Edenda Curaverunt, Józef Marcinkiewicz ir Norbert Ostrowski. „Mvnera lingvistica et philologica Michaeli Hasivk dedicata“

138 | RECENZJE MVNERA LINGVISTICA ET PHILOLOGICA MICHAELI HASIVK DEDICATA. EDENDA CURAVERUNT JOZEF MARCINKIEWICZ ET NORBERT OSTROWSKI Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Katedra Skandynawistyki i Baltologia, 2001, 273 s., ISBN 83-232-1198-1. (Poznańskie Studia Bałtystyczne, 1.) Symboliczne jest, że w ostatnich latach kilka jubileuszowych zbiorów artykułów poświęconych zagranicznym bałtystom rozpoczyna nowe serie książek bałtystycznych. Oto w 2000 roku ukazała się publikacja Aspekte baltistischer Forschung, honorująca wybitnego niemieckiego slawistę i bałtystę Rainera Eckerta — pierwsza książka serii „Schriften des Instituts für Baltistik der Ernst-Moritz-Arndt-Universität Greifswald“. Tę tradycję podtrzymuje także zbiór artykułów dedykowany profesorowi Michałowi Hasiukowi, krzewicielowi polskiej bałtystyki: wyznacza on początek serii „Poznańskie Studia Bałtystyczne“. Z drugiej strony, jak wynika z przedmowy redaktorów publikacji, Józefa Marcinkiewicza i Norberta Ostrowskiego, jest to także swoiste przedłużenie dawnej serii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu „Seria Filologii Bałtyckiej“, do której należały trzy ważne dla bałtystów książki, wydane jeszcze w drugiej połowie lat siedemdziesiątych XX wieku'. Oprócz listy osób składających prof. Hasiukowi gratulacje z okazji 70. rocznicy urodzin oraz obszernej bibliografii jego prac, we wspomnianym zbiorze artykułów pokrótce przedstawiono także najważniejsze epizody z życia jubilata, zwłaszcza jego działalności naukowej (s. XV-XVII, Eugeniusz Rajnik). W niniejszym opisie wyodrębniono kilka najważniejszych kierunków zainteresowań naukowych Hasiuka — dialektologię litewską, fonologię i fonetykę, historię języków bałtyckich. Jest rzeczą oczywistą, że redaktorzy starali się, aby również większa część artykułów zamieszczonych w publikacji omawiała właśnie zagadnienia takich, bliskich jubilatowi, dziedzin. Zamieszczono także prace literaturoznawcze — wszak Michatas Hasiukas, który wiele wysiłku poświęcił rozwijaniu lituanistyki w Polsce, zwłaszcza w Poznaniu (od 1987 roku kierował Katedrą Języków Bałtyckich Uniwersytetu Poznańskiego), bardzo wsparł również jej stronę literacką. Po głębszym wniknięciu w prace opublikowane w wydawnictwie oczywiste staje się, że największe miejsce zajmują tu diachroniczne badania języków bałtyckich. Niemało artykułów poświęcono historii słów — etymologii, słowotwórstwu historycznemu, morfologii historycznej. Część prac etymologicznych rozwija badania zapożyczeń. W artykule o lakonicznym tytule „Lie. (zob.) „abrinas“ (s. 73–79) Vincas Urbutis uzupełnia historię słów języka litewskiego o kilka kolejnych wyjaśnionych zapożyczeń. Tym razem przekonująco pokazano, że żmudzki dbrinas „stačio medžio indelis su atvožu sviestui ar kt. įsidėti”, wprowadzony do DZ jako słowo własne, w rzeczywistości jest późnym leticyzmem, zapożyczonym z gwar łotewskich południowo-zachodniego zakątka Kurlandii. Nawiasem mówiąc, przelotnie poruszono także inne nazwy dawnej drewnianej maselnicy, zwłaszcza przypuszczalny slawizm vogonas. Interesujący jest rozwój semantyczny słów „abrinas” i „vogonas”. Znaczenie obu słów dość znacznie odbiega od znaczeń słów będących źródłem zapożyczenia — łotewskich i słowiańskich; la. abra – zwykłe znaczenie ‘dzieża, niecka do wyrabiania ciasta’, nie jest ono obce również części przykładów słowiańskich. Badacz słusznie stwierdza, że znaczenie litewskiego zapożyczenia mogło przejść od „dzieży, koryta do wyrabiania ciasta” do „starej drewnianej maselnicy, maślnicy” albo poprzez znaczenie pośrednie „(drewniana) misa (z pokrywą- )”, albo bezpośrednio w wyniku specjalizacji, por. lit. dėžė „skrzynia, skrzyneczka” i „maślnica”, wywodzone z br. d3xvxd oraz le. dzieža „dzieża”. 1 Kolbuszewski (1977), Kudzinowski (1977), Hasiuk (1978). RECENZJE | 439 Na podstawie pewnych osobliwości pisowni tekstów pruskich jeden germanizm języka pruskiego ustalił Pietras U. Dinis w artykule „Linguistics and Baltic Philology: On EV 469 Scrundus, EV 558 Scrundos” (s. 131–136). Według niego pr. scrundus, scrundos „nożyce”, w pierwotnym znaczeniu *„odłamanie, oderwanie”, odzwierciedla pr. [[rund-] i jest związane ze śr.-w.-niem. schrunde „pęknięcie, rozdarcie skóry”, schriindic „mający pęknięcia na skórze” (por. śr.-w.-niem. schrinden „pękać, rozrywać się, rozpadać się, kruszeć”- ). Ponieważ w niemieckich derywatach z tak zwanym sufiksem zerowym znaczenie obiektu czynności, rezultatu, jest najczęściej ściśle związane ze znaczeniem nomina actionis, takie zapożyczenie wydaje się całkiem prawdopodobne. Być może właśnie ze względu na znaczenie narzędzia, nabyte w wyniku germanizmu pruskiego, warto byłoby podać inne paralele. Interesujące związki z historią słów języka litewskiego ukazuje artykuł Lembita Vaby „Is the Finnic lanko a Germanic or a Baltic loan?