Analogija lietuvių kalbos žodžių daryboje. Potenciniai ir okaziniai dariniai

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVI (2002), 73 -80 Analogia w słowotwórstwie języka litewskiego. Potencjalne i okazjonalne derywaty JURGITA MIKELIONIENĖ Uniwersytet Witolda Wielkiego, Kowno Artykuł dotyczy analogii w słowotwórstwie języka litewskiego, tj. tworzenia nowych jednostek leksykalnych na podstawie istniejących modeli. Analiza ostatnich zmian w leksyce litewskiej pokazuje, że model jest częściej produktywnym typem derywacji niż konkretną jednostką leksykalną. Podjęto próbę ukazania podobieństw i różnic między leksemami potencjalnymi i okazjonalnymi, a także przedstawienia strukturalnej klasyfikacji formacji okazjonalnych. Przytoczono przykłady ilustrujące działanie analogii w derywacji rzeczowników oznaczających osoby, nazw narzędzi, rzeczowników abstrakcyjnych itp. Omówiono pojęcie produktywności typów derywacyjnych. Na koniec pokazano, że analogia jest źródłem synonimii derywacyjnej, kontaminacji i gry słów. Aktywne procesy słowotwórcze, nieprzerwany strumień nowych słów — ważna cecha żywotności i dynamizmu języka. Analiza synchronicznych procesów słowotwórczych jest nierozerwalnie związana z opisem warunków i sposobów powstawania nowych słów. Jednym z najważniejszych celów badaczy postrzegających słowotwórstwo jako nieustannie zmieniający się system jest wyjaśnienie nie tylko istniejących, lecz także potencjalnie możliwych derywatów. Kiedy mowa o nowych słowach, nawet przy definiowaniu neologizmów, często akcentuje się jedynie ekstralingwistyczne przyczyny ich powstawania (potrzebę nazwania nowo powstałych przedmiotów, zjawisk, pojęć). Wewnętrzne, lingwistyczne przyczyny, będąc mniej oczywiste, choć nie mniej ważne, bywają czasem zapominane. W niniejszym artykule pragnie się przyjrzeć bliżej analogii — jednemu z najpotężniejszych wewnętrznych mechanizmów języka, decydujących o powstawaniu nowego leksyku. W teorii słowotwórstwa analogię pojmuje się jako tworzenie nowych słów według już istniejących w języku modeli słowotwórczych. Słowa mogą być tworzone według już istniejącego konkretnego słowa (tak, naśladując księżycołaz, powstał marsjański łazik). Jednak najczęściej odbywa się to na podstawie produktywnych typów słowotwórczych (Motsch 1999, Ferm 1994). Analiza neologizmów języka litewskiego, oparta na danych ze współczesnej publicystyki, literatury pięknej i naukowej, pokazuje, że zdolność tworzenia słów według już posiadanych wzorców widoczna jest zarówno w formacjach uzualnych, jak i neuzualnych (potencjalnych lub okazjonalnych), a zatem analogia jest szeroko wykorzystywana przy tworzeniu lub powoływaniu do życia nowych jednostek słownikowych. Właśnie pojawianie się słów, które nie weszły do powszechnego użycia, demonstruje szczególną siłę analogii w systemie językowym (Zemskaja 1992: 203); tej leksyce poświęcono w niniejszym artykule główną uwagę. Pojęcia formacji potencjalnej i okazjonalnej są traktowane niejednolicie, podobnie jak ich wzajemny stosunek. Rozważa się, czy w ogóle celowe jest takie klasyfikowanie leksyki nieuzualnej. į ar „Derywaty potencjalne — to takie wyrazy bardzo produktywnych i regularnych typów słowotwórczych, które nie wchodzą do języka jako odrębne jednostki leksykalne, lecz są jedynie przewidziane przez te typy i w mowie