XVII–XVIII amžių kauniečių (vyrų) pavardžių variantai

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVII (2002), 31–40 Warianty nazwisk mieszkańców Kowna (mężczyzn) z XVII–XVIII wieku ALMA RAGAUSKAITĖ Instytut Języka Litewskiego, Wilno Proces kształtowania się nazwisk wśród mieszkańców Kowna był jeszcze daleki od zakończenia w XVII i XVIII wieku, o czym świadczą liczne warianty odnotowane w dokumentach. Do tej niestabilności przyczyniły się różne czynniki, w szczególności używanie języka polskiego i łaciny w dokumentach urzędowych oraz fakt, że niewiele uwagi poświęcano dokładnemu odtwarzaniu nazwisk. Warianty nazwisk z XVII wieku zostały tutaj sklasyfikowane w trzech grupach: (1) warianty ortograficzne i fonetyczne, (2) warianty różniące się zakończeniami oraz (3) warianty z różnymi przyrostkami patronimicznymi. Te ostatnie grupy określa się mianem wariantów morfologicznych. W artykule najwięcej uwagi poświęcono pierwszemu typowi. Podobną niestabilność, zwłaszcza w zakresie ortografii i fonetyki, odnotowuje się w dokumentach z XVIII wieku. 0. WPROWADZENIE O kształtowaniu się nazwisk mieszkańców Kowna już pisano. Ustalono, że we wszystkich grupach miejscowej wspólnoty mieszczan kowieńskich nazwiska powstawały w różnym czasie. Podjęto próbę stwierdzenia, że najwcześniej pojawiły się nazwiska elity mieszczańskiej. Już w pierwszej połowie XVI wieku osoby zapisywane imionami osobowymi pochodzenia germańskiego (najprawdopodobniej mieszkający w mieście Niemcy) oraz niektórzy litewscy mieszkańcy Kowna zajmujący wyższą pozycję w społeczeństwie, jak się wydaje, mogli już posługiwać się nazwiskami. W drugiej połowie tego stulecia oraz w pierwszej połowie XVII w. przedstawiciele średnich i niższych warstw stanu mieszczańskiego stopniowo nabywają dziedziczne antroponimy. W drugiej połowie XVII w. wszyscy kaunianie mieli już nazwiska (Ragauskaitė 2002: 123-143). Jednak w tym czasie ich ostateczne ukształtowanie nie było jeszcze zakończone. Zauważono, że nazwiska mieszczan w XVII–XVIII w. charakteryzują się dużą wariantywnością. WARIANTAMI nazwisk nazywa się tutaj różne formy tego samego nazwiska (por. Podol'skaja 1978: 41). Innymi słowy, zmiana któregokolwiek elementu nazwiska (końcówki, przyrostka itp.) już pozwala mówić o powstaniu jego nowego wariantu. Nie jest to zjawisko związane wyłącznie z nazewnictwem Kauna. Zróżnicowanie nazwisk zaobserwowano również w innym XVII-wiecznym mieście Litwy — Wilnie, a także w Polsce i Rusi- : Podobnie treść pojęcia wariantu nazwiska określana jest w pracach innych autorów (por. Zinkevičius: 1977; Bubak 1981: 251-257; 1986: 112-115, 151-152; Maciejauskienė 1997: 71 i in.). 32 | ALMA RAGAUSKAITĖ w miejskich wykazach nazw własnych Łotwy i innych państw europejskich. Szczegółowo omówiono warianty antroponimów wilnian z początku XVII wieku, wyjaśniono okoliczności ich powstania (Zinkevičius 1977: 55-59; 91-93). Napisano niemało o zróżnicowaniu przyrostków w nazwiskach polskich mieszczan (Bubak 1986: 37, 98, 112). Najwięcej uwagi poświęcono teoretycznym problemom klasyfikacji wariantów rosyjskich nazwisk tego stanu (Krakalija 1974: 53-58; Gvozdeva 1990: 13-14; Kučerenko 1990: 45-46). Badano wariantywność ich przezwiskowych antroponimów (Vizgalov 1973: 167-170). Przeanalizowano fonetyczne warianty rosyjskich antroponimów (Superanskaja 1969: 171-198; 1978: 414-430). Interesowano się wariantami ich historycznych imion (Simina 1970: 189-194). Sporządzono klasyfikację wariujących imion łotewskich (Dambe 1970: 218-219). Aktualne wydaje się również dalsze badanie rozwoju nazwisk mieszczan jednego z największych miast WKL — Kowna —. Celem niniejszego artykułu jest omówienie przyczyn powstawania wariantów nazwisk mieszkańców Kowna w XVII–XVIII w., porównanie ich ze współczesnymi nazwiskami litewskimi oraz wyodrębnienie ich najważniejszych grup. Ponadto podjęta zostanie próba przeanalizowania, jaki wpływ na kształtowanie się par wariantów miała specyfika wybranych źródeł oraz inne czynniki. Materiał do artykułu zebrano z 39 ksiąg aktów miasta Kowna z lat 1603–1800?