“ (s. 157–160). Chociaż rozpatruje się tu kwestię słowa w językach fińskich, zaproponowana etymologia nazwy powinowatych małżeńskich lanko “powinowaci małżeńscy [itp.]' zależy bezpośrednio od wyjaśnienia źródła zapożyczenia — pochodzenia litewskiego słowa. Próby Kari Liukkonena, by powiązać fińskie lanko z lit. (ż.) nitolanka, lanka "uległość, uniżenie; marčios lenktini vyro giminės' Vaba uważa za pozbawione podstaw semantycznych. Prawdą jest, że w artykule odrzucona etymologia została przedstawiona nie całkiem poprawnie — przy nuolanka podano jedynie znaczenie ‘uległość, uniżenie, szacunek- ’; Zatem związek etymologiczny wydaje się zupełnie niezrozumiały, a w rzeczywistości należałoby go szczególnie krytykować ze względu na nowość wybranego żmudzkiego derywatu i jego ograniczone rozpowszechnienie. Źródło zapożyczenia z języków fińskich wybrane przez estońskiego uczonego — lie. Laigonas — pod względem semantycznym, rozpowszechnienia i dawności wydaje się chyba bardziej odpowiedni. Jednak, jak przyznaje również autor pracy, w takim przypadku napotykamy trudności fonetyczne i musimy już rozstrzygać problemy etymologii litewskiego wyrazu oraz fonologii historycznej. Szkoda, że Vaba nie skorzystał z monografii Rūty Buivydienė Lietuvių kalbos vedybų giminystės pavadinimai (1997), w której szczegółowo przedstawiono historię badań nad laigonasem i oceniono przedstawione etymologie. Buivydienė słusznie daje pierwszeństwo wiązaniu z wyrazami pochodzącymi od rdzenia ide. *leik'- „łączyć, związywać”, „przysięgać, zobowiązywać się”. Zatem językoznawca najprawdopodobniej mógł nie poświęcać tak wiele miejsca innym, słabiej uzasadnionym alternatywom. przetłumacz ten tekst na język polski. Zdanie: „Tad veikiausiai kalbininkas būtų galėjęs neskirti tiek daug vietos kitoms menkiau pagrįstoms alternatyvoms.” po litewsku oznacza: „Zatem językoznawca najprawdopodobniej mógł nie poświęcać tak wiele miejsca innym, słabiej uzasadnionym alternatywom.” Nie powinno być ono tłumaczone ponownie. Dalszy ciąg tekstu: „Apgailestautina, kad Vaba nepasinaudojo Rūtos Buivydienės monografija Lietuvių kalbos vedybų giminystės pavadinimai (1997), kurioje išsamiai pristatyta laigono tyrimų istorija, įvertinos pateiktos etimologijos.” po polsku brzmi: „Szkoda, że Vaba nie skorzystał z monografii Rūty Buivydienė Lietuvių kalbos vedybų giminystės pavadinimai (1997), w której szczegółowo przedstawiono historię badań nad laigonasem i oceniono przedstawione etymologie.” Ten fragment również nie wymaga ponownego tłumaczenia. Oto poprawiona wersja całego tekstu: Szkoda, że Vaba nie skorzystał z monografii Rūty Buivydienė Lietuvių kalbos vedybų giminystės pavadinimai (1997), w której szczegółowo przedstawiono historię badań nad laigonasem i oceniono przedstawione etymologie. W artykule za prototyp fińskiego słowa uznaje się lit. *langonas, który, jak się przypuszcza, mógł istnieć obok laigonas, podobnie jak warianty aldra //audra; bengti //baigti; tvankas // tvaikas; strungas || strugas. Jednak sama wymienność sonantu i samogłoski, a dokładniej może dyftongu i dwugłoski, w rdzeniu lub przyrostku jest dość problematycznym, nie całkiem jasnym zjawiskiem językowym. Nie do końca jasny jest również związek podanych przykładów; przynajmniej część z nich odzwierciedla różne prawidłowości językowe: aldra //audra oraz inne podobne warianty są wynikiem charakterystycznej dla niektórych gwar wymienności al //au (zob. szerzej Zinkevičius 1966: 164); bengti, który uformował się później obok baigti, beigti, ma wtrąconą spółgłoskę n pochodzenia wtórnego (zob. Urbutis 1981: 100-104); co do związku tvaikas i tvankas nie ma zgodnej opinii (Urbutis 1981: 102, przypis 26) itd.” Zatem zaproponowane wyjaśnienie suo. lanko pozostaje nadmiernie hipotetyczne. Badania Marioli Walczak-Mikotajezakowej (,,български в болгарском языке“, s. 167-173) — to dalsze doprecyzowanie słownika bałtyzmów Jūratė Laučiūtė Crosaps 6armuzmos 6 cragsmckux azvixax (1982). Podobną pracę wykonywali już inni uczeni, por. recenzję Vincasa Urbutisa (Urbutis 1984: 184-191), uwagi Aleksandra Anikina (Anikin 2001: 8-10). W omawianym artykule słusznie podaje się w wątpliwość możliwość dziewięciu bułgarskich słów wymienionych w słowniku Laučiūtė, bycia 2 Postulowanym zmianom fonetycznym słowa kitimams netikty oraz szeroko zbadane przez Vytautasa Vitkauskasa zjawisko zastępowania samogłosek nosowych dyftongami lub dwugłoskami wskutek epentezy (Vitkauskas 2001: 120-126). 