W formacjach występują również przypadki metatonii, np. : Anic-laukis k. (BRT): antis (antys), laiikas; Einia-kampis k. (SDRV): élnias, kampas; Mific-kampis k. (TRGN): Mincia k., kampas; Jies-trakis k. (SIL): rzeka Jiesia, trakas i in. Jak już wspomniano, w słowotwórstwie derywatów niemałe znaczenie ma również końcówka (obowiązują tu te same procesy paradygmatyzacji co w leksyce ogólnej): jak wynika z wielu wcześniej podanych przykładów, przy tworzeniu ojkonimów z dwóch członów zazwyczaj zmienia się wygłos tematu drugiego komponentu, a tym samym także końcówka, np. Liekn-a-gala: lieknas + galas; Kapc-ia-miestis: Kūpčius avd. + miėstas; Vyšn-ia-laukis: vyšnia + laūkas i in. CECHY SŁOWOTWÓRCZE LITEWSKICH OJKONIMÓW ZŁOŻONYCH| 127 Nierzadko wskutek analogii do rodzaju pluralia tantum nowe derywaty ojkonimiczne otrzymują końcówki rodzaju mnogiego, np. Piev-a-galiai, Šalt-a-laūkiai, Jūost-a-viečiai i in“. Chociaż odsetek złożeń nie jest duży, zauważono, że nie są one jednakowo popularne w całej Litwie. Według produktywności złożeń rejony Litwy można uporządkować następująco (w nawiasach podano odsetek złożeń): rejon szyłucki (9,3%), rejon wyłkowyski (9%), rejon kiejdański (7,5%), rejon preński (6,7%), rejon szakijski (6,5%), rejon poswolski (6,4%), rejon orański (6%), rejon kowieński (5,8%), rejon poniewieski (5,8%), rejon janowski (5,4%), rejon kretingski (5,4%), rejon tauroski (5,3%). W rejonach birżańskim, możejskim, płungiańskim i telszewskim złożenia stanowią zaledwie po 5%. W pozostałych rejonach odsetek złożeń jest mniejszy niż 5%; zaledwie nieco ponad 3% złożeń odnotowano w rejonach ignalińskim, kupiszeckim, malackim, rakiszkowskim, szyrwinckim, solecznickim, wiłkomierskim i jezioroskim. Bardzo mało złożeń występuje w rejonach okmiańskim (2,7%), święciańskim (2,6%) i janiskim (2%). Regiony o największym odsetku złożeń znajdują się w zachodniej i południowo-- zachodniej części Litwy, tj. w rejonach graniczących z obszarem Małej Litwy lub położonych najbliżej niego, gdzie złożone oikonimy są dość produktywnymi formacjami (Deltuvienė 2001: 14; Gornowicz 1980: 299). Derywacja złożona toponimów jest w różnym stopniu popularna także w innych językach. W oikonimii języka łotewskiego również występują złożenia; Derywaty złożone są znane również w językach słowiańskich. Derywaty złożone jako odrębny typ słowotwórczy wyróżnia się w językach zachodniosłowiańskich (zob. Sramek 1988: 69-71), natomiast w oikonimii wschodniosłowiańskiej są one mało popularne i wyjaśnia się je raczej wpływem struktury języka niemieckiego (zob. Gérnowicz 1980: 295). Oto główne cechy i tendencje tworzenia oikonimów tego nieproduktywnego typu; ich szczegółowe omówienie w przyszłości powinno zostać włączone do ogólnego omówienia i analizy typów słowotwórczych całej oikonimii. SKRÓTY ODESŁAŃ LOKALIZACYJNYCH ALKSNP — Alksnėnai (rejon płungiański) ARN—Arnionys (rejon malacki) ASN —Ausičniškės (rejon trocki) ASMN —Ašminta (rejon preński) AvžAvižičniai (rejon wileński) AžL—Ažūlaukė (rejon wileński) BAIB —Baibiai (rejon zaraski) BBRV —Bobruvka (rejon trocki) BEN —Bučiūnai (rejon janiski) BERZ —Beržai (rejon janowski) BLc-Balceriškės (rejon trocki) Bar-Bagėtoji (rejon mariampolski) BvpžV —Buivydžiai (rejon wileński) BzD -Bezdonys (rejon wileński) '* Takie formy mające końcówki liczby mnogiej mogą nasuwać błędny wniosek, że omawiane derywaty nie są złożeniami, lecz oikonimami wywodzącymi się od złożonych nazw mieszkańców. 