*. Spisano je w języku polskim i łacińskim. Treść dokumentów jest różnorodna. W księgach magistrackich zapisywano decyzje rady, długi mieszczan oraz sprawy finansowe. Zapisano tu również statuty cechowe, protokoły sądowe, testamenty mieszkańców i inne dokumenty odzwierciedlające realia życia miejskiego. Księga wójta składa się z protokołów drobniejszych spraw. W księgach ławników oprawiono skargi osób procesujących się, wniesione do tego sądu, oraz protokoły rozpatrywanych spraw. W księgach wpisów aktowych zapisywano różne umowy kupna-sprzedaży, testamenty, darowizny itp. Od XVIII wieku w księgach tych rejestrowano orzeczenia centralnych sądów apelacyjnych, sądów miejskich i innych oraz pisma różnych urzędników do miasta Kowna. Sprawy rozstrzygane przez lentwajciów (zastępców wójta) spisywano w odrębnych księgach. W księgach burmistrzów odzwierciedlona jest działalność burmistrzów i miejskich skarbników. Zebrano w nich sprawozdania dotyczące dochodów i wydatków miasta, różne rachunki“. Łącznie ze wszystkich omówionych źródeł wypisano 2911 różnych określeń mężczyzn. Z dokumentów z XVII w. zebrano zapisy. 1511 Wśród jų 1311 (86, 9696 wszystkich zapisów a. XVII) są dwuczłonowe, np. : Albertus Baranowicz (S, 152)*, Gr3egorz Bortkiewicz (MS, 338), Georgius Demer (S. 77), Marka Fiedorowicza (GENS; MS „ 437), Matiasz Jodbelis (MS, 438), Marcin Kafprowicz (S, 168), Walentyna Kielaycia (GEN; MS, 258), Andreas Lang (MS, 304), Jerzego Maiulewicza (GEN; MS, 313), Matyafžu Milkozientysu (DAT; S, 286), Michael Naugard (S, 321), Kaspra Oszkapaltis (MS, 286), Simon Pupeykiewicz (5: 129), Adam Wisztoklis (S, 429), Hanufa Zagiera (GEN; S, 148) ir zob. 2 Ju wykaz podano na końcu artykułu. Jeszcze jedna 1636-1646 m. Księga magistratu kowieńskiego jest przechowywana w Rosyjskim Państwowym Archiwum Aktów Dawnych w Moskwie (FE. 356. Ap. 1. B. 19588). Ja nie było możliwości skorzystania. Więcej na temat dokumentów z tego okresu zob. Kiaupa (1973: 125-140). 3 4 Wszystkie nazwy osobowe przedstawione w artykule są metrykowane. W nawiasach podaje się skrót źródła historycznego numer arkusza. ir Zdarzają się skróty nazw następujących przypadków: dopełniacz — GEN, celownik — DAT, narzędnik — INSTR. WARIANTY NAZWISK MIESZCZAN KOWIEŃSKICH Z XVII–XVIII W. | 33 200 (13, 04%) mieszczan zapisano dwoma chrześcijańskimi imionami i nazwiskiem, np. Augustyn Pawet Dowiata (S, 307), Jana Euftachego Koiatowicza (GEN; S, 277), Marcin Jan Kozakiewic3 (MS, 97), Jerzy Konftanty Mackiewicz (S, 491), Piotr Kazimiers Saurymowicz (S,238), Chriftianum Franciscum Schacht (MS, 125), Joannem Alexandrum Štephanowic3 (MS, 470), Kazimierz Michat Surwit (S, 79), Joannes Andreas Szymanowfki (MS, 310), Kazimierz Stefan Urbanowicz (S, 444) i in. Z XVIII stulecia zebrano 1400 zapisów osób. 1152 (tj. 82, 28% wszystkich zapisów z XVIII w.) kowieńczan zapisano imieniem i nazwiskiem, np. Antoniego Dukiewicza (GEN; AI, 560), Jan Faber (L, 71), Michael Fok (MS, 157), Barttomiey Gruzdz (Al, 280), Macieiowi Hintzowi (DAT; Al, 72), Ernestowi Hirfzfeltowi (DAT; MS, 203), Michala Hofmana (GEN; MS, 202), Jana Kalofa (GEN; L, 109), Jana Kieyzera (GEN; L 0), Joannes Kifter (MS, 157), Michat Kleyn (L, 132), Tomasz Pieczulewicz (AĮ, 197), Matys Reyter (L,, 90), Jozef Rex (L, 140), Johan Szreyter (L, 100), Kr3y[5tofowi Walterowi (DAT; MS, 147) i in. Zapewne ze względów na zwięzłość 128 (9, 15%) mieszczan wymieniono tylko z nazwiska, np. : Augowiczowi (DAT; L, 71), Bartoszewicza (GEN; Al, 147), Jasiulewicza (GEN; L, 74), Markiewicza (GEN; AKA, 64), Mazurkiewicza (GEN; L, 48), Michalkiewiczowi (DAT; L, 48), Sokolowski (M, 324) ir t. t. W porównaniu z XVII wiekiem wzrosła liczba mieszczan mających trzy antroponimy — dwa chrześcijańskie imiona i nazwisko. Tak zapisano 120 (8, 5796) mieszkańców Kowna, np. Daniela Fryderyka Kantela (GEN; Al, 262), Janowi Krystyanowi Lerchowi (DAT; AĮ, 21), Janowi Krzy[5tophowi Plewowi (DAT; MS, 147), Krystyan Henryk Pohibel (M, 353), Piotr Wiadystaw Surwit (Al, 52), Martinus Joannes Szawlowski (AL, 54), Jan Krzysztoff Szrewer (AL 49), Maciey Jozef Wieliczko (AL 20), Stanistaw Piotr Wierzbicki (MS, 435) i in. Jak widać, w XVII–XVIII w. nie zawsze chrzczono jednym imieniem świętego kościoła. Było to charakterystyczne nie tylko dla mieszkańców Kowna. Okazuje się, że takie zapisy w szerokim znaczeniu można wiązać również z tradycją nazywania mieszkańców innych miast europejskich. Uważa się, że szczególnie rozpowszechniła się ona w Niemczech. W tym kraju już w XV w. uprzywilejowane rodziny mieszczańskie chrzciły swoje dzieci dwoma imionami (Benson 1990: 195). Co ciekawe, właśnie w większości przypadków dwoma chrześcijańskimi imionami zapisano także mieszkających w Kownie Niemców, np. : Adama Jerzego Dyrynga (L, 112), Jana Krystyana Gatermana (GEN; Al 205), Andrzeja Jakuba Hirfzfelda (Al, 6), Jakuba Frydrycha Stolca (MS, 235), Jana Bernarda Szwarca (GEN; Al 160), Karol Reinhold Wunderam (Al,,482) i in. Uwagę zwraca to, że w zapisach spraw sądów kowieńskich. ci sami kowieńczycy są wspominani więcej niż jeden raz. Jak się okazało, część spraw była przekazywana sądowi wyższej instancji. Tożsamość osób w zapisach z różnych lat pomagają ustalić imiona mieszczan oraz nazwy ich urzędów i rzemiosł. Z przytoczonych przykładów wyraźnie wynika, że mowa będzie wyłącznie o wariantach nazwisk tych samych osób, np. : Bartlomiei Hrys3kaitis (VSM 82) —uczciwego Bartlomieia Hrys3kiewicza mieszczanina kowien(skiego) (GEN; VSM 82); uczciwy Kasper Perkunelis szwiec i mieszczanin kowien(ski) (MV 216) —uczciwy Kasper Perkunowics szwiec i mieszczanin kowien (ski) (MV 62); p(an) Kazimierz Hofzkiewicz radca kowienski (SV, 105) —p(ana) Kazimierza Ofzkiewicza (GEN; SV, 127); Antoniemu Narodzkiemu radcie miasta Kowna (DAT; SV, 254) —Antoniemu Narockiemu radcie kowien(skiemu) (DAT; SV, 254) ir t. t. 34 | ALMA RAGAUSKAITĖ Omawiając przypadki wariantywności nazwisk kowieńczyków, ich formy będą porównywane ze współczesnymi nazwiskami". W pierwszej kolejności podawane są strukturalnie najbliższe nazwiska, potrzebne do uzasadnienia różnic rodzaju gramatycznego. Ponieważ badane są warianty nazwisk z konkretnego miasta, uwzględnia się również lokalizację współczesnych nazwisk. Oczywiście nie można zapominać, że ludzie migrowali przez cały czas. Do tak dużego miasta jak Kowno przybywali i osiedlali się na stałe także mieszkańcy innych miast i wsi. Jak wspomniano, wszyscy kowieńczycy najprawdopodobniej mieli już nazwiska w XVII w. Tak więc omówienie rodzajów nazwisk rozpoczyna się od tego stulecia". 1. WARIANTY NAZWISK XVII WIEKU 1.0. W źródłach XVII-wiecznych zauważono różne warianty nazwisk. Podzielono je na trzy grupy: 1) warianty nazwisk powstałe wskutek różnic graficznych i fonetycznych, 2) warianty nazwisk różniące się końcówkami oraz 3) warianty nazwisk z różnymi przyrostkami patronimicznymi. Warianty dwóch ostatnich grup nazywane są tutaj MORFOLOGICZNYMI. 