140 | RECENZJE bałtyzmami. Tylko jeden z nich — sexmep — jest niewątpliwie pochodzenia bałtyckiego, jednak z punktu widzenia języka bułgarskiego jest to rusycyzm. Podobnie część innych słów wymienionych w słowniku trafiła do języka bułgarskiego za pośrednictwem bliższych języków słowiańskich, pozostałe zaś — najprawdopodobniej są po prostu pokrewnymi słowami, sięgającymi wspólnej epoki Bałtów i Słowian. Spośród badań nad pochodzeniem rodzimych słów bałtyckich na pierwszym miejscu należy wymienić pracę Wojciecha Smoczyńskiego. W artykule „Litewskie stogas obok innych refleksėw pie. pierwiastkéw na *-h,T“ (s. 15-27) rozwija on myśl wysuniętą we wcześniejszych pracach „Indoeuropejskie podstawy stownictwa litewskiego- “, „Komentarz laryngalistyczny do wybranych formacji litewskich“ (Smoczynski 2001: 131tt., 252), dotyczącą pochodzenia litew. stégas, a dokładniej prus. *stag-a-, Jego zdaniem to izolowane słowo jest pozostałością zanikłego czasownika lie. *stogti, stoga, stogo „spływać kroplami, przesączać się, kapać” (mającego odpowiedniki w języku greckim) derywat®. Pierwotne znaczenie stégas byłoby wówczas ‘rynna odprowadzająca wodę, okap dachu do odprowadzania wody deszczowej’, natomiast obecne rozwinęło się metonimicznie. Semantyczna strona przedstawionej hipotezy budzi pewne wątpliwości. Brakowałoby bardziej oczywistych paralel w innych językach. Oto motywacja większości podstawowych słów ide. części języków nazywających dach pozostaje jednak związana z przykrywaniem: niem. Dach, germ. * paka-, l. łot. toga, ros., brus. xpsrua i in., por. także lie. trm. pokrywa „dach“ (LKZ, 259). Zatem bardziej wiarygodna wydaje się niewspomniana w artykule etymologia Vytautasa Mažiulisa w Etymologicznym słowniku języka pruskiego, która powraca do wcześniejszych prób powiązania tego słowa z ide. *(s)teg-‘pokrywać': bł. (dial.) *stūgas — derywat fleksyjny od czasownika bł. *stag-/stag- -‘dengti’ —*stag-, egzistavusios šalia veiksmažodžio bl. *steg-‘dengti’, plg. giminišką pr. steege ‘darziné’ < pr. *stėgė ‘apdengimas’ < pr. stėg-‘dengti’ < bl. *steg-'t. p.' etc. (Mažiulis 1997: 157tt.). Be stogas etimologijos, Smoczynskio straipsnyje aptarta keliolika lietuvių kalbos žodžių, kurie fonologine struktūra atitinka suponuotąjį *stūg-< *stéh g-, t. y. *C(C)eh,T. Apie dalį čia nagrinėjamų žodžių kilmės aiškinimų jau buvo užsiminta ankstesniuose autoriaus darbuose. Tačiau yra ir visai naujų etimologinių sąsajų, kurios nauja medžiaga papildo žymųjį vokiečių kalbininkų veikalą Lexikon der indogermanischen Verben (žr. Rix 1998). Gana problemiški Piotro Stalmaszczyko ir Krzysztofo T. Witczako pristatyti žodžių kilmės tyrimai („On two Baltic-Celtic terms for “stallion'“, p. 29-32). Jak można zrozumieć z artykułu, są one ściśle związane z projektem nowego porównawczego etymologicznego słownika języków indoeuropejskich opracowywanego na Uniwersytecie Łódzkim. Językoznawcy przedstawili dwie nowe etymologie bałtyckich słów oznaczających ogiera, konia. Twierdzi się, że źródłem zapożyczenia pr. sweriapis ‘koń turniejowy’ oraz wsch. sl. *swerjep» jest wymarły dialekt wschodnioceltycki *swerihapos ‘ogier’, por. st. irl. serrach “młody koń, źrebię’ i in. Niemniej jednak nieprawdopodobne jest, by Prusowie zapożyczyli to przypuszczalne słowo celtyckie bezpośrednio, a nawet posiadali wspólne słowo bałt.-słow. *swerjapas. Najprawdopodobniej, jak sądzi wielu wybitnych prusistów naszych czasów, jest to polonizm pruski. Ponadto ani w językach słowiańskich, ani tym bardziej bałtyckich nie stwierdzono ani jednego wiarygodnego przypadku zapożyczenia z języków celtyckich, ani jednej całkowicie przekonującej wyłącznej bałtycko-celtyckiej izoglosy (por. Dini 2000: 53t., 152t.). Dlatego zamiast stworzonej złożonej i skomplikowanej etymologii znacznie bardziej przekonujące wydaje się le zaproponowane jeszcze przez Trautmanna i Vasmera. šwierzepa ‘klacz’, Ce. sverep(ec) “chwast polny; ‘ogier hodowlany’ i in. wiązanie z niezachowanym w języku polskim, lecz poświadczonym w innych językach słowiańskich przymiotnikiem, por. csł. r. swerép ‘dziki’, słń. srėp “srogi, surowy’ i in. Nowe przypuszczalne bałtycko-celtycko-indoirańskie powiązanie etymologiczne: wsch. staroir. *kumelias ‘kumelys’ (*ku3 Nawiasem mówiąc, nie jest jasne, dlaczego ujawniana derywacja słowotwórcza sięga tylko czasów pralituwskich, skoro stogas jest wyrazem wspólnobałtyckim. RECENZJE | 141 melias), st. irl. meile „koń” < celtyckie *melyos, st. i. maryah ‘ogier’ — również wydaje się dyskusyjne. Wyraz st. i. mdrya w znaczeniu ‘ogier’, rzekomo odnotowany w Rigwedzie, jest podawany jedynie w starszych słownikach sanskrytu z końca XIX wieku. W nowszych pracach naukowych znaczenie to w ogóle nie jest podawane (por. Mayrhofer 1996: 326; Geldner 1951 a: I91.13; 1951 b: IX 97.18). Tak więc takiego znaczenia tego wyrazu w języku staroindyjskim najprawdopodobniej nie ma. A przypuszczalnie spokrewnionego st. irl. nie w pełni jasne znaczenie utrudnia wiarygodne ustalenie związków genetycznych. Napisany po łacinie artykuł Ignacego R. Danki „De Balticis ciconiae nominibus“ (s. 1—4), którym redaktorzy rozpoczęli wydawnictwo i niejako je reprezentowali, jest jaskrawym przykładem ideologizacji badań indoeuropeistycznych i nieczytania literatury etymologicznej. W pracy przedstawiono przegląd badań nad pochodzeniem niektórych bałtyckich nazw bociana. Najczęściej ograniczono się wyłącznie do prac dawnych klasyków indoeuropeistyki, natomiast nie zainteresowano się tym, co napisali bałtyści w drugiej połowie XX wieku. Oto od czasów Pokornego rzekomo nie analizowane lit. gūžas, gužūtis uważa się za dziedzictwo indoeuropejskie, 0 w rzeczywistości, jak ustalił Vincas Urbutis, jest ono tworem epoki języka litewskiego (por. gūžinti "iść pochylonym, zgarbionym', gužinėti “chodzić skulonym, włóczyć się', gūžtis “zbierać się w kupę, kulić się’, gaūžtis ‘garbić się, wciągać szyję, kucać' i in. ; zob. Urbutis 1981: 33 i przyp. 