Nesusipratimai dėl dažninio žodyno

PASTABOS 129 STEPANOV, JU. S. 1972: Ударение и метатония в литовском глаголе. Baltistica, I priedas, 169–183. STEPANOV, JU. S. 1997 a: Nieparadygmatyczne przesunięcia akcentu w języku indoeuropejskim. (Założenia wyjściowe.) Вестник Московского университета. Seria 9. Filologia nr 5, 63–80. STEPANOV, JU. S. 1997 b: Nieparadygmatyczne przesunięcia akcentu w języku indoeuropejskim. (I. Wokół praw Wackernagla i Leskina.) Вопросы языкознания, 1997, nr 4, 5–26. STUNDŽIA, B. 1980: Vadinamosios bendrosios giminės vieta lietuvių kalbos morfologinėje sistemoje. Kalbotyra 31 (1), 79–87. TRUBECKOJ, N. S. 1960: Основы фонологии, Москва: Издательство иностранной литературы. TRUBECKOJ, N. S. 2000: Основы фонологии, Москва: Аспект Пресс. ULVYDAS, K., red. 1965: Lietuvių kalbos gramatika 1. Fonetika ir morfologija, Vilnius: Mintis. VAITKEVIČIŪTĖ, V. 1961: Lietuvių literatūrinės kalbos balsinės ir dvibalsinės fonemos. Lietuvių kalbotyros klausimai 4, 19–47. VALECKIENĖ, A. 1998: Funkcinė lietuvių kalbos gramatika, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. ZALIZNJAK, A. A. 1967: Русское именное словоизменение, Москва: Наука. (= Zaliznjak 2002: 1–370.) ZALIZNJAK, A. A. 2002: «Русское именное словоизменение» с приложением избранных работ по современному русскому языку и общему языкознанию, Москва: Языки славянской культуры. ZINKEVIČIUS, Z. 1966: Lietuvių dialektologija, Vilnius: Mintis. Aleksejus Andronovas St. Petersburg State University Department of General Linguistics Universitetskaya nab. 11, 199034 St. Petersburg, Russia [email protected] Otrzymano 2002 12 05 NIEPOROZUMIENIA DOTYCZĄCE SŁOWNIKA FREKWENCYJNEGO Acta Linguistica Lithuanica W tomie XLVI Artūras Judžentis, omawiając działalność naukową Vito Labučisa (s. 230–248), relacjonuje niektóre tezy z jego recenzji naszych słowników – Słownika frekwencyjnego współczesnego pisanego języka litewskiego (według malejącej frekwencji) (1997) oraz drugiego słownika o tym samym tytule, lecz uporządkowanego alfabetycznie (1998) (zresztą pomyliwszy nasze imiona i nazwiska, zob. s. 245). Zdecydowaliśmy się publicznie odpowiedzieć autorowi na przytoczone przez niego twierdzenia nie własne, lecz Labučisa, ponieważ, skoro Judžentis nie skorzystał z możliwości użycia mowy zależnej, pozostaje jedynie przypuszczać, że zarówno autor omówienia, jak i Labučis podzielają tę samą opinię: jakoby słowniki frekwencyjne można było opracowywać bez przestrzegania wymogów lingwostatystyki (por. twierdzenie Labučisa: „Opierając się na próbkach tekstów dobranych zgodnie z zasadami statystyki i upewniwszy się, że przez ich sieć wciąż wymyka się jakiś węgorz lub kiełb, próbkę tekstów należałoby chyba skorygować”. (Kalbos kultūra 72, 1999, s. 113.)) Judžentis, bez żadnego komentarza powtórzywszy nie tylko zarzut Labučisa, zresztą podobnie jak innych osób, które nie dość wnikliwie poznały zasady sporządzania lingwostatystycznych list słów i słowników, że brakuje w tej liście pewnych słów („…brakuje (…) nazw realiów codziennych, roślin i zwierząt, słów z dziedziny kultury i związanych z działalnością intelektualną…”), dał pretekst, by przypomnieć, że słowników frekwencyjnych nie można uzupełniać takimi czy innymi, choćby bardzo pożądanymi słowami. Taka jest po prostu natura metod lingwostatystycznych: niczego nie można dodać ani usunąć — statystycznie opisywać należy rzeczywiście istniejący 130 | PASTABOS tekst lub zbiór takich tekstów, bez żadnych uzupełnień. Może się zdarzyć — i zresztą się zdarza — że nie wszystkie słowa z tej samej klasy lub grupy trafiają do takiego zestawienia frekwencyjnego (na przykład wśród terminów pokrewieństwa może zabraknąć jakiejś ciotki męża), ale taka jest specyfika prac lingwostatystycznych: nie uzupełniać, choćby nie wiem jak kusiło. O przychylności Judžentisa wobec zarzutów Labučisa świadczą również środki stylistyczne, np.: „Z troską stwierdza się, że w słowniku jest wiele wyrazów niezgodnych z normą (…)”. Wydaje się, że obu językoznawcom wspólnie po prostu niepojęta jest elementarna rzecz: choćby językoznawcy bardzo tego chcieli, obrazu użycia języka nie da się zmienić, jeśli nie chce się, jak dawniej, zniekształcać rzeczywistości i przedstawiać tego, co pożądane, jako rzeczywistości. O kilka innych kwestii wspomnianych w omówieniu należałoby spierać się nie z Judžentisem, lecz z Labučisem, ale przecież autorowi omówienia należy się właśnie co dopiero wydrukowane zdanie: „Niejasne kryteria wyznaczania części mowy, dlatego tabele statystyki części mowy nie budzą zaufania”. Brzmi to jak werdykt, ponieważ w naszych słownikach przy każdym słowie podano informację o jego części mowy (dlatego zresztą najważniejsze nie są tabele, lecz te oznaczenia). Judžentis powtarza to twierdzenie, co oznacza, że mocno wierzy w wniosek Labučisa, jakoby „słownik i jego punkty oparcia, niestety, częściej rozczarowują niż cieszą”. Być może spór z tym czy innym językoznawcą nie byłby aż tak ważny, gdyby nie było widać perspektyw dla prac lingwostatystycznych. Tym bardziej że mamy już wytyczoną ścieżkę, dysponujemy narzędziami i mamy też pewne umiejętności. Słowniki frekwencyjne niektórych języków, podobne do naszych, opracowano 50, a nawet 100 lat temu (więcej na ten temat zob. artykuł Laimos Grumadienė w tym samym 46. tomie ALL). Obecnie robi się kolejny krok — wielkie słowniki języków ogólnych lub współczesnych zawierają już zwykle oznaczenia przy najczęstszych słowach, co oznacza, że nadszedł czas, by także język litewski (lub litewska leksykografia) wypełnił tę lukę. A zatem częstość występowania słów być może wkrótce trzeba będzie ustalać nie od czasu do czasu, lecz stale. Wtedy stałoby się jasne coś oczywistego: najczęstsze słowa się zmieniają, ponieważ zależą od wielu nieustannie zmieniających się okoliczności życiowych. Nie ulega wątpliwości, że wśród samych słów znajdą się zarówno piękne, jak i niezbyt piękne, bo będą one liczone na podstawie tekstów z prawdziwego życia, a nie wybierane celowo wyłącznie po to, by ilustrować piękno języka. Otrzymano 2002 12 23 Laima Grumadienė Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, 2055 Vilnius, Lietuva [email protected] Vida Žilinskienė Lietuvos teisės universitetas Ateities g. 20, 2057 Vilnius, Lietuva [email protected]