1.1. Zebrano niemało wariantów powstałych wskutek różnic w zapisie oraz różnic fonetycznych. Są one przedstawione alfabetycznie: 1607 m. Maciey Balicki (V, 231) | 1606 m. Maciei Belicki (V, 19), por. db. pvd. Balickis i Belickis; 1610 m. Jan Barankisskis (VSM 438) | 1610 m. Jan Berankifkis (VSM 438), por. tylko db. pvd. Berarikis; 1665 r. Georgio Cafimiro Barowfki (S, 160) | 1668 r. Georgio Cafimiro Borowfki (S, 288), por. db. pvd. Barauskas, Barovskis i Borduskas, Borovskis; 1610 m. Joannes Casparowic3 (M, 561) | 1610 m. Joannes Casprowic3 (M. 562), plg. db. pvd. Kasparavicius; 1625 r. Jakub Daugielis (MV 150) | 1626 r. Jacobi Dagiel (MV 308), por. db. pvd. Daugelis i Dagėlis; 1662 r. Joannes Dembkow/ki (S. 6) | 1672 r. Joannes Dempkowski (S, 340), por. tylko pvd. Dempkduskas; 1668 m. Macieia Gorfkiego (GEN; S, 298) | 1663 m. Mathice Gurfki (S, 23), plg. db. pvd. Gorskis i Gūrskas, Gūrskis; 1670 r. Jofepho Jauczykiewicz (S. 406) | 1670 r. Jofepho Jauczukiewicz (S, 406), dziś nie mamy takich nazwisk; 1625 m. Jerjego Eabanow/fkiego (GEN; MV 136) | 1627 m. Jerzego Labunow/fkiego (GEN; MV 398), plg. db. pvd. Labanauskas, Labanovskis i Labunduskas, Labunovskas, Labunovskis; 1612 r. Mathias Plekaicis (S, 5) | 1617 r. Mathice Plakaitys (S, 522), por. db. jw. Plekaitis i Plakys; 1631 m. Joannis Raczkiewicz (S, 173) | 1640 m. Joanis Roczkiewicz (S, 248), plg. db. jw. Račkėvičius i Ročka, Ročkaitis i in.; ; 1625 m. Woyciecha Rud3ianskiego (GEN; MV 154) | 1627 m. Woyciecha Rudsin/kiego (GEN; MV 390), plg. db. jw. Rudzianskas i Rudzinskas; 1666 m. Kafpra Zydkiewicza (GEN; S, 257) | 1666 m. Gafparum Zytkiewicz (S. 256), plg. db. jw. Žydkėvičius i Žitkėvičius. Jak | już wspomniano, miejskie dokumenty prawno-administracyjne z XVII wieku sporządzały osoby, których językiem ojczystym najczęściej nie był litewski. Zapisując nazwiska, ich rodzaj gramatyczny oddawały w bardzo różny sposób. Część wymienionych nazwisk to 6 Współczesne nazwiska podano za: Vanagas, red. (1985-1989). 4 Omawiając warianty nazwisk mieszczan kowieńskich z XVII-XVIII wieku, w taki czy inny sposób opierano się na pracach Z. Zinkevičiusa, J. Bubaka, V. Maciejauskienė i in. (zob. Zinkevičius 1977; Bubak 1981: 251-257; 1986: 112-115; 151-152; Maciejauskienė 1990: 263-273; 1991: 118-151; 1993: 34-99; 1997: 71-88). WARIANTY NAZWISK KOWIEŃCZYKÓW Z XVII-XVIII WIEKU | 35 różnorodnie zmienione. W wyniku wzajemnego oddziaływania języków słowiańskich i litewskiego prawidłowościowo nierozróżniane są samogłoski a i e, a i o, o i u. Mylone są spółgłoski b i p, t i d. Tak więc nazwiska zapisywano tak, jak słyszeli je i rozumieli pisarze. 1.2. Tylko kilka przypadków przypisano drugiemu typowi wariantów nazwisk różniących się końcówkami. Są to: 1615 m. Valentin Burnifkis (S, 368) | 1615 m. Valentin Burnifko (S, 367), por. tylko db. pvd. Burnys, Būrnikas i in. ; 1609 m. Matys Csernis (VSM 245) | 1609 m. Matys Csernius (VSM 246), por. db. pvd. Černis, Černys i Černius; 1607 m. Andrjei Raudos (V, 257) | 1607 m. Raudis (V, 220), por. db. pvd. Raūdas i Raūdis, Raudys. Wariantów tej grupy nie ma wiele, ponieważ nierzadko nazwiska w tekstach nielitewskich zapisywano bez końcówek. 1.3. W trzeciej grupie znajdują się formy nazwisk z różnymi przyrostkami patronimicznymi. Szczegółowo podzielono je na trzy podgrupy: 1) warianty nazwisk z wariującymi litewskimi przyrostkami patronimicznymi, 2) warianty nazwisk z różnorodnymi słowiańskimi przyrostkami patronimicznymi oraz 3) warianty nazwisk z przyrostkami patronimicznymi różnego pochodzenia. 