43). Nie wspomniano również o innych nazwach czapli w językach bałtyckich, szczegółowo przeanalizowanych w studium Urbutisa: lie. garnys, gervė i in., la. trm. etymologii guoris (Urbutis 1981: 18, 24 i n., 32 i n.), choć są one znacznie lepiej uzasadnione niż te przytoczone w artykule. Jeszcze dziwniejsze jest to, że jakoby jedynym rozważanym pochodzeniem germańskim słowa gandras, o innych możliwościach zaś się nie mówi, a po zagłębieniu się w literaturę wskazaną w przypisie (s. 2, przypis 4), pozornie potwierdzającą tę jedyną drogę, okazuje się, że pierwszeństwo przyznaje się tu zupełnie innym wyjaśnieniom pochodzenia. Ponadto w artykule kilkakrotnie powołuje się na wydany niegdyś przez Z. Zinkevičiusa słowniczek polsko-jaćwieski, cytując stąd rzekome odpowiedniki w języku jaćwieskim (sterkas, gerwe), choć Wolfgang Schmid dość przekonująco ustalił, że w tym dziełku zapisano w istocie nie język jaćwieski”. Nawet przedstawiona nieco później opinia Zinkevičiusa, że zapisano tu słowa jaćwieskie (jako pewnego rodzaju związku plemion bałtyckich) oraz litewskie, używane przez ludność zamieszkującą dorzecze rzeki Naura (Zinkevičius 1992: 99-133), nie daje podstaw do tak ufnego i bezkrytycznego spoglądania na to źródło. Wyjątkowo wszyscy podkreślają, że dane należy oceniać bardzo ostrożnie. W publikacji znajduje się kilka prac poświęconych onomastyce. Jozef Marcinkiewicz omawia pochodzenie przyrostka -ukas w suwalskich nazwiskach („The -ukaffix in Lithuanian personal names of the Suwatki region“, s. 55-62). Na podstawie danych z tak zwanych rejestrów leśniczówek Falka [opublikowanych] (XVIIXVIII w.) twierdzi, że wspomniany przyrostek suwalskich nazwisk jest litewski, a nie białoruski (ten ostatni dostrzega tu niemała liczba badaczy). Mimo to przedstawione fakty nie dają ostatecznej odpowiedzi: część kościelnych imion łacińskich weszła do języka litewskiego właśnie za pośrednictwem języków białoruskiego lub polskiego, a rozstrzyganie o typowym zlituanizowaniu niektórych ich wariantów przy ścisłych kontaktach polskich, litewskich i białoruskich jest bardzo trudne. Czasami brakuje również precyzji. Oto twierdzi się, że wspominane przez innych lingwistów białorusyzmy gwar polskich są „really Lithuanian origin (sic)“ (s. 56, przypis 4), chociaż litewskie odpowiedniki części z nich, np.: pacuki (por. pacūkas), kančuk (por. kančūkas- ), kindžuk (por. kindziūkas), są zapożyczeniami. Adaptację bałtyckich toponimów i antroponimów na pograniczu polsko-białorusko- -litewskim omówiono w artykule Michata Kondratiuka „O cjaBskn3aniuH 6anTHIICKHX TOTMOHHMOB H AHTDpONOHHMOB Ha 4 Słowniczek rzeczywiście zawiera mieszaninę języków litewskiego, łotewskiego i niemieckiego, którą mógł posługiwać się żydowski osadnik, niedostatecznie znający języki litewski i łotewski (zob. Schmid 1986: 273-286). 142 | RECENZJE NOJIBCKO- -OEJIOpYCCKO-JIKHTOBCKOM riorpaHHube“ (s. 161-166). Badania te wyrosły z wcześniejszych prac naukowca (por. zwłaszcza Kondratiuk 1985 i 2000). Zgromadzona baza nazw polskiego Białegostoku, białoruskiego oraz okolic Grodna umożliwiła przegląd sposobów slawizacji ustalonych litewskich toponimów i antroponimów: fonetycznej, fonetyczno-słowotwórczej, kilku odmian o charakterze hybrydowym (rdzeń słowa bałtycki, a drugi element — słowiański), translacyjnej oraz adaptacji o charakterze etymologii ludowej. Interesująca, choć kontrowersyjna, jest praca Mykolasa Leto Palmaitisa, analizująca pochodzenie niektórych prusko-ruskich nazw miejscowych i osobowych („Old Prussian Share in Creating the First Russian State“, s. 141—153). Opierając się na danych z zakresu historii i protohistorii (kronik, legend), archeologii oraz onomastyki, lingwista rekonstruuje (tworzy?) fragment historii Prus z IX-XIII wieku, który jest silnie związany z powstawaniem Rusi Kijowskiej. W ten sposób rozwijana jest normańska teoria pochodzenia państwa. Prusowie są tu swoistymi sojusznikami i pośrednikami Normanów, czyli wikingów i Waregów. W związku z tym proponuje się swoiste pochodzenie nazwy Russia oraz etnonimu Rusów: jest to uogólnienie nazwy wikingów Riis < Ros, por. st. isl. rēbs-menn ‘wioślarze’, według nazwy Prusów zamieszkujących dorzecze rzeki Rusnė (Russ /*Rusa), *Rus(ai), Russes. Zresztą materiał kronik i legend jest zazwyczaj wieloraki, wieloznaczny i nieweryfikowalny; bardzo trudno (a może nawet niemożliwe) uniknąć tu spekulatywności. „Prusocentryzm” hipotez stworzonych przez Palmaitisa od razu budzi poważne wątpliwości. Operowanie faktami i materiałem językowym wydaje się