128 | MARIJA RAZMUKAITĖ ČLN —Čiulėnai (rejon malacki) DėN-Daučiūnai (rejon solecznicki) Dus-Dumsiai (rejon janowski) Grr -Glitiškės (rejon wileński) GRB—Grybėnai (rejon ignaliński) GRIG —Grigaičiai (rejon wileński) GRMZ —Grimziai (rejon kielmski) GuoB-Guobai (rejon mariampolski) Gvrr-—Gavaltuva (rejon mariampolski) INT-Inturkė (rejon malacki) JKN —Juknaičiai (rejon szyłucki) JNP—Janapolė (rejon telszański) KBš-Kibysiai (rejon orański) KrvL—Kalvėliai (rejon wileński) Kw —Kirbartiškė (rejon zaraski) Kur -—Kulva (rejon janowski) KvrL—Kavoliškės (rejon zaraski) LksR—Laūksargiai (rejon tauroski) LVR —Lavėriškės (rejon wileński) MGC —Maguciai (rejon zaraski) MGN —Magūnai (rejon święciański) MND —Mindūnai (rejon malacki) NIN —Naujiena (rejon mariampolski) NMmZ —Nemėžis (rejon wileński) PDVN —Padovinys (rejon mariampolski) PKLNS —Pakalniškiai (rejon radziwiliski) PKNS —Pakniškės (rejon zaraski) PNv —Piniava (rejon poniewieski) Rpč-Rūdaičiai (rejon kretyngski) SDRV —Sudervė (rejon wileński) SMLB —Smilgiai (rejon birżajski) STN —Stoniškiai (rejon szyłucki) SZ —Sužiūnys (rejon wileński) SMNS —Šeimyniškiai (rejon oniksztyński) Smt —Šeimatis (rejon uciański) Šur—Šūtai (rejon święciański) TRAKS — Stare Troki (rejon trocki) ŪTN —Naujėji Ūta (rejon preński) VRBJ -Verebičjai (rejon olicki) VsL-Visalaukė (rejon wileński) VSvL - Viešvilė (rejon jurborski) ZB-—Zibalai (rejon szyrwincki) CECHY SŁOWOTWÓRSTWA LITEWSKICH OIKONIMÓW ZŁOŻONYCH| 129 INNE SKRÓTY avd.—antroponim germ. —germany gr.—graiky k.—kaimas r.—rajonas skol. —skolinys sl. —slavų up.-—upė vs. —viensėdis LITERATŪRA BALČIKONIS, J. 1978: Gyvenamųjų vietų pavadinimai iš ežerų ir upių vardų. I d., Rinktiniai raštai 1, sudarė A. Pupkis, Vilnius: Mokslas, 339-349. DELTUVIENĖ, D. 2001: Mažosios Lietuvos oikonimai (XIV-XVIII a.) (daktaro disertacijos santrauka), Kaunas. GAIVENIS, K., KEINYS, S.1990: Kalbotyros terminų žodynas, Kaunas: Šviesa. GORNOWICZ, H. 1980: Toponimia Powišla Gdaniskiego, Gdansk: Zaktad Narodowy im. Ossolinskich. (Pomorskie monografie toponomastyczne, 4.) Kuzavinis, K., SAVUKYNAS, B. 1987: Lietuvių vardų kilmės žodynas, Vilnius: Mokslas. LKŽ -— Lietuvių kalbos žodynas 1-19, Vilnius, 1968-1999. LPŽLietuvių pavardžių žodynas 1-2, red. A. Vanagas, Vilnius: Mokslas, 1986—1989. RAZMUKAITĖ, M. 1981: Priesaginės darybos Lietuvos TSR gyvenamųjų vietų vardai iš hidronimų. Lietuvių kalbotyros klausimai 21, 199—205. RAZMUKAITĖ, M.1983: Asmenvardiniai priesaginės darybos Lietuvos TSR oikonimai. Lietuvos TSR mokslų akademijos darbai. A ser. 2 (83), 146-153. RAZMUKAITE, M.1988: Apeliatyviniai priesaginés darybos Lietuvos TSR oikonimai. Lietuvos TSR mokslų akademijos darbai. A ser. 3 (104), 88-104. RAZMUKAITE, M. 1989: Budingesnés Lietuvos TSR oikonimų darybos priesagos. Lietuvos TSR mokslų akademijos darbai. A ser. 3 (108), 138-147. RAZMUKAITE, M.1991: Lietuvos oikonimai, išversti i$ kitų oikonimų. Lituanistica 2 (6), 53-60. RAZMUKAITE, M.1993: Oikonimuy, atsiradusių iš asmenvardžių su patroniminémis priesagomis, paplitimas Lietuvoje. Lietuvių kalbotyros klausimai 32, 133-165. RAZMUKAITĖ, M.1997: Priesaginiai Lietuvos oikonimai iš asmenvardžių. Baltistica 32 (1), 111-116. RAZMUKAITĖ, M. 1998: Lietuvos priesaginiai oikonimai (daktaro disertacija), Vilnius. RAZMUKAITĖ, M. 1999: Priesaginiai oikonimai iš asmenvardžių ir apeliatyvinių asmenų pavadinimų. Acta Linguistica Lithuanica 41, 159-201. RAZMUKAITE, M. 2001: Kelios pastabos dėl oikonimų derivaty su priesagomis -inink- (tarm. -inyk-), -nink- (tarm. -nyk-) paplitimo Lietuvoje. Linguistica Lettica 8, 142-150. SRAMEK, E. 1988: Strukturtypen der slawischen Ortsnamen, Leipzig: Karl-Marx-Universitat. Urvypas, K., red. 1965: Lietuvių kalbos gramatika 1. Fonetika ir morfologija, Vilnius: Mintis. URBUTIS, V. 1978: Žodžių darybos teorija, Vilnius: Mokslas. VANAGAS, A. 1970: Lietuvos TSR hidronimų daryba, Vilnius: Mintis. VANAGAS, A. 1973: CTpyKTYpHO“-CJIOBO06pa30BaTeJIbHEIH AHAJIH3 Ha3BaHHH rop JIiuTBEI. Lietuvos TSR mokslų akademijos darbai. A ser. 3 (44), 209-219. VANAGAS, A. 1981: Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas, Vilnius: Mokslas.