1.3.1. Do pierwszej podgrupy zaliczono formy nazwisk z różnymi litewskimi przyrostkami patronimicznymi. Należy wymienić tylko kilka takich przypadków, np.: 1612 m. Georgius Brandziun (S, 25) | 1613 m. Georgius Brandzaytis (S, 89), obecnie takich nazwisk nie ma; 1626 m. Matysowi Dylonowi (DAT; MV 259) | 1626 m. Macieia Dyluna (GEN; MV 274), por. tylko db. pvd. Diliūnas; W 1621 r. Joannes Perdaytis (S, 745) | W 1621 r. Joannes Perdonis (S, 748), obecnie takich nazwisk nie znamy. Nawiasem mówiąc, warianty tych nazwisk zauważył również J. Oksas (2000: 183). Oczywiste jest, że pisarze obcojęzyczni mylili nie tylko słowiańskie, lecz także litewskie patronimiczne przyrostki -aitis, -onis, -ūnas. Wpływ na to mogła mieć jeszcze jedna okoliczność. Mieszkańcy Kowna na początku XVII w. w sądach mówili po litewsku. Broniąc się lub skarżąc na swoich krzywdzicieli, musieli przedstawiać się osobiście. Po litewsku wyjaśniali, gdzie mieszkają, komu służą, czyim są krewnym itp. Można przypuszczać, że w owym czasie nie byli zbyt świadomi i sami mogli nazywać siebie różnie. Dlatego w aktach sądowych ukształtowały się następujące tendencje w użyciu litewskich przyrostków patronimicznych. 1.3.2. W drugiej podgrupie — przypadki użycia tych samych nazwisk z różnymi słowiańskimi przyrostkami patronimicznymi: 1609 m. Piotr Baltromieiewic3 (VSM 251) | 1610 m. Piotr Bartlomieiowic3 (VSM 436), por. tylko db. pvd. Baltramiejūnas; 1626 m. Jozeph Borowic3 (MV 297) | 1628 m. Jozeph Borewic3 (MV 435), plg. tik db. pvd. Baravicius; 1625 m. Adam Dominikiewic; (MV 123) | 1625 m. Adam Dominikowic3 (MV 105), plg. tik db. w. Dominykas®; 1625 m. Stephanowi Dwilowic3owi (DAT; MV 174) | Stephana Dwilewic3a (GEN; MV 173), plg. db. nazw. Dvylavičius, Dvylovičius i Dvilevicius; 1608 m. Banis Grygowic3 (VSM 86) | 1608 m. Bania Grygiewic3a (GEN; VSM 21). Por. db. nazw. Grigavicius, Grigovičius i Grigėvičius; 1607 m. Piotr Gulbinowicz (V, 278) | 1607 m. Piotrowi Gulbiniewicjowi (DAT; V, 158). Por. tylko db. nazw. Gulbinavicius, Gulbinovicius; 1626 r. Krz3ys3toff Jeremias3ewic3 (MV 204) | 1626 r. Krz3ysjtoffa Jeremias3owicza (GEN; MV 182), obecnie takich nazwisk nie ma; 1626 r. Jana 8 Współczesne imię podano na podstawie: Kuzavinis, Savukynas (1994). 36 | ALMA RAGAUSKAITĖ Macieiowicja (GEN; MV 166) | 1624 r. Jana Macieiewicsa (GEN; MV 65), por. tamże. nazw. Maciejauskas, Maciejaūskas, Maciejénas, Maciejėvskis, Maciejovskis; 1610 r. Piotr Maciulowic3 (VSM 484) | 1610 r. Piotru Maciulewic3u (DAT; VSM 484), por. герб. обл. Maciulavičius i Maciulėvičius; 1610 m. Jakub Markowic3 (VSM 480) | 1610 m. Jakubem Markiewic3zem (INSTR; VSM 396), plg. герб. обл. Markavicius i Markėvičius; 1606 m. Jana Mikotaiowicja (GEN; V, 20) | 1607 m. Jan Mikotlaiewic5 (V, 154), por. герб. nazw. Mikolajunas, Mikolajūnas, Mykolojinas; 1607 m. Jozef Pukienowic3 (V,233) | 1607 m. Jojefowi Pukienewicsowi (DAT; V, 236), plg. tylko lm. nazw. Pukėnas, Pūkėnas, Pūkėnas, Pukėnis, Pitkénis; 1607 m. Mathias Szymkiewics (M, 263) | 1610 m. Matys Szymkowic3 (M, 558), plg. lm. nazw. Simkévicius i Simkavicius; 1670 r. Pawła Walowicza (S,411) | 1673 m. Pawła Walewicza (GEN; S, 563), por. db. pvd. Valavičius ir Valévicius. Te warianty nazwiska najprawdopodobniej powstały pod wpływem wschodniosłowiańskich tendencji w tworzeniu patronimików. Ponieważ dla pisarzy innych narodowości słowiańskie przyrostki patronimiczne -evič ir -Ovič były jedynie „rosyjską formą końcówki oznaczającą syna” (Jablonskis 1979: 243). Dlatego to samo nazwisko zapisywali z obiema przyrostkami. 1.3.3. Do trzeciej podgrupy zaliczono warianty nazwisk mające patronimiczne przyrostki różnego pochodzenia: 1604—1610 m. Gregorius Balwierun (M, 136) | 1604-1610 m. Georgius Balwierowic; 3 (M, 142), obecnie takich nazwisk nie ma; 1606 m. Lenart Braidziewicz (VSM 74) | 1607 m. Leonardo Braidsiun (W VSM 401), również nie ma takich nazwisk; 1604-1610 m. Casparis Gruminaytis (M, 221) | 1604-1610 m. Caspar Gruminowicj (M, takich 44), nazwisk obecnie nie ma; 1603-1629 m. Marcin Janonis (MV 51) | 1603-1629 m. Marcin Janowic3 (MV 181), plg. baza danych. nazwisko. Janonis i Janavicius:; 1684 m. Walentin Mifselunas (MS, 234) | 1684 m. Valentinum Mifselewicz (MS, por. 248), db. pvd. Miseliinas; 1603-1629 m. Dominika Narkuna (GEN; MV 212) | 16031629 m. Dominika Narkiewicsa (GEN; MV 212), por. zob. pvd. Narkiinas ir Narkévičius; 1603-1629 m. Janowi Nieflanayciowi (DAT; MV 57) | 1603-1629 m. Jan Nieftanowicj (MV 86), takich nazwisk również nie ma; 1603-1629 m. Jana Stankuna (GEN; MV 155) | 1603-1629 m. Jana Stankiewic3a (GEN; MV 331), por. db. pvd. Stankévičius ir Stankiinas; 1604-1610 m. Bernardus Szymkun (M, 128) | 1604-1610 m. Bernardum Szymkowicj (M, por. 144), zob. por. Simkiinas ir Simbavidius, Najprawdopodobniej pod wpływem rosyjskiej tradycji kancelaryjnej autentyczne, używane t. y. przez samych mieszczan litewskie przyrostki patronimiczne -aitis, -ėnas, -onis, -ūnas, pisarze sądowi zastępowali słowiańskimi -evič ir -ovic. 2. XVIII WIEKU WARIANTY NAZWISK 2.1. XVIII a. nazwiska również zapisywano niedokładnie, formy jų się wahały. Szczególnie wiele było tų samych wariantów nazwisk, powstałych wskutek cech graficznych i fonetycznych, na przykład: 1773-1775 m." Alexander Anyfžkiewicz (L, 125) | Alexander Anufzkiewicz (L, por. 100), db. pvd. Aniškėvičius ir Anuškėvičius; 1768-1771 m. Jerzy Dyminfki (L, Gdy karty ’ dokumentów są bardzo pomieszane, podaje się jedynie przybliżone granice chronologiczne dokumentu wskazane w opisie archiwalnym. WARIANTY NAZWISK KAUNASIAN Z XVII–XVIII W. | 37 109) | Jerzego Tyminfkiego (GEN; L, 22), por. db. nazw. Diminskis i Timinskis; 1775— 1776 m. Stan Dobrowskiemu (DAT; L. 77) | Stanistaw Dombrow/ki (L 91), plg. db. nazw. Dabrduskas i Dambrauskas, Dambrauskis, Dambraiiskis, Dombrduskas, Dombrovskis; 1754-1759 m. Tomafza Dzigkiewicza (GEN; L, 58) | Tomafzowi Dzinkiewiczowi (DAT; L, 45), plg. db. nazw. Dzenkévicius i Dzinkévicius; 1763-1765 m. Symon Katucki (L, 16) | Symon Kotucki (L, 15), plg. db. nazw. Kalūckas; 1763-1765 m. Toma/za Kontakiewicza (GEN: L, 25) | Tomafzowi Kantukiewiczowi (DAT; L. 119), plg. tik db. nazw. Kantakévicius; 1763-1765 m. Macieiowi Kopylowiczowi (DAT; L..42) | Maciey Koputowicz (L. 153), plg. tik db. nazw. Kapulskis; w latach 1763-1765 Franciszek Loszakiewicz (L, 35) | Francifzek tafzžukiewicz (L. 15), por. db. pvd. Lašakevičius i Lasukas; w latach 1768— 1771 Jerzemu Lugaytowi (DAT; L, 109) | Jerzemu Lungayto (1,30), por. tylko db. pvd. Liugdila; 1773 m. Antoniemu Miranowiczowi (DAT; L 45) —Antoni Mironowicz (L, 126), plg. tik db. pvd. Mironavicius; 1776-1778 m. Piotr Moraw/ki (L, 25) | Piotrowi Murawskiemu (DAT; L, 73), plg. db. pvdt. Morduskas, Moravskis i Murauskas; 1763— 1767 m. Antoniemu Narockiemu (DAT; SV,254) | Antoniemu Narodzkiemu (DAT; SV, 326), plg. db. pvdt. Narockis; w latach 1775–1776 Jan Paziemkow- /ki (L 64) | Jana Pozienkow/- fkiego (GEN; L 45), obecnie takich nazwisk nie ma; 1763-1765 m. Dominika Radziewicza (GEN; L. 2) | Dominikowi Rodziewiczowi (DAT; L. 182); 1763-1765 m. Jakuba Rodziewicza (GEN; L, 192) | Jakub Rudziewicz (L. 28), plg. db. pvdt. Radzėvičius, Rodzėvičius i Rudzėvičius; 1715-1737 m. Adama Stanistawa Skuderewicza (GEN; Al 134) | Staniftawa Skuderowicza (GEN; Al, 145), dar plg. db. nazwisko Skuderis; W latach 1780–1781 Jozeff Sosinfki (L, 61) | Jozeff Susinski (L, 213), obecnie takie nazwiska są nieznane; 1773 m. Michal Taramowicz (L, 127) | Michat Tarymowicz (L, 25), plg. db. nazwisko Wymowa; 1776-1778 m. Jan Zygmantowicz (L,6) | Jan Zygmuntowicz (L,76), plg. db. nazwisko Zigmantavicius i Zigmuntavicius, Zigmuntovicius. Zadziwia różnorodność form nazwisk XVIII-wiecznych mieszkańców Kowna przedstawionych tutaj. I w tym stuleciu prawidłowo i nieprawidłowo jedne samogłoski zastępowane są innymi. Zauważono, że samogłoska «a w pewnych przypadkach zastępowana jest przez 0,0 —4,0 — u, e —i. W różny sposób wymienia się spółgłoski c i ¢, d i f, m i n. Wpływ na to miało zmienione, nielitewskie środowisko kancelarii miasta Kowna w XVIII w. Dlatego w tym okresie pojawiło się najwięcej wariantów nazwisk z różnymi słowiańskimi przyrostkami, ich fonetyka jest nielitewska. 2.2. Występują pojedyncze warianty morfologiczne nazwisk. 2.2.1. Zauważono przypadki wariantywności z litewskimi i słowiańskimi przyrostkami patronimicznymi, np. : Krzysztoffa i Anny Giedrayciow (GEN; AĮ,,402) | Giedrowiczowie (AI, 143), por. db. pvd. Giedraitis i Giedravičius. 2.2. 2. Tendencje użycia słowiańskich przyrostków odzwierciedlają następujące przykłady: 1755-1763 m. Bartlomieiowi Maciulewiczowi (DAT; L, 177) | Bartlomieiowi Maczulfkiemu (DAT; L, 139), por. db. pvd. Maciulėvičius i Maculskis. 1773 m. Samuelem Wafilewic3 (MS, 234) —1771 m. Samuel Wasilewski (MS, 158), plg. db. pvd. Vasilėvičius i Vasilėvskis. Z przytoczonych wariantów jasno wynika, że także w XVIII w. używanie różnych języków utrudniało ustalenie się pisanej formy nazwiska. 38 | ALMA RAGAUSKAITĖ 3. UWAGI PODSUMOWUJĄCE Podsumowując to, co zostało przedstawione w niniejszym artykule, można powiedzieć, że w XVII–XVIII w. ostateczne kształtowanie się nazwisk mieszkańców Kowna nie było jeszcze zakończone. Świadczy o tym mnogość różnych wariantów nazwisk. Ich powstanie uwarunkowane było różnymi okolicznościami. Przede wszystkim kancelarie rady miejskiej Kowna, wójta i sądów ławniczych prowadziły swoje księgi, w których utrwalono nazwiska mieszkańców Kowna, nie w języku litewskim, lecz w dawnej polszczyźnie i po łacinie. Antroponimy mieszczan były więc slawizowane, latynizowane itp. Dlatego już ukształtowane nazwisko tej samej osoby mogło zostać w różny sposób zmienione w poszczególnych zapisach sprawy. Na omawiane zjawisko wpływ miała specyfika badanych ksiąg aktowych. Zwykle zapisywano je ze względów praktycznych, dlatego nikogo nie interesowała dokładna pisownia nazwisk mieszkańców Kowna. Wspomniany już powód lub pozwany w innym protokole z rozprawy mógł zostać zapisany w innej formie nazwiska. Ta zmienność wiąże się częściowo również z nieoficjalnym określaniem mieszczan. W XVII–XVIII w. w sądach kowieńskich pozwalano im mówić i odpowiadać na różne pytania. Całkiem możliwe, że osoby te same przedstawiały się w różny sposób. W XVIII w., gdy środowisko kancelarii miejskich stało się nielitewskie, pojawiły się szczególnie sprzyjające warunki do rozpowszechniania się różnych form tego samego nazwiska. Na zakończenie można przedstawić następujące wnioski: 1. W XVII–XVIII w. formy nazwisk mieszczan kowieńskich wciąż się wahały. 2. Warianty nazwisk z XVII w. podzielono na trzy grupy: 1) warianty nazwisk powstałe wskutek cech zapisu i fonetycznych, 2) warianty nazwisk różniące się końcówkami oraz 3) warianty nazwisk z różnymi przyrostkami patronimicznymi. Warianty dwóch ostatnich grup w artykule nazwano MORFOLOGICZNYMI. Omówiono głównie formy nazwisk pierwszej grupy. 3. Nazwiska zapisane w XVIII-wiecznych księgach aktów miasta Kowna również wykazywały zróżnicowanie. Szczególnie wiele wystąpiło graficzno-fonetycznych wariantów nazwisk. ŹRÓDŁA Al, — księga wpisów aktów z lat 1693–. Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego, Dział Rękopisów (dalej —VUBRS). E. 7. B. 13868, 1. Al, księga wpisów aktów z lat 1738–1749. VUBRS. E. 7. B. 13868, 2. Al, księga wpisów aktów z lat 1743–1748. VUBRS. EF. 7. B. 13868, 3. Al, —księga wpisów aktów z lat 1749–1753. VUBRS. E. 7. B. 13868, 4. AĮ,-księga wpisów aktów z lat 1747–1768. Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne (dalej —LVIA). E SA. B. 13870. Al, —księga wpisów aktów z lat 1763–1773. LVIA. E. SA. B. 13871. Al —księga wpisów aktów z lat 1771–1781. LVIA. E SA. B. 13872. Księga wpisów aktów z lat 1780–1784. LVIA. F. SA. B. 13873. AĮ,—Księga wpisów aktów z lat 1781–1788. LVIA. E SA. B. 13874. AĮ,,—księga wpisów aktów z lat 1789–1792. LVIA. E SA. B. 13877. AĮ,,—księga wpisów aktów z lat 1796–1798. LVIA. E SA. B. 13877. AKA, —-opis ksiąg archiwalnych z lat 1779–1781, 2. LVIA. E SA. B. 18657. AKA, -opis ksiąg archiwalnych z lat 1788–1809. LVIA. E. SA. B. 18653. WARIANTY NAZWISK KAUNASÓW Z XVII–XVIII W. |39 B,—księga burmistrza z lat 1779–1780. LVIA. E. SA. B. 19625. B,-księga burmistrza z lat 1780–1785. LVIA. E. SA. B. 19622. L,-1754-1759 m. lentvaičio knyga. LVIA. E. SA. B. 19588. L,-1755-1763 m. lentvaičio knyga. LVIA. E. SA. B. 19592. L.-Księga lentwajta z lat 1763–1765. LVIA. E. SA. B. 19602. L,-Księga lentwajta z lat 1768–1771. LVIA. E. SA. B. 19596. L,-1771-1773 m. lentvaičio knyga. LVIA. E. SA. B. 19599. L,—-1773 m. lentvaičio knyga. LVIA. E. SA. B. 19601. L,-1773-1775 m. lentvaičio knyga. LVIA. E. SA. B. 19605. L,—-1775-1776 m. lentvaičio knyga. LVIA. E. SA. B. 19606. L,-1776-1778 m. lentvaičio knyga. LVIA. E. SA. B. 19607. L,,—1778-1781 m. lentvaičio knyga. LVIA. E. SA. B. 19627. L,,-1780-1781 m. lentvaičio knyga. LVIA. E. SA. B. 19610. M, —-1604-1610 m. magistrato knyga. VUBRS. E. 7. B. 13856. M, —protokoły posiedzeń magistratu z lat 1752–1786. LVIA. E. SA. B. 19587. M, —księga posiedzeń magistratu z lat 1786–1796. LVIA. E. SA. B. 19560. MS, —mieszana księga z lat 1683–1773: protokoły posiedzeń magistratu, protokoły i akta sądów magistrackiego i ławników. VUBRS. E. 7. B. 13867. MS, —mieszana księga z lat 1686–1776: protokoły posiedzeń magistratu, protokoły i akta sądów magistrackiego i ławników. VUBRS. E. 7. B. 13867. MV — mieszana księga magistratu i wójta z lat 1603–1629. VUBRS. E. 7. B. 13855. S, — księga ławników z lat 1610–1622. VUBRS. F. 7. B. 13861. S, —księga ławników z lat 1622–1640. LVIA. E. SA. B. 13863. S, —księga ławników z lat 1662–1673. VUBRS. E. 7. B. 13865. SV, — księga sądu ławników i wójta z lat 1738–1762. LVIA. E SA. B. 19589. SV, — księga sądu ławników i wójta z lat 1763–1767. LVIA. E SA. B. 19593. V, - księga wójta z lat 1606-1608. VUBRS. EF. 7. B. 13859. VSM - mieszana księga wójta, ławników i magistratu z lat 1608-1616. VUBRS. EF. 7. B. 13860. LITERATŪRA BENSON, S. 1990: Variations in the Swedish forename system. Proceedings of the XVIIth International Congress of Onomastic Sciences 1. Helsinki, 13-18 August 1990, Helsinki: The University of Helsinki and the Finnish Research Centre for Domestic Languages, 194-201. BuUBAK, J. 1981: Ilponecc popmupoBanHs IIOJIbCKHX (paMHINI B IOXHOH 4aCTH TEDpDpHTOpHH Maso ITOJIbINH B XV-XVII Be. Proceedings of the International Congress of Onomastic Sciences 1. Cracow, August 21-25, 1978, Wroctaw-Warszawa—-Krakow-Gdansk-L.6dz: Zaktad Narodowy im. Ossolinskich, 251-257. BUBAK, J. 1986: Proces ksztattowania si¢ polskiego nazwiska mieszczarnskiego i chlopskiego, Krakow: Nakladem Uniwersytetu Jagiellonskiego. DAMBE, V.[JIaMsE B. O] 1970: BapuanTs! narsiickux ume. Hukonos, B. A., Cynepanckas, A. B., pexn., Arnmpononumuxa, Mocksa: Hayxka, 218-219. GvOzDEVA, E. L. 1990: Mopdonornyeckne BapHaHThl MYKCKHX KaJIeHAapPHBIX HMEH B PYCCKO# J1€710BOH nucbMeHHocTH XIV-XVI BB. [llocma pecnybaikancoka onomacmuyna kongepenyis 4—6 zpydna 1990 poky. Te3u donoeidei i nosioomaens. Teopemuuna ma i icmopuuna onomacmuxa, Onecca: IHCTITYT MOBO3HABCTBA IM. 0.0. Ilore6ni 13-14. JABLONSKIS, K. 1979: Istorija ir jos šaltiniai, Vilnius: Mokslas. Kiaura, Z. 1973: Kauno miesto senojo archyvo likimas. Lietuvos TSR mokslų akademijos darbai. Serija A, 2 (43), 125-140.