zbyt mocno podporządkowane jednej idei: vitjaz' («—prus. *vitingis « germ. płn. vikingr), które za pośrednictwem Prusów przeszło do języka rosyjskiego, opiera się na io-temacie pruskiego słowa, natomiast za pochodzące z Prus uważa się imię księcia Warega Oleg <—prus. *Algis (takie pruskie imię osobowe, co prawda nieodnotowane) podsumowuje przypuszczalny temat na d. przypadka dopełniacza *Algas i innych przypadków. Etymologicznie wiąże się także niektóre dawne dwuczłonowe imiona osobowe północnogermańskie, bałtyckie oraz słowiańskie. Do dziedziny onomastyki należy również artykuł Henryka Jankowskiego „The names of habitation places of Polish-Lithuanian Tatars“ (s. 189—200). W tym miejscu bada się pochodzenie toponimów miejsc zamieszkania Tatarów z okolic Troków, Wilna i niektórych okolic Białorusi oraz Polski, które, jak się przypuszcza, jest pochodzenia tureckiego. Oprócz nazw miejscowych z tureckim przyrostkiem -I4r omawia się także toponimy wywodzące się od tatarskich imion osobowych z dodanymi przyrostkami słowiańskimi lub litewskimi. Nawiasem mówiąc, litewski przyrostek -išk-(forma zeslawizowana -iški) z jakiegoś powodu jest niesłusznie uznawany za słowiański lub nawet litewsko-słowiański. języków. Interesująca i czekająca na ocenę litewskich onomastów jest próba powiązania nazwy rzeki Wokė z tureckim wyrazem pospolitym Wag. Osobliwie badania synchronii i diachronii słów oraz form łączy praca Witolda Manczaka „Rzut oka na słownik frekwencyjny języka litewskiego” (s. 47-53). W niej dalej rozwijana i uzasadniana jest myśl autora, że nieregularne zmiany dźwiękowe mogą być powodowane częstym użyciem wyrazu. Na podstawie Dažniniu dabartinės rašomosios lietuvių kalbos žodynu (1997) Laimy Grumadienė i Vidos Žilinskienė przedstawiono listę szczególnie często używanych słów, których pochodzenia nie da się wyjaśnić prawami fonetycznymi ani działaniem analogii. Widać, że większość takich słów lub form uległa skróceniu, inne powstały ze zrośnięcia kilku dłuższych słów, a jeszcze inne —ze zmienionymi dźwiękami. Dziwne, że w artykule zupełnie brak odsyłaczy do literatury wykorzystanej do ustalenia pochodzenia słów. Nie wiadomo, czy poza kilkakrotnie wspominanym Fraenkelem (zapewne jego dziełem Litauisches etymologisches Worterbuch?) uwzględniono inne prace. Najprawdopodobniej tego nie zrobiono. Zatem komentarze do niektórych słów wymagają doprecyzowania: istnieją dość przeciwstawne, różne opinie dotyczące pochodzenia nama, žemyn — niekoniecznie są one skrócone (zob. Zinkevičius 1981: 170, 182 i n. z lit.). Również co do skrócenia germanizmu pinigas nie ma pełnej jasności. Zdaniem Kazimierasa Būgi dłuższy wariant piningas (z st. w. niem. penning) przejęły tylko dialekty żmudzkie, natomiast pinigas nieco później (około 1200 r.) ze śr. w. niem. Z. pennig RECENZJE | 143 został przejęty przez dialekty auksztockie (Būga 1959: 91). A zatem mamy tu do czynienia nie ze skróceniem jednej formy, lecz z rezultatem konkurencji kilku form. Niekiedy brakuje precyzji w przytaczaniu danych ze słownika Fraenkela. Twierdzi się, że partykuła gi jest skróconą formą czasownika girdi. A w istocie tę najczęściej używaną partykułę emfatyczną gi uważa się za archaiczną i wiąże się ją z rozpowszechnionymi w dawnych tekstach formami -ge, -ga, -gu, a także z odpowiednikami w językach słowiańskich i innych (Fraenkel 1962: 126; Zinkevičius 1981: 197). Co do powtórzonej innej hipotezy Fraenkla (opartej na Endzelynie 1939: 74, 188) o homonimicznej partykule gi, występującej na początku zdania i rzekomo pochodzącej od girdi, można również mieć wątpliwości”. Jakkolwiek by było, do frekwencyjnego słownika najprawdopodobniej włączono jedynie zwykłą archaiczną partykułę gi. Należy również rozważyć, czy za nieregularny skrót warto uznać odrzucenie końcówki pierwszego członu złożenia (albo historycznego tematu wraz z końcówką), por. komentarze do šimtmetis, viešbutis®. Tworzenie złożeń z dwóch wyrazów nie przebiega chaotycznie, lecz według określonych prawidłowości. Za skrócenie odpowiadające hipotezie autora można by uznać co najwyżej usunięcie samogłoski łączącej złożenia, jednak neologizm viešbutis, niemający dłuższych wariantów, również tutaj by nie pasował. Prawdopodobnie za błąd korektorski należy uznać wywodzenie od noris, a nie od norįs. Podobną pracę W. Manczaka, poświęconą językowi pruskiemu, komentuje i uściśla również inny artykuł recenzowanego tomu, opatrzony wdzięcznym i subtelnie dowcipnym tytułem „A note on Old Prussian deiwas, Marx and engels“ (s. 155-156). Jego autor, William Schmalstieg, poprawia kilka pruskich przykładów niewłaściwie ilustrujących wspomniany związek między częstością wyrazu a nieregularnymi zmianami fonetycznymi. Skróconych form wyrazu deiwas i innych rzeczowników tematu *6 nie można uważać za formy nom. sg. z -is (deiwis itd.), ponieważ tylko one (obok nie występuje żaden wariant deiwas) są używane we wczesnym tekście pruskim — w Słowniczku elbląskim. Nieskrócona jest również