mogą być 74 | JURGITA MIKELIONIENĖ realizowane w każdej chwili” (Urbutis 1978: 269). Okazjonalizmy w „Słowniku terminów językoznawczych” (1990: 136) definiuje się jako wyrazy nietypowe dla powszechnego użycia języka, występujące tylko raz w określonym kontekście, nietypowe pod względem słowotwórczym, indywidualne. Nie wszyscy językoznawcy skłonni są rozróżniać derywaty potencjalne i okazjonalne. Ich argumenty są następujące — zarówno derywaty potencjalne, jak i okazjonalne są członami tego samego systemu słowotwórczego, jedne i drugie są dwojakie — mają ściśle określoną strukturę i semantykę, dlatego ich zrozumienie najczęściej nie wymaga kontekstu, a słowotwórstwo zarówno derywatów potencjalnych, jak i okazjonalnych opiera się na analogii. Z opinią tą najczęściej nie chcą się zgodzić badacze okazjonalizmów poszczególnych stylów funkcjonalnych. Stopień okazjonalności niezwykłych derywatów literatury pięknej i publicystyki jest bardzo zróżnicowany. Okazjonalne derywaty stylu publicystycznego są znacznie bliższe derywatom potencjalnym niż obrazowe derywaty autorskie twórców literatury pięknej (Ferm 1994: 92-93, Zemskaja 1992: 180-182). Takich derywatów nie ma w słownikach, dlatego patrząc wyłącznie z leksykograficznego punktu widzenia, można by je uznać również za neologizmy. W neologii wywołuje to niemało dyskusji. W rzeczywistości niezwykle trudno wyznaczyć granicę między neologizmem a derywatem potencjalnym, ponieważ nie zawsze wiadomo, czy istniejące słowo jest po prostu odtwarzane, czy za każdym razem tworzone od nowa zgodnie z istniejącymi w języku modelami słowotwórczymi. Wyraźna, rzucająca się w oczy nowość derywatu okazjonalnego jest jedną z jego najważniejszych cech. Należy jednak powiedzieć, że także kryteria jednorazowości i indywidualności, podobnie jak wspomniana cecha nowości, nie zawsze są zachowywane. Niemało okazjonalizmów, zwłaszcza spotykanych w publicystyce, bardzo szybko się rozpowszechnia, zostaje zapamiętanych i staje się derywatami potencjalnymi, a niekiedy także słowami powszechnie używanymi. W niniejszym artykule przyjmuje się pogląd, że derywatów potencjalnych i okazjonalnych nie można utożsamiać. Ich główna cecha wyróżniająca wiąże się z przestrzeganiem lub nieprzestrzeganiem zasad słowotwórstwa. Derywat okazjonalny, który — jak podkreśla wielu jego badaczy — jest indywidualnym, autorskim rezultatem nie tyle słowotwórstwa, ile twórczości opartej na analogii, najczęściej narusza ogólne prawa słowotwórstwa. Słowotwórstwo derywatu, który należy uznać za potencjalny, jest bez zarzutu, uzupełnia paradygmat, typ lub kategorię słowotwórczą, jest systemowe, jednak mimo to nie jest uznawany za uzualny. Derywaty potencjalne można tworzyć w dowolnym momencie, bez żadnych przeszkód, gdy pojawi się potrzeba nazwania czegoś; nierzadko występują one w źródłach pisanych, chociaż nie są odnotowywane w słownikach. Aby wyjaśnić rolę analogii w słowotwórstwie wyrazów potencjalnych i przyjrzeć się nietypowym, indywidualnym derywatom, w artykule analizuje się derywaty zaliczane do najliczniejszych kategorii słowotwórczych — nazw osób, abstraktów oraz niektórych mniej licznych, semantycznie dość ściśle ograniczonych (np. nazw mięsa) kategorii słowotwórczych; przedstawiono przykłady nowych derywatów sufiksalnych należących do najbardziej produktywnych typów słowotwórczych. Wyjaśniając mechanizm analogii, nieuchronnie stajemy wobec pojęć produktywności i aktywności typu słowotwórczego. Na pytanie, czym przejawia się aktywność modelu słowotwórczego lub formantu i po czym można ją rozpoznać, spróbujemy odpowiedzieć na podstawie przykładów materiału faktograficznego wyekscerpowanego z komputerowego korpusu współczesnego języka litewskiego VDU. Należy powiedzieć, że produktywność typu słowotwórczego i formantu odgrywa decydującą rolę w analogicznym słowotwórstwie. Nie można jednak twierdzić, że wyrazy nie są tworzone według nieproduktywnych sposobów słowotwórczych. Do analizy wybrano słowotwórstwo przyrostkowe jako obecnie najbardziej produktywne. POTENCJALNE I OKAZJONALNE DERYWATY | 75 typów. W gramatykach jako nieproduktywne przyrostki wymienia się -eika, -ėnas, -ila, -muo, -išius, -ėlius. Jednak również za ich pomocą tworzy się derywaty, np.: šnibždeika, svaidmuo, madišius, kirmėlius, žuvėnas i in. Nie odrzucając zatem znaczenia produktywności dla słowotwórstwa, należy mówić także o aktywności lub żywotności typu słowotwórczego. Ogólnie nieproduktywne typy słowotwórcze w pewnych okresach mogą się uaktywniać i tworzyć neologizmy uzualne, potencjalne, a nawet okazjonalne. Zauważyłem: ubierać się umie, ale nie madišius. Obudziwszy się, Ksaveras, niczego nie rozumiejąc, obrzucił wszystkich mętnym spojrzeniem księżycowego... Następnie przeanalizujemy kilka typów słowotwórczych, tradycyjnie uważanych za dość produktywne*. Obecnie, jak wynika ze zgromadzonego materiału, są one również dość aktywne. Większość analizowanych formacji należy uznać za potencjalne derywaty, jednak zdarzają się także przykłady derywacji okazjonalnej. Typowym przykładem potencjalnych formacji utworzonych na zasadzie analogii są derywaty z przyrostkiem -iena, należące do kategorii nazw mięsa. W słownikach można znaleźć następujące słowa, utworzone od nazw zwierząt i ptaków, które weszły do powszechnego użycia: briediena, elniena, kalakutiena, kiauliena, stirniena, šerniena, veršiena, vištiena itd. Za potencjalne derywaty należy uznać znalezione w korpusie VDU, lecz nienotowane w DLKŽ derywaty o tym samym znaczeniu słowotwórczym: kengūriena, kurapkiena, lokiena, nutrijiena, paršeliena, smaugliena, sraigiena, strutiena, stumbriena, šuniena, varliena, varniena, vėžliena, žaltiena, žiurkiena, žvirbliena. Wiele z nich oznacza mięso ptaka lub zwierzęcia spożywanego u nas lub za granicą. Sama nie była wybredna w jedzeniu —... nie stroniła od żaltieny i młodych wron opieczonych na żarze. Sraigiena nadaje się do sałatek z gotowanymi suszonymi borowikami. Codziennie na targ w południowej prowincji przywozi się po trzy tony szczurzego mięsa. Z tym samym przyrostkiem istnieje kilka derywatów utworzonych od nazw ryb, chociaż w gramatykach takie znaczenie nie jest podawane: lašišiena, lydekiena, Zuviena. Mięso węgorza sumowego jest bardzo smaczne, choć pełne ości... Prościej byłoby kupić w sklepie wędzone lub solone mięso łososia. V. Urbutis w swojej monografii (1978: 272) nie uznaje takich tworów nawet za potencjalne i traktuje je wyłącznie jako błędy słowotwórcze. Uważamy, że oczywista zarówno semantyczna, jak i słowotwórcza analogia pozwala zaliczyć takie twory, jeśli nie do potencjalnych, to przynajmniej do okazjonalnych, ponieważ „norma językowa jest tolerancyjna wobec różnej ekstrawagancji okazjonalizmów” (Lykov 1976: 18). Na podstawie semantycznej i słowotwórczej struktury słowa dvėseliena utworzono słowa lavoniena, moteriena. Pod względem znaczenia swoich wyrazów podstawowych derywaty te są jeszcze bardziej niż nazwy „mięsa” ryb oddalone od typowych przykładów analizowanego typu słowotwórczego. Prawdziwymi 2 Przy ustalaniu, czy typ słowotwórczy jest produktywny, opieramy się na gramatyce „Dabartinė lietuvių kalbos gramatika” (Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1994). 76 | JURGITA MIKELIONIENĖ za okazjonalizmy, których deformacja strukturalna i semantyczna jest niezwykle wyraźna, należy uznać bulwarienę, formulienę, gazetienę, słowienę, słówkienę, dziennikarzienę..., ponieważ ich wyraz podstawowy nie oznacza mięsa ani zwierzęcia, ani ptaka. Niekiedy takie derywaty są bliższe nazwom potraw (por. szaltiena) lub po prostu nazwom „mięsa” jakiegoś ciała, również zaliczanym do tej kategorii, por. uoliena, grybiena,... obiekty są tworzone z materiału językowego — słowieny. Wspomniane okazjonalizmy są niezwykłe nie tyle pod względem słowotwórstwa, ile semantyki. Nasze społeczeństwo było karmione gazetieną z trucizną....- ma psi węch i natychmiast ucieka od cuchnącej słowieny, której obecnie jest u nas całe mnóstwo. Syntetyczny surowiec to opanowany skrzep nicości, zagęszczona formuła. Taki materiał nazwaliśmy formulieną. Wyraźny wpływ analogii jest zauważalny w kategorii słowotwórczej nazw narzędzi. Po przeanalizowaniu odnotowanych w korpusie, lecz niezarejestrowanych w DLKŽ derywatów z przyrostkiem -iklis wyraźnie widać produktywność i żywotność tego typu słowotwórstwa. Aktywnie za pomocą tego formantu tworzy się nowe terminy informatyczne (griebiklis, kaupiklis, trumpiklis, valdiklis), a także nazwy różnego rodzaju urządzeń i przyrządów (delsiklis, gaviklis, kroviklis, lankstiklis, šaldiklis, šildiklis), materiałów charakteryzujących się cechami wyrażanymi przez wyraz podstawowy (emulsiklis, ploviklis, rausviklis, rišiklis). Chętnie tworzy się tego typu derywaty również jako odpowiedniki zapożyczeń, np.: zamiast konteineras — talpiklis, zamiast mikseris —plakiklis, zamiast polirolis —blizgiklis. Nietypowe, a nawet niezbyt poprawne przykłady tego typu słowotwórstwa wywodzą się od tematów przedrostkowych, jednak nie są postrzegane jako jakieś niezwykłe, indywidualne twory, dlatego nie należy ich uważać za okazjonalizmy: iškasiklis, nuėmiklis, pertraukiklis, pračiuožiklis, pranešiklis, pridegiklis, susegiklis. Nowsze i bardziej niezwykłe wydają się jedynie kvepiklis, liesiklis, reiškiklis: Kad automobilis kvepėtų, salone pakabinkite specialų kvepiklį. Ten przygotowany do gliny garncarskiej liesiklis ma taką samą grubość ziaren jak ta występująca w już wypalonych garnkach....- podkreślić takie cechy: 1) pojęcie zdania jako podstawowego wyrażnika myśli... Przedstawione przykłady pokazują, że choć zarówno jedne, jak i drugie derywaty opierają się na analogii, pragmatyka, semantyka i struktura derywatów potencjalnych i okazjonalnych niekiedy, choć nieznacznie, lecz rzeczywiście się różnią. Pojawienie się pierwszych często jest uwarunkowane określonymi warunkami (np. różnorodnością dań podawanych w restauracjach), natomiast drugie są wytworem językowej pomysłowości i fantazji autora. A zatem derywaty potencjalne pełnią przede wszystkim funkcję nominacyjną, podczas gdy rola okazjonalizmów wiąże się z przekazywaniem oceny emocjonalno-ekspresywnej. Tak więc derywaty potencjalne, często po pewnym czasie przechodzące do kategorii derywatów systemowych, powstają z konieczności nazwania nowych dziedzin działalności. Przeanalizujemy nowe derywaty typu z przyrostkiem -(inink)ystė należące do kategorii słowotwórczej abstraktów odrzeczownikowych. Na przykład, za pomocą produktywnego przyrostka -ininkystė utworzono, lecz jeszcze nie włączono do słowników, nazwy gałęzi gospodarki: grybininkystė, grūdininkystė, jautininkystė, putpelininkystė, sliekininkystė, uogininkystė,žąsininkystė. Podstawę słowotwórczą tych wyrazów stanowią nazwy hodowanych lub uprawianych zwierząt i roślin, a także nazwy wytwarzanych produktów: dešrininkystė, koklininkystė, laikraštininkystė, pašarininkystė, prieskonininkystė. Inne derywaty z tym przyrostkiem również nazywają działalność, lecz wyrazem podstawowym jest tutaj zawód lub stanowisko osoby: namudininkystė, operatorystė, orakulystė, oratorystė, popiežystė, sielininkys- POTENCJALNE I OKAZJONALNE DERYWATY | 77 tė, Saulyste, trenerysté, viréjysté, Zygeivysté. Nierzadko derywaty te mają odcień ironiczny: premjerysté, prezidentysté, rasytojysté. Produktywność przyrostka ilustruje także tworzenie derywatów od nowych zapożyczeń: sponsorysté, sutenerysté. Szczególną cechę oznaczają takie derywaty, jak autsaiderystė, kekšystė, luosystė, nemoksystė, prisitaikélystė, verteivystė, z rdzeniami wyrazów nienormatywnych: Smuklerysté, šulerystė, Zulikyste. Prawie wszystkie, z wyjątkiem wegetarianizmu, mają negatywne konotacje. Wśród wszystkich tych derywatów z tym przyrostkiem, choć różniących się odcieniami znaczeniowymi, niemało jest formacji o temacie złożonym, których pierwszy człon jest nazwą rzeczy, na którą skierowane jest działanie wyrażone drugim członem: niecielesło, szklarstwo, szyldotwórstwo; matkobójstwo, tyranobójstwo. Analogię w tworzeniu tych słów wyczuwa się w seryjnych członach -dirbystė, -žudystė (por. spotykane w słownikach krzyżodziejstwo, bratobójstwo). Są one wyprowadzone od nazw osób o temacie złożonym. Inny jest wyraz vaistažolininkystė. Od złożeń z pierwszym członem przymiotnikowym wyprowadzono wyrazy noworodztwo, śleporodztwo. Pojedyncze są wyrazy brokdarystė, knygrijystė, kraugerystė, pilvapenystė, vaizdakūrystė, žiniarinkystė, žmogėdrystė. Ze względu na niezwykłą semantykę już przypominają derywaty okazjonalne. Za okazjonalne można uznać derywaty z nietypowym drugim członem (rzeczownikowym lub przymiotnikowym zamiast czasownikowego): słodkogłosowość, krętogłowość, krzywoprostowość, świętogłupota. Jeszcze bardziej od regularnego słowotwórstwa odbiegają: błądząco-wiarowość, widzeniowość, dorosłość, środkowodorosłość, telejedynowładztwo. A tym, którzy bardziej lubią piesze wędrówki z plecakami na ramionach, centrum proponuje różne trasy turystyki pieszej....był gotów wziąć na siebie niemały ciężar krótkiego premierostwa....tylko bibliotekarki mogły zrozumieć moją książkowość, jeszcze młodszy brat Wytas....zwyczaj brzuchoplenności stał się dla mnie nawykiem, dlatego też tarzgam się w błotnistym bajorze. Czasami twórczość autorska widoczna jest także w prezentacji okazjonalizmów w tekście; występują one wraz ze słowem, które naśladują i na którym się opierają: ..przypełzły zaskrońce i lizały jego oczka, uszka, główkę... Stąd u Krivė Prūtasa jasnowidztwo, jasnosłyszenie i jasnomyślenie. Wykręci jakąś świństwo (albo szczurzyzm). Tutaj derywat jasnosłyszenie pod względem słowotwórczym należy uznać za potencjalny (odpowiada modelowi wyraźnie słyszy, wyraźnie widzi), natomiast jasnomyślenie może być także okazjonalne, ponieważ drugim członem podstawy słowotwórczej jest tu rzeczownik (jasny rozum). W słownikach odnotowano podobne derywaty utworzone od rzeczowników złożonych, których pierwszy człon to aiškus-/aiškiai-, a drugi człon podstawy słowotwórczej jest czasownikowy. Przez analogię do wszechwiedzy utworzyć wszechwidzenie i wszechmoc. Ogólnie rzecz biorąc, różnorodność potencjalnych i okazjonalnych derywatów jednego typu słowotwórczego można zilustrować przykładami abstraktów rzeczownikowych z przyrostkiem -ybė. Wśród rzeczowników z przyrostkiem -ybė, których nie znaleziono w „Słowniku współczesnego języka litewskiego” (2000), lecz odnotowano w komputerowym korpusie tekstów VDU, niemało jest tworów potencjalnych, tj. takich, które są jedynie substytutami przyrostka -umas, bez żadnej różnicy znaczeniowej, brzmią jednak nieco mniej zwyczajnie, bardziej nowo, np.: ribotybė, sodrybė, šlapybė, vaiskybė, vienišybė, žiaurybė: ...wyobraźmy sobie, że nagle tracimy całą naszą wiedzę, wszystkie nasze teorie o postrzegalnym świecie: jaki chaos, jaka samotność otworzy się przed człowiekiem.- ...a ta czerń, słoność, wilgotność tego chleba! — 78 | JURGITA MIKELIONIENĖ jak solone mydło......w najwyższym punkcie —rajskie świetlistości, a w najniższym —ciemności piekła....naczytawszy się o nieszczęśc- , iu naszych czasów —niezliczonych przestępstwach, niewypowiedzianych okrucieństwach. Oczywistych odpowiedników słowotwórczych nie mają wyprowadzone z niezbyt typowych wyrazów podstawowych apstybė, jokybė, nenumatomybė, pažįstamybė, vidybė: Dowcipności w tym opowiadanku —co niemiara. Jedyną czystą jakością i istotą słowa jest właśnie jego nicość....przyszłość —dziedzina nieokreśloności i nieprzewidywalności...- .przedmiot, który znalazł się w polu widzenia teorii, nie traci całej swojej zrozumiałości i całej swojej znajomości. Ciekawsze są derywaty švankybė, žinomybė, które w zdaniach pełnią funkcję słowotwórczych antonimów dla derywatów z przedrostkiem nešvankybė, nežinomybė. Za indywidualny, okazjonalny derywat tego przyrostka można uznać wyraz kosmosybė: Od samego początku litewskiej telewizji widz przyzwyczaił się widzieć w tym pudełku lemonadową przyzwoitość... W ten sposób w świadomości pojawia się opozycja tego, co znane, i tego, co nieznane. Związek — to coś nieznanego, jakiś „sojuz”, tylko nie ten, który Rosjanie wysyłali w kosmos. Inną zauważalną cechą potencjalnych formacji jest to, że bardzo szybko rozszerzają gniazda słowotwórcze, z których każdy człon również może być analizowany na podstawie analogii. Tak często powstaje czasownik, którym nazywa się czynność wykonywaną przez osobę określoną słowem podstawowym: yrininkauti, jūrininkauti, muitininkauti. Nierzadko wraz z nim pojawia się także nazwa czynności — pensininkauti, pensininkavimas; turistauti, turistavimas; verslininkauti, verslininkavimas. Zdarzają się abstrakty także bez odnotowanego czasownika: kilpininkavimas, kultūrininkavimas, palūkininkavimas, sąmokslininkavimas. Oczywiste jest, że pojawienie się czasowników w prasie jest tylko kwestią czasu. Można zauważyć, że nierzadko potencjalne derywaty uzupełniają szeregi synonimów słowotwórczych. Nie są one jednak ani bardzo obrazowe, ani nacechowane stylistycznie i należy je uważać jedynie za swoisty nadmiar językowy czy wręcz balast: na przykład w słowniku znajdujemy derywat vynininkysté, a w prasie, oprócz niego, z tym samym przyrostkiem odnotowuje się jeszcze vyndarystė, vyndirbystė: Rok był szczególnie pomyślny dla winiarstwa: przyroda była wyjątkowo łaskawa dla hodowców winogron i producentów wina. Ogromne znaczenie dla winiarstwa mają kaprysy przyrody — deszcze, gradobicia i burze niszczą winnice... Dolina rzeki Ahro — jeden z najbardziej wysuniętych na północ rejonów produkcji wina. Jeszcze częściej występują synonimy słowotwórcze z innymi przyrostkami, w tym przypadku z przyrostkami -ybė, -(išk)umas, -izmas: bergždystė, luošystė, modernystė, patriotystė, savanaudystė (por. bergždumas, luošybė, modernizmas, patriotizmas, savanaudiskumas). Synonimia tego typu pojawia się nawet w jednym zdaniu: Jesteśmy przekonani, że bez podstawy duchowej trzeźwość nie będzie się umacniać, w najlepszym razie może pojawić się grupa biernych zwolenników trzeźwości. POTENCJALNE IR OKAZJONALNE DERYWATY | 79 Między potencjalnymi a okazjonalnymi derywatami jest niemało hybryd. Analogię w derywacji hybrydowej obserwujemy wtedy, gdy produktywny obcy afiks zostaje dołączony do rodzimych rdzeni: w gramatykach przyrostek -izmas przedstawia się jako jeden z najbardziej produktywnych zapożyczonych afiksów. Analogia jest wyraźna wtedy, gdy tworzy się za jego pomocą derywaty od nazw własnych związanych z życiem politycznym, społecznym lub kulturalnym: lukašizmas, miltinizmas, stašaitizmas, tomkizmas, urkinizmas, vydūnizmas, žiugždizmas. Gdy wyraz bazowy jest pospolity i oznacza nazwy jakichś kierunków, systemów, ustrojów lub po prostu jakieś cechy, derywaty mogą być potencjalne (miesčionizmas, paminklizmas, raidizmas, rūšizmas, sarmatizmas, žodizmas),jednak nierzadko ich niezwykłość semantyczna i derywacyjna wiąże je z derywacją okazjonalną (izmas, skliautizmas). Podstawę derywacji stanowią — zarówno dawne, jak i nowe obce wyrazy (švogerizmas, ubagizmas; snoumenizmas), nietypowy wyraz bazowy (pliugžmizmas, saldzialyrizmas). Pragnienie cudu nie jest żadnym snoumenizmas....- obawa przed oskarżeniem o švogerizmas skłoniła nawet do wpisania takich postanowień do ustawy o adwokaturze....opowieść o życiu Teklė jest przepełniona charakterystycznym dla litewskiej prozy słodkim liryzmem (saldžialyrizmas) („oboje zatrzymali się i długo patrzyli na czerwony zachód słońca”). Analogia działa nawet w ir odniesieniu do takich derywatów, które powstają przez połączenie części dwóch wyrazów. Wśród jų nich również niemało mieszańców. Prawdą jest, że kontaminacja, ir nawet zamierzona, przez niektórych słowotwórców (Urbutis 1978: 301) nie jest uważana za właściwe słowotwórstwo, jednak mówiąc o derywatach okazjonalnych, sądzilibyśmy, że można ją ją uznać za nietypowy sposób słowotwórczy: pracoholik, muzykoholik, seksoholik, czekoladoholik; brzuchokracja, pornokracja, sejmokracja; maustyzacja. W demokratycznym świecie zapanowała brzuchokracja. Plemię naszego rozlazłego, oświeconego młodzieństwa — to kriuki, których można rozpoznać po iš niskich czołach i ir jednakowych guzach, świadczących o tym, że bardzo rozwinięte w czasach maustyzacji bezczelności kriuków potrzebne są móżdżki; nie ko powiedziałbyś o mózgach prawej i lewej półkuli, dlatego ich intelekt zsunął się do dolnej części ciała... Na zasadzie analogii pojawia się również gra słów, swoista paronomazja, opierająca się nie tylko na podobieńsir twie słowotwórczym, lecz także na podobieństwie brzmienia słów o różnym znaczeniu. Takie derywaty różnią się zazwyczaj tylko jednym dźwiękiem, np. pluralizm — plurbalizm. ...historia przypomina i pomaga ir rozpoznawać proste rzeczy. Ir a dopiero potem — pluralizm, plurbalizm i inne piękne „drobiazgi“. Porozumienie z przemysłowcami wymaga doprecyzowania, co miano na myśli, lobbing czy lubizm, mówiąc o interesach biznesowych....prywatyzacja w rękach sprytnych facetów zmieniła się w „prychwatyzację“. XX a. Historia Europy to — historia wszelkich bolszewizmów, faszyzmów, nazizmów, „naszyzmów“, zastraszania i zagrożeń dla demokracji. A zatem słownik języka litewskiego stale wzbogaca się o przykłady nowego słownictwa, wśród których znajduje się wiele potencjalnych derywatów. Produktywne i obecnie aktywne formanty słowotwórcze warunkują powstawanie ir leksyki okazjonalnej. Niezwykłość litewskich okazjonalizmów przejawia się zarówno w nietypowym znaczeniu, jak i w tworzeniu niezgodnym z ir regułami, jednak zawsze cechuje je ne 80 | JURGITA MIKELIONIENĖ ponadczasowa nowość, niecodzienność. Wśród okazjonalnych derywatów opartych na analogii można wyróżnić kilka typów strukturalnych: 1) derywaty okazjonalne utworzone przez analogię do istniejącego w języku wyrazu nie naruszają reguł słowotwórczych, np.: aiškiaregystė — aiškiagirdystė, uogautojas — vabalautojas, statyba — ėmyba; 2) derywaty okazjonalne utworzone na podstawie istniejących modeli słowotwórczych, z pewnymi właściwymi im naruszeniami reguł słowotwórczych: naivizmas, šuneliukizmas, pažadukizmas; 3) derywaty okazjonalne utworzone nie tylko przez analogię do modelu słowotwórczego, lecz także oparte na podobieństwie brzmienia naśladowanego wyrazu, np. nacizmas — našizmas; 4) derywaty okazjonalne utworzone metodą kontaminacji: kaukodromas, seksodromas (por. kosmodromas); seksozauras, sportozauras (por. dinozauras). Zarówno w słowotwórstwie potencjalnych, jak i okazjonalnych słów wpływ analogii jest oczywisty. To właśnie ona decyduje o powstawaniu wielu nowych jednostek leksyki zarówno uzualnego, jak i nieuzualnego użycia. LITERATURA FERM, L. 1994: Ocobennocmu paszeumus pycckou nexcuxku 6 noeeiimuiū nepuod (Ka Mamepuane 2a3em), Uppsala. (Acta Universitatis Upsaliensis. Studia slavica Upsaliensia, 33.) GAIVENIS, K., KEINYS, S. 1990: Słownik terminów językoznawczych, Kowno: Šviesa. Lykov, A. G. 1976: Coespewennas pycckas nekcukonozusa (pycckoe oKKa3uonanbKkoe ¢i06o), MocKBa: Briciias mixona. Morscn, W. 1999: Podstawy niemieckiego słowotwórstwa, Berlin-Nowy Jork: de Gruyter. (Pisma Instytutu Języka Niemieckiego, 8.) URBUTIS, V. 1978: Teoria słowotwórstwa, Wilno: Mokslas. ZeMsSKAJA, E. A. 1992: Crosoobpasosanue kak desmearsnocms, Mocksa: Hayka. Jurgita Mikelioniené Otrzymano 2002 04 15 Witolda Uniwersytet Witolda Wielkiego, ul. S. Daukanto 28, 3000 Kowno, Litwa jurgita mikelioniene(dfc.vdu.lt