forma gen. sg. siras ‘serca’: zestawiane przez Manczaka s. bżn. sl. česo w rzeczywistości odzwierciedla temat *0, natomiast forma pruska jest formą tematu spółgłoskowego, por. gr. xfįpogz. Z morfologią historyczną związane są badania Norberta Ostrowskiego nad litewskim czasownikiem („Zu den litauischen nasalinfigierenden Verben des Typs ved. punati“, s. 69-71). Według autora w języku litewskim można znaleźć kilka czasowników ze starą wstawką n: trinti, skinti i minti, natomiast ustalonych przez wcześniejszych badaczy przedstawicieli tego typu žinoti i gauti (gauna) należy odrzucić. Zagadnienia derywacji historycznej analizuje Frederik Kortlandt („OPr. -sna, Lith. -sena, Latv. -šana“, s. 137-139). Jest to kolejna próba ustalenia genetycznego związku przyrostków lit. -sena, łot. -Sana i prus. -sna (o innych próbach zob. Ambrazas 1993: 60nn.). Kortlandt rekonstruuje następujący bl.-sł. paradygmat: nom. sg. -sin, acc. sg. -senin, pozostałe przypadki — z -sna-. Karlas H. Schmidtas omawia archaiczne bałtyckie formy zwrotne uważane za odziedziczone po języku indoeuropejskim („Zum baltischen Reflexivum“, s. 5-14). Pozycję enklitycznego zaimka s(i) w wyrazach i zdaniach dawnych tekstów bałtyckich, a także użycie dzierżawczego dopełniacza zaimka zwrotnego savo w zdaniu porównuje się z odpowiednikami w dawnych językach ide. języków (indoirańskich, tocharskich, greckim i in.), a typologicznie — również z tendencjami zdań ergatywnych w językach nieide. kartwelskich. : Fraenkel wskazuje, że jego znaczenie — ‘jednak, lecz, ale’. Mimo to LKZ nie podaje takiego znaczenia, a występujące w mowie podobne użycie gi (korygowane w pracach dotyczących kultury języka) w zdaniach o połączeniu porównawczym lub przeciwstawnym było uwarunkowane rosyjskim spójnikiem i partykułą že. Z drugiej strony nie należałoby całkowicie odrzucać myśli Endzelyna. W przeciwieństwie do Fraenkela łotewski językoznawca nie wskazał wyraźnego drugiego znaczenia partykuły gi. Możliwe, że pochodzenie wspomnianego później przez niego jużgi o znaczeniu ‘prawda, tak, przy okazji’ (zostało ono uwzględnione również w LKZ) jest w istocie związane z formą czasownika girdi. Nawiasem mówiąc, wyrazami podstawowymi złożenia viešpilas, wskazywanego jako model (prototyp) wyrazu viešbutis, mogły być nie viešas i pilis, lecz viešas i pilti. 144 | RECENZJE Kilka przedstawionych semantycznych paralel języków kaukaskich i baskijskiego, dotyczących etymologii zaimka emfatycznego *patis, potwierdza wyjaśnienie znacznej części językoznawców, na przykład Delbrücka, Gamkrelidze, Iwanowa, a ostatnio szczególnie przekonująco przedstawione przez Rosina, że ide. *pot pierwotnie znaczyło ‘władca, gospodarz’ (zob. Rosinas 2000: 129-140). Jedynym artykułem poświęconym złożonej tematyce bałtyckiej akcentologii historycznej jest praca Ricka Derksena „Tonal oppositions on non-initial syllables in Latvian“ (s. 81-87). W artykule tym weryfikowane jest twierdzenie Stevena Younga, że wtórny akcent łamany w dialektach środkowej Łotwy w niepoczątkowych sylabach wyrazu niemal regularnie zastępuje pierwotny cyrkumfleks. Z przeprowadzonej analizy wynika, że ustalona prawidłowość nie jest regularna: część przykładów podanych przez Younga można interpretować zupełnie inaczej —w dialektach łotewskich lub litewskich występuje niemało wariantów o sprzecznej akcentuacji, ponadto bezpodstawnie absolutyzowano działanie prawa de Saussure’- a-Fortunatowa w niepoczątkowych sylabach. Derksen proponuje osobom, które w przyszłości będą badać pochodzenie akcentu łamanego w niepoczątkowych sylabach, pewne konsekwentne etapy: najpierw uwzględnić istniejące warianty dialektów łotewskich, następnie porównać je z faktami z dialektów litewskich, a wreszcie oprzeć się na etymologii morfemu. Nawiasem mówiąc, badania te mogłyby być również specyficznie korygowane przez dane dotyczące zapożyczeń, por. wspomniane w artykule germanizmy sipuols, maguone, slawizm cilvėks (cilvéks). W wydawnictwie zamieszczono dwie prace letonistyczne dotyczące badań nad historią dawnych tekstów. Gvidas Michelinis bada źródła pierwszej drukowanej książki łotewskiej —katolickiego tłumaczenia katechizmu Piotra Kanizjusza z 1585 roku („Źródła łotewskiego katechizmu z 1585 r.“, s. 121-129). Za pomocą obszernych cytatów pokazano, że nie udało się znaleźć jednoznacznego źródła katechizmu. Tekst łotewski jest bardziej podobny do niemieckich małych katechizmów Kanizjusza; najbliższe z nich to Der kleine Katechismus z 1584 roku oraz Catechismus In Kurtze Frag z 1581 roku. Jednak, zdaniem autora, pozostało jeszcze niemało miejsc w tekście, które nie mają wyraźnych odpowiedników. Wysuwa się dwie hipotezy: albo dzieło łotewskie zostało sporządzone na podstawie przekładów kilku różnych, wcześniej przygotowanych katechizmów Kanizjusza, albo wykorzystano jakiś skompilowany tekst rękopiśmienny (niemiecki). Warto dodać, że dodatkowych informacji w interesującej nas kwestii mogłoby być może dostarczyć sprawdzenie przemilczanej z jakiegoś powodu w artykule hipotezy dotyczącej autorstwa tłumacza: przypuszcza się, że tłumaczem katechizmu mógł być Niemiec Erthmannis Tolgsdorffas. Nawiasem mówiąc, niedokładnie podano nazwisko redaktora wydania faksymilowego katechizmu — powinno być Giinther, a ne Giinter. Artykuł Toshikazo Inouego „,„Hexoropbie 3aMeTKH K H3/laHHOMY BelnneHOeprepoM TEKCTY JIATBINNIckoro Karexusuca 1586 ropa“ (s. 113-119) omawia inny stary katechizm łotewski — przekład Enchiridionu Marcina Lutra z 1586 roku. W istocie przedstawiono tu wykaz rozbieżności i błędów znalezionych w krytycznym wydaniu łotewskiego Enchiridionu Adalberta Bezzenbergera (1875). Wariant odczytania całego tekstu zaproponowany przez autora, wraz z komentarzami w języku japońskim, został opublikowany w Japonii. Niniejsze uwagi tekstologiczne — to dopiero początek zamierzonej obszernej pracy (porównania wszystkich trzech bałtyckich tekstów Enchiridionu). Takie zamierzenie uwarunkowane jest również dość gruntownie zbadanymi przez naukowców źródłami tekstów pruskich i łotewskich (zob. Trautmann 1909: 217-479; Mažiulis 1966: 33-40; Vanags 1995: 52-62). Prawdą jest, że stosunku litewskiego przekładu Baltramiejusa Vilentasa ENCHIRIDION Catechifmas mafas do źródeł po studium Trautmanna, jak się zdaje, nikt ponownie nie badał; W dziele Vilentasa zamieszczono również jedną rozszerzoną część katechizmu z 1547 roku, przetłumaczoną z języka polskiego (prawdopodobnie jest to dzieło samego Martynasa Mažvydasa). W recenzowanej publikacji znajduje się kilka artykułów poświęconych badaniom dialektologicznym. Mogło ich być zresztą więcej, wszak badania gwar — to bodaj główna dziedzina zainteresowań naukowych Michata Hasiuka. Niemal wszystkie prace dialektologiczne poświęcone są analizie gwar litewskich w Polsce. Kazimieras Garšva RECENZJE | W artykule 145 omawia i przedstawia fonologię tych gwar oraz niektóre cechy akcentologiczne („The Lithuanian dialects of the Seinai region”, s. 33–38). Szczególnie podkreśla się fonologiczną interpretację wariantów samogłoski i:, a i e, problemy ustalenia ilości samogłosek w wygłosie i po akcencie, a także mówi się o niwelacji intonacji samogłosek długich. Jeśli zaś chodzi o wspomniane utwardzanie spółgłosek /, r, s, możliwe są również odmienne oceny: zob. Kardelis (2001: 141—150 z lit.). Dość studenckie są badania gwar Piotra Grabluna i Jowity Niewulis. W pracy Grabluna „Niektóre (sic!) kwestie użycia miejscownika w gwarze mazurskiej Polski” (s. 39–46) rzuca się w oczy bardzo niezręczne i zagmatwane stosowanie terminów określających miejscownik. Z początku artykułu oraz z angielskiego streszczenia wynika, że nazwy lokatyw / inessyw, illatyw / dyrektyw są używane synonimicznie, tj. zamiast miejscownika stanu wewnętrznego i odpowiednio zamiast miejscownika ruchu do wnętrza. Jednak przykłady pokazują coś innego: „Inessivus może być używany a) do wyrażania lokatywu oraz b) inessywu” (s. 40); „Illatyw również może być użyty a) do wyrażania inessywu oraz b) lokatywu” (s. 40), „Także illatyw pod względem znaczenia zbliża się do dyrektywu, a nie lokatywu” (s. 44). Po przejrzeniu przeglądu gwarowego użycia miejscownika, opracowanego na podstawie klasyfikacji znaczeń przypadków autorstwa Jonasa Šukysa, widać, że znaczna część opisanych połączeń z miejscownikiem to składniowe kalki języków słowiańskich (w artykule mowa jest tylko o przejęciu niektórych konstrukcji z języka polskiego- ). W artykule Jowity Niewulis „Osobliwość zaimków gwary puńskiej” (s. 62–67) omawiane są szczególnie charakterystyczne formy poszczególnych zaimków gwary puńskiej. Tutaj również zdarzają się pewne nieścisłości. Oto formy jisai., jmai., tasai. uważane za formy zaimków o określonej postaci, 0 w rzeczywistości są to formy rozszerzone o postpozycyjną partykułę -ai, -nai, które w niektórych gwarach traktuje się jedynie jako formę zaimkową (por. Zinkevičius 1966: 430 i n.). Całkiem innym swoistym gwarom, a może nawet językom, poświęcony jest artykułpublikacja Friedhelma Hinzego „Mehrsprachigkeit rund um das Kurische Haff im Bewusstsein meines Gewahrsmannes Fritz Peleikis (1904-1984) aus Preil“ (s. 98-111). Opublikowano tu późny tekst w języku kuroniskim, napisany przez byłego rybaka z Neryngi, Fritza Peleikisa. Cenne jest to, że dodatkowo zaznaczono w nim wznoszącą intonację akcentową wymówioną przez informatora podczas komentowania. Opracowano również szczegółowe komentarze do nazw miejscowych i określonych form wyrazów, z porównaniami z językiem niemieckim i językami bałtyckimi. Autor podkreślił, że podobnie jak inne późne teksty z XX wieku, „Panorama“ Peleikisa wykazuje wyraźne oznaki zanikającej gwary. Interesujący artykuł Rainera Eckerta związany z leksykologią i folklorem łotewskim „Satzgliedwertige und satzwertige Phraseologismen aus der Sprache der lettischen Folklore” (s. 89–98). Lingwista zbadał jedno gniazdo frazeologizmów, którego podstawę stanowią słowa siets i sijat. Porównanie różnorodnych frazemów folklorystycznych i przysłów przekonująco ujawniło znaczenie powiedzeń caur sietu sijūt kūdu i in. ‘pogardzać, lżyć, krzywdzić’ oraz obaliło pogląd Artūrsa Ozolsa, jakoby w łotewskim folklorze śpiewanym istniały jedynie „zalążki” nierozwiniętych frazeologizmów. Względnie młodą dziedzinę językoznawstwa — socjolingwistykę — na Litwie i Łotwie reprezentuje artykuł Joanny Ostaszewskiej i Tomasza Wicherkiewicza „Žemaitisch und Latgalisch als europaische Regionalsprachen” (s. 175–188). Autorzy ustalili, że za języki regionalne, zgodnie z ich charakterystycznymi cechami, należy uznać również języki żmudzki i łatgalski. Przy referowaniu faktów z historii Żmudzi do pracy wkradło się nieco nieścisłości. Kraj Żmudzinów (dialektu) pomylono z historyczną XV W dwóch pierwszych przypadkach mogła wkraść się pomyłka korektorska: z przykładów dialektalnych wynika bowiem, że zamiast „inessywu” powinno być „ilatyw”, por. ind'e:j p'uodi p'inigus; supõe; jo: lauk'uosna darb'u: dzi:rpčie. 146 | RECENZJE XVII-wieczne Księstwo Żmudzkie (i diecezja, której datę założenia oraz założyciela również podano błędnie), obejmujące głównie położone w środkowej Litwie ziemie auksztockie oraz umacniające auksztocki wariant języka pisanego. Dlatego Mikołaj Daukša, piszący gwarą środkowoauksztocką, jest błędnie wymieniany jako autor żmudzki, a obok rzeczywiście żmudzkiego Skuodasu wymienia się auksztockie Jurbarkas i Kiejdany. Księża i zakonnicy pielęgnowali ideę ogólnego języka żmudzkiego nie w XVIII, lecz w XIX wieku. Można było powiedzieć przynajmniej kilka słów także o XVIII wieku — właśnie wtedy (a nie w XX w.) zaczęła kształtować się swoista ortografia żmudzka. Ponadto trudno chyba zgodzić się ze stwierdzeniem, że Żmudzini do dziś wyglądają inaczej niż Auksztoci (najwyraźniej pomylono ich z istotnie wyróżniającymi się wyglądem Łatgalami). Oprócz tej pracy z zakresu lingwistyki zewnętrznej należy wspomnieć kilka innych artykułów przekraczających granice lingwistyki tradycyjnej: studium Alfreda Majewicza „Bronistaw Pitsudski and Lithuania“ (s. 201-214) o związkach znakomitego etnografa Pitsudskiego z Litwą oraz badanie Bernarda Piotrowskiego „W oczekiwaniu na niepodlegtošč. Litwini amerykańscy i z Prus Wschodnich wobec spraw narodowych (1914-1915)“ (s. 215-227) o politycznych oczekiwaniach Litwinów z Prus Wschodnich i Ameryki w latach 1914— 1915. Jak już wspomniano, w publikacji znajdują się również prace literaturoznawcze. Wszyscy oni w taki czy inny sposób są związani z literaturą litewską. Jednakże twórczość i osobę litewskiego autora analizują jedynie artykuł Juozasa Girdzijauskasa „Liudvikas Adomas Jucevičius na skrzyżowaniu kultur” (s. 241—249) oraz dość studenckie omówienie Moniki Pokorskiej- -Iwaniuk „Maironis — wielki poeta litewski” (s. 251—263). Dwie pozostałe interesujące prace pochodzą już z historii literatury polskiej: jest to ekspresyjnie napisany artykuł Jerzego Borowczyka i Radosława Okulicza-Kozaryna „Zabawy w ponurym czasie u bazylianów- ”. Zwyczaje filomatów w części III „Dziadów” (s. 229–239) oraz praca Justyny Prusinowskiej „Lament Witola — zapomniana litewska pieśń J. I. Kraszewskiego” (s. 265–270). Szkoda, że w pracy Prusinowskiej oryginał Kraszewskiego nie został porównany z tłumaczeniem na język litewski autorstwa Andriusa Vištelisa. Zatem w zbiorze poświęconym Michałowi Hasiukowi zamieszczono bardzo różnorodne artykuły — zarówno poważne studia naukowe, jak i skromne przeglądy, z których opracowania ich autorzy być może mogli zrezygnować. Omawianą publikację obniża zaskakująco niestaranny, pełen błędów językowych i korektorskich język niektórych przetłumaczonych (albo napisanych- ?) na język litewski artykułów (zwłaszcza prac literaturoznawczych). Np.: nesamonę (s. 66), sudominavo įvardį (s. 66), atitikmenys bendrinėje kalboje (s. 64), pagrindinė skirstymo kriterija (s. 37), veikalo užuomazga pasireiškė [...] Improvizacijos kūrybinėje eksplozijoje (s. 299), manuskriptų analize (s. 299), taip vadinamą (s. 230), provokacingoje [...] dramoje (s. 230), tris metus (s. 231), poetiniame mate įgydavo gilesnę prasmę (s. 232), o tuo pačiu (s. 267), būtybes bekritiškai priskiria (s. 267) itd. itd. Tad rengėjams, toliau leisiantiems įsteigtos mokslinės knygų serijos „Poznanskie Studia Battystyczne“ knygas, norisi palinkėti didesnio kruopštumo ir rūpestingumo. LITERATURA AMBRAZAS, S. 1993: Daiktavardžių darybos raida 2, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. ANIKIN, A. 2001: 3ameTku o Gantusmax. Tarptautinė Kazimiero Būgos konferencija: Etimologija ironomastika, 2001 m. lapkričio 9 d. Pranešimų tezės, Vilnius: VU Baltistikos ir bendrosios kalbotyros katedra, 8-10. BUGA, K. 1959: Rinktiniai raštai 2, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. BUIVYDIENE, R. 1997: Lietuvių kalbos vedybų giminystės pavadinimai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Dini, P. U. 2000: Baltų kalbos. Historia porównawcza, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii.