XVII–XVIII amžių kauniečių (vyrų) pavardžių variantai

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVII (2002), 31–40 Warianty nazwisk mężczyzn z Kowna z XVII–XVIII wieku ALMA RAGAUSKAITĖ Lietuvių kalbos institutas, Vilnius Proces kształtowania się nazwisk wśród mieszkańców Kowna w XVII i XVIII wieku był wciąż daleki od zakończenia, o czym świadczą liczne warianty odnotowane w dokumentach. Na tę niestabilność wpływały różne czynniki, zwłaszcza używanie języka polskiego i łaciny w dokumentach urzędowych oraz niewielka dbałość o wierne zapisywanie nazwisk. Warianty nazwisk z XVII wieku sklasyfikowano tu w trzech grupach: (1) warianty ortograficzne i fonetyczne, (2) warianty różniące się końcówkami oraz (3) warianty z różnymi przyrostkami patronimicznymi. Dwie ostatnie grupy określa się jako warianty morfologiczne. W artykule najwięcej uwagi poświęcono pierwszemu typowi. Podobną niestabilność, zwłaszcza w zakresie ortografii i fonetyki, można zaobserwować w dokumentach z XVIII wieku. 0. WSTĘP O kształtowaniu się nazwisk mieszkańców Kowna już pisano. Ustalono, że w poszczególnych grupach miejscowej wspólnoty mieszczan kowieńskich nazwiska powstawały w różnym czasie. Próbowano dowodzić, że najwcześniej pojawiły się nazwiska elity mieszczańskiej. Już w pierwszej połowie XVI wieku osoby zapisywane imionami pochodzenia germańskiego (najprawdopodobniej mieszkający w mieście Niemcy) oraz niektórzy Litwini z Kowna zajmujący wyższą pozycję społeczną być może mogli już posługiwać się nazwiskami. W drugiej połowie tego stulecia i w pierwszej połowie XVII wieku przedstawiciele średnich i niższych warstw stanu mieszczańskiego stopniowo nabywali dziedziczne antroponimy. W drugiej połowie XVII wieku wszyscy mieszkańcy Kowna mieli już nazwiska (Ragauskaitė 2002: 123–143). Jednak wówczas proces ich ostatecznego kształtowania się jeszcze się nie zakończył. Zauważono, że nazwiska mieszczan z XVII–XVIII wieku cechują się dużą wariantywnością. WARIANTAMI nazwisk nazywa się tu różne formy tego samego nazwiska (por. Podol’skaja 1978: 41)1. Innymi słowy, zmiana któregokolwiek elementu nazwiska (końcówki, przyrostka itp.) pozwala już mówić o powstaniu jego nowego wariantu. Zjawisko to nie dotyczy wyłącznie nazewnictwa Kowna. Zróżnicowanie nazwisk zaobserwowano także w innym litewskim mieście z XVII wieku – Wilnie – a także w miastach Polski, Rusi 1 Podobnie treść pojęcia wariantu nazwiska określają również prace innych autorów (por. Zinkevičius: 1977; Bubak 1981: 251–257; 1986: 112–115, 151–152; Maciejauskienė 1997: 71 i in.). 32 | ALMA RAGAUSKAITĖ oraz Łotwy i innych państw europejskich. Szczegółowo omówiono warianty antroponimów wilnian z początku XVII wieku i wyjaśniono okoliczności ich powstania (Zinkevičius 1977: 55–59; 91–93). Wiele pisano o zróżnicowaniu przyrostków w nazwiskach polskich mieszczan (Bubak 1986: 37, 98, 112). Przede wszystkim omawiano teoretyczne problemy klasyfikacji wariantów nazwisk rosyjskich mieszczan tego stanu (Krakalija 1974: 53–58; Gvozdeva 1990: 13–14; Kučerenko 1990: 45–46). Badano wariantywność ich antroponimów przezwiskowych (Vizgalov 1973: 167–170). Analizowano warianty fonetyczne rosyjskich antroponimów (Superanskaja 1969: 171–198; 1978: 414–430). Zajmowano się wariantami ich imion historycznych (Simina 1970: 189–194). Opracowano klasyfikację wariantywnych imion łotewskich (Dambe 1970: 218–219). Aktualne wydaje się również dalsze badanie rozwoju nazwisk mieszczan jednego z największych miast Wielkiego Księstwa Litewskiego – Kowna. Celem niniejszego artykułu jest omówienie przyczyn powstawania wariantów nazwisk mieszkańców Kowna z XVII–XVIII wieku, porównanie ich ze współczesnymi nazwiskami litewskimi oraz wyodrębnienie najważniejszych grup. Ponadto podjęta zostanie próba ustalenia, jaki wpływ na tworzenie się par wariantów miała specyfika wybranych źródeł oraz inne czynniki. Materiał do artykułu zebrano z 39 ksiąg akt miasta Kowna z lat 1603–18002. Prowadzono je w języku polskim i łacińskim. Dokumenty mają zróżnicowaną treść. W księgach magistratu zapisywano decyzje rady, długi mieszczan i sprawy finansowe. Znalazły się tam również statuty cechowe, protokoły sądowe, testamenty mieszkańców oraz inne dokumenty odzwierciedlające realia życia miejskiego. Księga wójta zawiera protokoły spraw drobniejszych. W księgach ławniczych oprawiono skargi stron procesowych składane temu sądowi oraz protokoły rozpatrywanych spraw. W księgach wpisów aktowych zapisywano różne umowy kupna-sprzedaży, testamenty, darowizny itp. Od XVIII wieku w księgach tych rejestrowano orzeczenia centralnych sądów apelacyjnych, sądów miejskich i innych sądów, a także pisma różnych urzędników kierowane do miasta Kowna. Sprawy rozstrzygane przez lantwójtów (zastępców wójta) zapisywano w osobnych księgach. Księgi burmistrzowskie odzwierciedlają działalność burmistrzów i miejskich skarbników. Oprawiono w nich sprawozdania o dochodach i wydatkach miasta oraz różne rachunki3. Łącznie z omówionych źródeł wypisano 2911 różnych zapisów mężczyzn. Z dokumentów z XVII wieku zebrano 1511 zapisów. Spośród nich 1311 (86, 96% wszystkich zapisów z XVII wieku) to zapisy dwuczłonowe, np.: Albertus Baranowicz3 152)4, Grzegorz Bortkiewicz1 338), Georgius Demer3 77), Marka Fiedorowicza (GEN5; MS1 437), Matiasz Jodebelis (MS1 438), Marcin Kałfprowicz (S3 168), Walenty na Kielaycia (GEN; MS1 258), Andreas Lang (MS1 304), Jerego Matulewicza (GEN; MS1 313), Matyafu Milkožientysu (DAT; S3 286), Michael Nau gard (S3 321), Kaspra Oszkapaltis (MS1 286), Simon Pupeykiewicz (S3 129), Adam Wisztoklis (S3 429), Hanufla Zagiera (S3 148) i in. 2 Ich wykaz zamieszczono na końcu artykułu. Jeszcze jedna księga magistratu kowieńskiego z lat 1636–1646 jest przechowywana w Państwowym Archiwum Dawnych Akt Rosji w Moskwie (F. 356. Ap. 1. B. 19588). Nie było możliwości skorzystania z niej. 3 Plačiau apie šio laikotarpio dokumentus žr. Kiaupa (1973: 125–140). 4 Wszystkie antroponimy podane w artykule są znormalizowane. W nawiasach podano skrót źródła historycznego oraz numer karty. 5 Spotyka się następujące skróty nazw przypadków: dopełniacz – GEN, celownik – DAT, narzędnik – INSTR. XVII–XVIII A. KAUNIEČIŲ PAVARDŽIŲ VARIANTAI | 33 200 (13, 04%) mieszczan zapisano za pomocą dwóch imion chrześcijańskich i nazwiska, np.: Augustyn Paweł Dowiata (S₃ 307), Jana Eufłachego Koiałowicza (GEN; S₃ 277), Marcin Jan Kozakiewicz (MS₁ 97), Jerzy Konftanty Mackiewicz (S₃ 491), Piotr Kazimierz Saurymowicz (S₃ 238), Chriftianum Franciscum Schacht (MS₁ 125), Joannem Alexandrum Stephanowicz (MS₁ 470), Kazimierz Michał Surwił (S₃ 79), Joannes Andreas Szymanowki (MS₁ 310), Kazimierz Stefan Urbanowicz (S₃ 444) i in. Z XVIII wieku zebrano 1400 zapisów osób, z czego 1152 (tj. 82, 28% wszystkich zapisów z XVIII w.) kaunian zapisano imieniem i nazwiskiem, np.: Antoniego Dukiewicza (GEN; AĮ₉ 560), Jan Faber (L₈ 71), Michael Fok (MS₂ 157), Bartłomiej Grudz (AĮ₉ 280), Maciejowi Hintzowi (DAT; AĮ₈ 72), Ernestowi Hirjzfeltowi (DAT; MS₂ 203), Michała Hofmana (GEN; MS₂ 202), Jana Kalofa (GEN; L₇ 109), Jana Kieyżera (GEN; L₈ 6), Joannes Kijter (MS₂ 157), Michał Kleyn (L₇ 132), Tomasz Pieczulewicz (AĮ₉ 197), Matys Reyter (L₁₁ 90), Jozef Rex (L₉ 140), Johan Szreyter (L₉ 100), Kryſztofowi Walterowi (DAT; MS₂ 147) i in. Zapewne dla zwięzłości 128 (9, 15%) mieszczan wymieniono tylko z nazwiska, np.: Augowiczowi (DAT; L₁ 71), Bartoszewicza (GEN; AĮ₁ 147), Jasiulewicza (GEN; L₁ 74), Markiewicza (GEN; AKA₂ 64), Mazurkiewicza (GEN; L₁ 48), Michalkiewiczowi (DAT; L₁ 48), Sokołowski (M₂ 324) itd. W porównaniu z XVII wiekiem wzrosła liczba mieszczan mających trzy antroponimy – dwa imiona chrześcijańskie i nazwisko. Tak zapisano 120 (8, 57%) kaunian, np.: Daniela Fryderyka Kantela (GEN; AĮ₂ 262), Janowi Krystyanowi Lerchowi (DAT; AĮ₃ 21), Janowi Krzyſztophowi Plewowi (DAT; MS₂ 147), Krystyan Henryk Pohibel (M₂ 353), Piotr Władysław Surwił (AĮ₂ 52), Martinus Joannes Szałtowski (AĮ₂ 54), Jan Krzysztoff Szrewer (AĮ₇ 49), Maciej Jozef Wieliczko (AĮ₂ 20), Stanislaw Piotr Wierzbicki (MS 435) i in. Jak widać, w XVII–XVIII w. nie zawsze chrzczono imieniem jednego świętego patrona. Dotyczyło to nie tylko mieszkańców Kowna. Okazuje się, że w szerokim ujęciu takie zapisy można powiązać również z tradycją nadawania imion mieszkańcom innych miast europejskich. Uważa się, że szczególnie rozpowszechniona była ona w Niemczech. W tym kraju już w XV w. uprzywilejowane rodziny mieszczańskie chrzciły dzieci dwoma imionami (Benson 1990: 195). Co ciekawe, właśnie w większości przypadków dwoma imionami chrześcijańskimi zapisywano także mieszkających w Kownie Niemców, np.: Adam Jerzy Dyryng (L₇ 112), Jana Krystyana Gatermana (GEN; AĮ₇ 205), Andrzej Jakub Hirſzfeld (AĮ₂ 6), Jakub Frydrych Stolc (MS₂ 235), Jana Bernarda Szwarca (GEN; AĮ₃ 160), Karol Reinhold Wunderam (AĮ₁₀ 482) i in. Uwagę zwraca fakt, że w zapisach akt sądowych Kowna ci sami kaunianie są wymieniani niejednokrotnie. Jak się okazało, część spraw przekazywano do sądu wyższej instancji. Tożsamość osób w zapisach z różnych lat można ustalić na podstawie imion mieszczan oraz nazw ich funkcji i zawodów. Z podanych przykładów wyraźnie wynika, że mowa będzie wyłącznie o wariantach nazwisk tych samych osób, np.: Bartłomieij Hryşkaitis – uczciwego Bartłomieia Hryşkiewicza mieszczanina kowien(skiego) (GEN; VSM 82); uczciwy Kasper Perkunelis szwiec i mieszczanin kowien(ski) (MV 216) – uczciwy Kasper Perkunowicz szwiec i mieszczanin kowien(ski) (MV 62); p(an) Kazimierz Hofzkiewicz radca kowienski (SV₂ 105) – p(ana) Kazimierza Ofzkiewicza (GEN; SV₂ 127); Antoniemu Narodzkiemu radcie miasta Kowna (DAT; SV₂ 254) – Antoniemu Narockiemu radcie kowien(skiemu) (DAT; SV₂ 254) itd. 34 | ALMA RAGAUSKAITĖ Omawiając przypadki wariantywności nazwisk kaunian, ich formy będą porównywane z nazwiskami współczesnymi6. Najpierw przedstawiono nazwiska najbliższe pod względem strukturalnym, potrzebne do uzasadnienia wariantów rodzajowych. Ponieważ badane są warianty nazwisk charakterystyczne dla konkretnego miasta, uwzględnia się również lokalizację współczesnych nazwisk. Oczywiście nie można zapominać, że ludzie migrowali w każdej epoce. Do tak dużego miasta jak Kowno przybywali i osiedlali się na stałe także mieszkańcy innych miast i wsi. Jak wspomniano, wszyscy kaunianie najprawdopodobniej mieli już nazwiska w XVII w. Dlatego omówienie wariantów nazwisk rozpoczyna się od tego stulecia7. 1. WARIANTY NAZWISK Z XVII WIEKU 1.0. Od XVII w. w źródłach odnotowano różne warianty nazwisk. Sklasyfikowano je w trzech grupach: 1) warianty nazwisk powstałe na skutek różnic graficznych i fonetycznych, 2) warianty nazwisk różniące się końcówkami oraz 3) warianty nazwisk z różnymi przyrostkami patronimicznymi. Warianty dwóch ostatnich grup nazywa się tu MORFOLOGICZNYMI. 1.1. Zebrano wiele wariantów powstałych wskutek różnic w zapisie i różnic fonetycznych. Podano je w porządku alfabetycznym: 1607 r. Maciey Balicki (V1 231) | 1606 r. Maciei Belicki (V1 19), por. współczesne nazwiska Balickis i Belčickis; 1610 r. Jan Barankiszki (VSM 438) | 1610 r. Jan Berankibkis (VSM 438), por. tylko współczesne nazwisko Berãnkis; 1665 r. Georgio Cajimiro Barowjki (S3 160) | 1668 r. Georgio Cajimiro Borowjki (S3 288), por. współczesne nazwiska Barãuskas, Barõvskis i Barõuskas, Borõvskis; 1610 r. Joannes Casprowicz (M5 561) | 1610 r. Joannes Casprowicz (M5 562), por. współczesne nazwisko Kasparãvičius; 1625 r. Jakub Daugelis (MV 150) | 1626 r. Jacobi Dagiel (MV 308), por. współczesne nazwiska Daugelis i Dagėlis; 1662 r. Joannes Dembkowjki (S3 6) | 1672 r. Joannes Dempkowski (S3 340), por. tylko współczesne nazwisko Dempkãuskas; 1668 r. Macia Gor/kiego (GEN; S3 298) | 1663 r. Mathie Gur/jki (S3 23), por. współczesne nazwiska Gòrskis i Gùrskas, Gùrskis; 1670 r. Jofepho Jau czykiewicz (S3 406) | 1670 r. Jofepho Jauczukiewicz (S3 406), dziś nie ma takich nazwisk; 1625 r. Jerzego Labanow/kiego (GEN; MV 136) | 1627 r. Jerzego Labunow/kiego (GEN; MV 398), por. współczesne nazwiska Labanãuskas, Labanovskis i Labunãuskas, Labunõvskas, Labunõvskis; 1612 r. Mathias Plekaitis (S1 5) | 1617 r. Mathie Pla- kaitys (S1 522), por. współczesne nazwiska Plekaitis i Plakys; 1631 r. Joannis Raczkiewicz (S2 173) | 1640 r. Joanis Roczkiewicz (S2 248), por. współczesne nazwiska Račkėvičius i Rockã, Ročkãitis itd.; 1625 r. Woyciecha Rudzianskiego (GEN; MV 154) | 1627 r. Woyciecha Rudzin/kiego (GEN; MV 390), por. współczesne nazwiska Rudžiãnskas i Rudzinskas; 1666 r. Kafpra Zydkiewicza (GEN; S3 257) | 1666 r. Gafparum Zytkiewicz (S3 256), por. współczesne nazwiska Žydkẽvičius i Žitkẽvičius. Jak już wspomniano, w XVII w. miejskie dokumenty prawno-administracyjne sporządzały osoby, których językiem ojczystym najczęściej nie był litewski. Zapisując nazwiska, bardzo różnie oddawały ich poszczególne formy. Część wymienionych nazwisk jest 6 Dabartinės pavardės pateikiamos iš: Vanagas, red. (1985–1989). 7 Omawiając warianty nazwisk kowieńskich mieszczan z XVII–XVIII w., w taki czy inny sposób opierano się na pracach Z. Zinkevičiusa, J. Bubaka, V. Macijauskienė i in. (zob. Zinkevičius 1977; Bubak 1981: 251–257; 1986: 112–115; 151–152; Macijauskienė 1990: 263–273; 1991: 118–151; 1993: 34–99; 1997: 71–88). XVII–XVIII A. KAUNIEČIŲ PAVARDŽIŲ VARIANTAI 35 zmienione na różne sposoby. W wyniku oddziaływania języków słowiańskich i litewskiego regularnie nie rozróżnia się samogłosek a i e, a i o, o i u. Mylone są spółgłoski b i p, t i d. A zatem nazwiska zapisywano tak, jak je słyszano i jak pozwalała na to znajomość pisma skryby. 1.2. Tylko kilka przypadków zaliczono do drugiego typu wariantów nazwisk, różniących się końcówkami. Są to: 1615 m. Valentin Burniškis (S, 368) | 1615 m. Valentin Burniško1 (S₁ 367), por. tylko współczesne nazwisko Burnys, Būrnikas i in.; 1609 m. Matys Czernis (VSM 245) | 1609 m. Matys Czernius (VSM 246), por. współczesne nazwiska Černis, Černys i Černius; 1607 m. Andrzej Raudos1 (V₁ 257) | 1607 m. Raudis (V₁ 220), por. współczesne nazwiska Raūdas i Raūdis, Raudys. Wariantów z tej grupy nie ma wiele, ponieważ nierzadko w tekstach obcojęzycznych nazwiska zapisywano bez końcówek. 1.3. W trzeciej grupie znajdują się formy nazwisk z różnymi przyrostkami patronimicznymi. Szczegółowo podzielono je na trzy podgrupy: 1) warianty nazwisk z wariantywnymi litewskimi przyrostkami patronimicznymi, 2) warianty nazwisk z różnymi słowiańskimi przyrostkami patronimicznymi oraz 3) warianty nazwisk z przyrostkami patronimicznymi różnego pochodzenia. 1.3.1. Do pierwszej podgrupy zaliczono formy nazwisk z różnymi litewskimi przyrostkami patronimicznymi. Warto wymienić tylko kilka takich przypadków, np.: 1612 m. Georgius Brandziun (S, 25) | 1613 m. Georgius Brandzaytis (S₁ 89), obecnie takich nazwisk nie ma; 1626 m. Matysowi Dylonowi (DAT; MV 259) | 1626 m. Macieia Dyluna (GEN; MV 274), por. tylko współczesne nazwisko Diliūnas; 1621 m. Joannes Perdaytis (S₁ 745) | 1621 m. Joannes Perdonis (S₁ 748), obecnie takich nazwisk nie znamy. Nawiasem mówiąc, warianty tego nazwiska odnotował także J. Oksas (2000: 183). Oczywiste jest, że pisarze nieposługujący się językiem litewskim mylili nie tylko słowiańskie, lecz także litewskie przyrostki patronimiczne -aitis, -onis, -ūnas. Wpływ na to mogła mieć jeszcze jedna okoliczność. Kaunieńczycy na początku XVII w. w sądach posługiwali się językiem litewskim. Broniąc się lub skarżąc na swoich krzywdzicieli, musieli sami się przedstawić. Po litewsku wyjaśniali, gdzie mieszkają, komu służą, czyim są krewnym itp. Przypuszczam, że nie byli wówczas zbyt świadomi i sami mogli nazywać się na różne sposoby. Dlatego w aktach sądowych utrwaliły się takie tendencje w użyciu litewskich przyrostków patronimicznych. 1.3.2. Druga podgrupa obejmuje przypadki używania tych samych nazwisk z różnymi słowiańskimi przyrostkami patronimicznymi: 1609 m. Piotr Bartromieiewicz (VSM 251) | 1610 m. Piotr Bartłomiejowicz (VSM 436), por. tylko współczesne nazwisko Baltramiejūnas; 1626 m. Jozęph Borowicz (MV 297) | 1628 m. Jozeph Borewicz (MV 435), por. tylko współczesne nazwisko Baravičius; 1625 m. Adam Dominikiewicz (MV 123) | 1625 m. Adam Dominikowicz (MV 105), por. tylko współczesne imię Dominykas8; 1625 m. Stephanowi Dwilowiczowi (DAT; MV 174) | Stephana Dwilewicza (GEN; MV 173), por. współczesne nazwiska Dvylavičius, Dvylovičius ir Dvilėvičius; 1608 m. Banis Grygowicz (VSM 86) | 1608 m. Bania Grygiewicza (GEN; VSM 21). Por. współczesne nazwiska Grigavičius, Grigovičius ir Grigėvičius; 1607 m. Piotr Gulbinowicz1 (V₁ 278) | 1607 m. Piotrowi Gulbiniewiczowi (DAT; V₁ 158). Por. tylko współczesne nazwiska Gulbinavičius, Gulbinovičius; 1626 m. Krzysztoff Jeremiaszewicz (MV 204) | 1626 m. Krzysztoffa Jeremiaszowicza (GEN; MV 182), obecnie takich nazwisk nie ma; 1626 m. Jana 8 Dabartinis vardas nurodomas iš: Kuzavinis, Savukynas (1994). 36 ALMA RAGAUSKAITĖ Maciewicza (GEN; MV 166) | 1624 m. Jana Maciewicza (GEN; MV 65), por. współczesne nazwiska Maciejauskas, Maciejauškas, Maciejėnas, Maciejėvskis, Maciejovskis; 1610 m. Piotr Maciulowicz (VSM 484) | 1610 m. Piotru Maculiewiczu (DAT; VSM 484), por. współczesne nazwiska Maciulavičius ir Maculėvičius; 1610 m. Jakub Markowicz (VSM 480) | 1610 m. Jakubem Markiewiczem (INSTR; VSM 396), por. współczesne nazwiska Markavičius ir Markėvičius; 1606 m. Jana Mikołajowicza (GEN; V, 20) | 1607 m. Jan Mikotaiewicz (V, 154), por. współczesne nazwiska Mikolajunas, Mikolajūnas, Mykolajūnas; 1607 m. Jozef Pukienowicz (V, 233) | 1607 m. Jozefowi Pukienewiczowi (DAT; V, 236), por. tylko współczesne nazwiska Pukėnas, Pūkenas, Pūkenas, Pūkėnis, Pūkėnis; 1607 m. Mathias Szymkiewicz (M₁ 263) | 1610 m. Matys Szymkowicz (M₁ 558), por. współczesne nazwiska Šimkevičius ir Šimkavičius; 1670 m. Paulo Walo-wicz (S₃ 411) | 1673 m. Pawła Walewicza (GEN; S₃ 563), por. współczesne nazwiska Valavičius ir Valėvičius. Warianty tych nazwisk powstały najprawdopodobniej wskutek wschodniosłowiańskich tendencji w tworzeniu patronimików. Dla pisarzy obcego pochodzenia słowiańskie przyrostki patronimiczne -evič i -ovič były bowiem jedynie „rosyjską formą końcówki oznaczającej syna” (Jablonskis 1979: 243). Dlatego to samo nazwisko zapisywali z oboma przyrostkami. 1.3.3. Do trzeciej podgrupy zaliczono warianty nazwisk z przyrostkami patronimicznymi różnego pochodzenia: 1604–1610 m. Gregorius Balwierun (M₁ 136) | 1604–1610 m. Georgius Balwierowicz (M₁ 142), obecnie takich nazwisk nie ma; 1606 m. Lenart Brai-dziewicz (VSM 74) | 1607 m. Leonardo Braidziun (VSM 401), takich nazwisk również nie ma; 1604–1610 m. Casparis Gruminaytis (M₁ 221) | 1604–1610 m. Caspar Gruminowicz (M₁ 44), takich nazwisk obecnie nie ma; 1603–1629 m. Marcin Janonis (MV 51) | 1603–1629 m. Marcin Janowicz (MV 181), por. współczesne nazwiska Janónis ir Janavičius; 1684 m. Walentin Mijselunas (MS₁ 234) | 1684 m. Valentinum Mijselewicz (MS₁ 248), por. współczesne nazwisko Miseliūnas; 1603–1629 m. Dominika Narkuna (GEN; MV 212) | 1603–1629 m. Dominika Narkiewicza (GEN; MV 212), por. współczesne nazwiska Narki̇̄nas ir Narkėvičius; 1603–1629 m. Janowi Niefłanayciowi (DAT; MV 57) | 1603–1629 m. Jan Niefłanowicz (MV 86), takich nazwisk również nie ma; 1603–1629 m. Jana Stankuna (GEN; MV 155) | 1603–1629 m. Jana Stankiewicza (GEN; MV 331), por. współczesne nazwiska Stankėvičius ir Stankūnas; 1604–1610 m. Bernardus Szymkun (M₁ 128) | 1604–1610 m. Ber-nardum Szymkowicz (M₁ 144), por. współczesne nazwiska Šimkūnas ir Šimkavičius. Najprawdopodobniej pod wpływem rosyjskiej tradycji kancelaryjnej pisarze sądowi zastępowali autentyczne, to znaczy używane przez samych mieszczan litewskie przyrostki patronimiczne -aitis, -ėnas, -onis, -ūnas słowiańskimi -evič i -ovič. 2. WARIANTY NAZWISK Z XVIII WIEKU 2.1. W XVIII w. nazwiska również zapisywano niedokładnie, a ich formy były niestabilne. Szczególnie wiele wariantów tych samych nazwisk powstało wskutek właściwości graficznych i fonetycznych, na przykład: 1773–1775 m. 9 Alexander Anyżkiewicz (L₇ 125) | Alexander Anufzkiewicz (L₇ 100), por. współcz. nazwiska Aniškėvičius ir Anuškėvičius; 1768–1771 m. Jerzy Dymiṅski (L₄ 9 Gdy karty dokumentów są bardzo przemieszane, podaje się jedynie przybliżone granice chronologiczne dokumentu wskazane w opisie archiwalnym. XVII–XVIII A. KAUNIEČIŲ PAVARDŽIŲ VARIANTAI | 37 109 | Jerzego Tymin[kiego (GEN; L₂ 22), por. współcz. nazwiska Dimińskis i Timińskis; 1775–1776 m. Stan Dobrowskiemu (DAT; L₈ 77) | Stanisław Dombrow[ski (L₈ 91), por. współcz. nazwiska Dabráuskas i Dambráuskas, Dambráuskis, Dambraìskis, Dombráuskas, Dombròvskis; 1754–1759 m. Tomaża Dziękiewicza (GEN; L₁ 58) | Tomażowi Dzinkiewiczowi (DAT; L₁ 45), por. współcz. nazwiska Dzenkēvičius i Dzinkēvičius; 1763–1765 m. Symon Kałucki (L₃ 16) | Symon Kołucki (L₃ 15), por. współcz. nazwisko Kalùčkas; 1763–1765 m. Tomaża Kontakiewicza (GEN; L₃ 25) | Tomażowi Kantukiewiczowi (DAT; L₃ 119), por. tylko współcz. nazwisko Kantakēvičius; 1763–1765 m. Maciejowi Kopyłtowiczowi (DAT; L₃ 42) | Maciej Kopułowicz (L₃ 153), por. tylko współcz. nazwisko Kapulskis; 1763–1765 m. Franciszek Łoszakiewicz (L₃ 35) | Franciszek Łaźukiewicz (L₃ 15), por. współcz. nazwiska Lašakevičius i Lašukas; 1768–1771 m. Jerzemu Lugayłowi (DAT; L₄ 109) | Jerzemu Lungayło (L₄ 30), por. tylko współcz. nazwisko Liugáila; 1773 m. Antoniemu Miranowiczowi (DAT; L₆ 45) – Antoni Mironowicz (L₆ 126), por. tylko współcz. nazwisko Mironāvičius; 1776–1778 m. Piotr Morawski (L₉ 25) | Piotrowi Murawskiemu (DAT; L₉ 73), por. współcz. nazwiska Moráuskas, Moràvskis i Muráuskas; 1763–1767 m. Antoniemu Narockiemu (DAT; SV₂ 254) | Antoniemu Narodzkiemu (DAT; SV₂ 326), por. współcz. nazwisko Narockis; 1775–1776 m. Jan Pazienkow[ski (L₈ 64) | Jana Poziénkow[kiego (GEN; L₈ 45), obecnie takich nazwisk nie ma; 1763–1765 m. Dominika Radziewicza (GEN; L₃ 2) | Dominikowi Rodziewiczowi (DAT; L₃ 182); 1763–1765 m. Jakuba Rodziewicza (GEN; L₃ 192) | Jakub Rudźewicz (L₃ 28), por. współcz. nazwiska Radzevičius, Rodzevičius i Rudzevičius; 1715–1737 m. Adama Stanisława Skuderewicza (GEN; AĮ₁ 134) | Stanisława Skuderowicza (GEN; AĮ₁ 145), por. także współcz. nazwisko Skuderis; 1780–1781 m. Jozef Sosin[ski (L₁₁ 61) | Jozef Susinski (L₁₁ 213), obecnie takie nazwiska nie są znane; 1773 m. Michal Taramowicz (L₆ 127) | Michał Tarymowicz (L₆ 25), por. współcz. nazwisko Tarimas; 1776–1778 m. Jan Zygmantowicz (L₉ 6) | Jan Zygmuntowicz (L₉ 76), por. współcz. nazwiska Zigmantāvičius i Zigmentāvičius, Zigmentovičius. Uderza tu różnorodność form nazwisk kaunian z XVIII w. Również w tym stuleciu samogłoski były regularnie i nieregularnie zastępowane innymi. Zauważono, że samogłoska a w pewnych przypadkach zmienia się w o, o → a, o → u, e → i. Spółgłoski c i č, d i t, m i n wymieniają się w różny sposób. Wpływ na to miało zmienione, nie-litewskie środowisko kancelarii miejskich w XVIII-wiecznym Kownie. Dlatego w tym okresie powstało najwięcej wariantów nazwisk z różnymi słowiańskimi przyrostkami, a ich fonetyka jest nielitewska. 2.2. Zdarzają się pojedyncze morfologiczne warianty nazwisk. 2.2.1. Zauważono przypadki wariantywności z litewskimi i słowiańskimi przyrostkami patronimicznymi, np.: Krzystoffa i Anny Giedrayciow (GEN; AĮ₁₀ 402) | Giedrowiczowie (AĮ₁ 143), por. współcz. nazwiska Giedráitis i Giedrávičius. 2. 2. 2. Tendencje w użyciu słowiańskich przyrostków odzwierciedlają następujące przykłady: 1755–1763 m. Bartłomiejowi Maciulewiczowi (DAT; L₂ 177) | Bartłomiejowi Maczułkiemu (DAT; L₂ 139), por. współcz. nazwiska Maciulēvičius i Mačulskis. 1773 m. Samuelem Waśilewicz (MS₁ 234) – 1771 m. Samuel Wasilewski (MS₁ 158), por. współcz. nazwiska Vasilēvičius i Vasilēvskis. Z przedstawionych wariantów wyraźnie wynika, że również w XVIII w. używanie różnych języków utrudniało ustalenie pisanej formy nazwiska. 38 | ALMA RAGAUSKAITĖ 3. UWAGI PODSUMOWUJĄCE Podsumowując to, co przedstawiono w niniejszym artykule, można stwierdzić, że w XVII–XVIII w. proces ostatecznego kształtowania się nazwisk mieszkańców Kowna nie był jeszcze zakończony. Świadczy o tym mnogość różnych wariantów nazwisk. Na ich powstanie wpłynęły rozmaite okoliczności. Przede wszystkim kancelarie rady miejskiej Kowna, wójta i sądów ławniczych prowadziły swoje księgi, w których zapisywano nazwiska mieszkańców Kowna, nie po litewsku, lecz w dawnej polszczyźnie i po łacinie. Antroponimy mieszczan były więc slawizowane, latynizowane itp. Dlatego nazwisko tej samej osoby, już ukształtowane, mogło zostać w jakiś sposób zmienione w różnych wpisach w aktach sprawy. Na omawiane zjawisko wpływała specyfika badanych ksiąg aktowych. Zazwyczaj prowadzono je ze względów praktycznych, dlatego nikomu nie zależało na dokładnej pisowni nazwisk mieszkańców Kowna. Powód lub pozwany, wspomniany już wcześniej, mógł zostać zapisany w kolejnym protokole rozpatrywania sprawy w innej formie nazwiska. Zróżnicowanie to wiązało się częściowo także z nieoficjalnym określaniem mieszczan. W XVII–XVIII w. w sądach kowieńskich pozwalano im bowiem mówić i odpowiadać na różne pytania. Jest całkiem możliwe, że osoby te same przedstawiały się na różne sposoby. W XVIII w., gdy środowisko kancelarii miejskich stało się nielitewskie, powstały szczególnie sprzyjające warunki do upowszechniania się różnych form tego samego nazwiska. Na zakończenie można sformułować następujące wnioski: 1. W XVII–XVIII w. formy nazwisk mieszczan kowieńskich były jeszcze niestabilne. 2. Warianty nazwisk z XVII w. podzielono na trzy grupy: 1) warianty nazwisk powstałe wskutek cech zapisu i uwarunkowań fonetycznych, 2) warianty nazwisk różniące się końcówkami oraz 3) warianty nazwisk z różnymi przyrostkami patronimicznymi. Warianty dwóch ostatnich grup nazwano w artykule MORFOLOGICZNYMI. Omówiono przede wszystkim formy nazwisk z pierwszej grupy. 3. Nazwiska zapisane w XVIII-wiecznych księgach aktowych miasta Kowna również wykazywały zróżnicowanie. Szczególnie często występowały graficzno-fonetyczne warianty nazwisk. ŠALTINIAI AI1 – 1693 m. aktų įrašų knyga. Vilniaus universiteto bibliotekos Rankraščių skyrius (toliau – VUBRS). F. 7. B. 13868, 1. AI2 – 1738–1749 m. aktų įrašų knyga. VUBRS. F. 7. B. 13868, 2. AI3 – 1743–1748 m. aktų įrašų knyga. VUBRS. F. 7. B. 13868, 3. AI4 – 1749–1753 m. aktų įrašų knyga. VUBRS. F. 7. B. 13868, 4. AI5 – 1747–1768 m. aktų įrašų knyga. Lietuvos valstybės istorijos archyvas (toliau – LVIA). F. SA. B. 13870. AI6 – 1763–1773 m. aktų įrašų knyga. LVIA. F. SA. B. 13871. AI7 – 1771–1781 m. aktų įrašų knyga. LVIA. F. SA. B. 13872. AI8 – 1780–1784 m. aktų įrašų knyga. LVIA. F. SA. B. 13873. AI9 – 1781–1788 m. aktų įrašų knyga. LVIA. F. SA. B. 13874. AI10 – 1789–1792 m. aktų įrašų knyga. LVIA. F. SA. B. 13877. AI11 – 1796–1798 m. aktų įrašų knyga. LVIA. F. SA. B. 13877. AKA1 – 1779–1781 m. archyvo knygų aprašas, 2. LVIA. F. SA. B. 18657. AKA2 – 1788–1809 m. archyvo knygų aprašas. LVIA. F. SA. B. 18653. XVII–XVIII A. KAUNIEČIŲ PAVARDŽIŲ VARIANTAI | 39 B1 – 1779–1780 m. burmistro knyga. LVIA. F. SA. B. 19625. B2 – 1780–1785 m. burmistro knyga. LVIA. F. SA. B. 19622. L1 – 1754–1759 m. lentvaičio knyga. LVIA. F. SA. B. 19588. L2 – 1755–1763 m. lentvaičio knyga. LVIA. F. SA. B. 19592. L3 – 1763–1765 m. lentvaičio knyga. LVIA. F. SA. B. 19602. L4 – 1768–1771 m. lentvaičio knyga. LVIA. F. SA. B. 19596. L5 – 1771–1773 m. lentvaičio knyga. LVIA. F. SA. B. 19599. L6 – 1773 m. lentvaičio knyga. LVIA. F. SA. B. 19601. L7 – 1773–1775 m. lentvaičio knyga. LVIA. F. SA. B. 19605. L8 – 1775–1776 m. lentvaičio knyga. LVIA. F. SA. B. 19606. L9 – 1776–1778 m. lentvaičio knyga. LVIA. F. SA. B. 19607. L10 – 1778–1781 m. lentvaičio knyga. LVIA. F. SA. B. 19627. L11 – 1780–1781 m. lentvaičio knyga. LVIA. F. SA. B. 19610. M1 – 1604–1610 m. magistrato knyga. VUBRS. F. 7. B. 13856. M2 – 1752–1786 m. magistrato posėdžių protokolai. LVIA. F. SA. B. 19587. M3 – 1786–1796 m. magistrato posėdžių knyga. LVIA. F. SA. B. 19560. MS1 – 1683–1773 m. mišri knyga: magistrato posėdžių protokolai, magistrato ir suolininkų teismų protokolai ir aktai. VUBRS. F. 7. B. 13867. MS2 – 1686–1776 m. mišri knyga: magistrato posėdžių protokolai, magistrato ir suolininkų teismų protokolai ir aktai. VUBRS. F. 7. B. 13867. MV – 1603–1629 m. mišri magistrato ir vaito knyga. VUBRS. F. 7. B. 13855. S1 – 1610–1622 m. suolininkų knyga. VUBRS. F. 7. B. 13861. S2 – 1622–1640 m. suolininkų knyga. LVIA. F. SA. B. 13863. S3 – 1662–1673 m. suolininkų knyga. VUBRS. F. 7. B. 13865. SV1 – 1758–1762 m. suolininkų ir vaito teismo knyga. LVIA. F. SA. B. 19589. SV2 – 1763–1767 m. suolininkų ir vaito teismo knyga. LVIA. F. SA. B. 19593. V1 – 1606–1608 m. vaito knyga. VUBRS. F. 7. B. 13859. VSM – 1608–1616 m. mišri vaito, suolininkų ir magistrato knyga. VUBRS. F. 7. B. 13860. LITERATŪRA BENSON, S. 1990: Variations in the Swedish forename system. Proceedings of the XVIIth International Congress of Onomastic Sciences 1. Helsinki, 13–18 August 1990, Helsinki: The University of Helsinki and the Finnish Research Centre for Domestic Languages, 194–201. BUBAK, J. 1981: Процесс формирования польских фамилий в южной части территории малой Польши в XV–XVII вв. Proceedings of the International Congress of Onomastic Sciences 1. Cracow, August 21–25, 1978, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 251–257. BUBAK, J. 1986: Proces kształtowania się polskiego nazwiska mieszczańskiego i chłopskiego, Kraków: Nakładem Uniwersytetu Jagiellońskiego. DAMBE, V. [ДАМБЕ В. Ф] 1970: Варианты латышских имен. Никонов, В. А., Суперанская, А. В., ред., Антропонимика, Москва: Наука, 218–219. GVOZDEVA, E. L. 1990: Морфологические варианты мужских календарных имен в русской деловой письменности XIV–XVI вв. Шоста республіканська ономастична конференція 4–6 грудня 1990 року. Тези доповідей і повідомлень. Теоретична та історична ономастика. Одесса: Інститут мовознавства ім. О.О. Потебні 13–14. JABLONSKIS, K. 1979: Istorija ir jos šaltiniai, Vilnius: Mokslas. KIAUPA, Z. 1973: Kauno miesto senojo archyvo likimas. Lietuvos TSR mokslų akademijos darbai. Serija A, 2 (43), 125–140. 40 | ALMA RAGAUSKAITĖ Krakalia, L. V. 1974: До питання класифікації буковинських антропонімічних варіантів. Мовознавство 2 (44), 53–58. Kučerenko, L. I. 1990: Однорівнева і багаторівнева варіантність антропонімів. Шоста республіканська ономастична конференція 4–6 грудня 1990 року. Тези доповідей і повідомлень. Теоретична та і історична ономастика, Одесса: Інститут мовознавства ім. О.О. Потебні, 45–46. Kuzavinis, K., Savukynas, B. 1994: Lietuvių vardų kilmės žodynas, Vilnius: Mokslas. Maciejauskienė [МАЦЕЯУСКЕНЕ], V. 1990: Влияние языка источников на вариантность литовских фамилий в XVIII веке. Kondratiuk, M., red., Balto-słowiańskie związki językowe, Wrocław etc.: Ossolineum, 263–273. (Prace Slawistyczne, 81.) Maciejauskienė, V. 1991: Lietuvių pavardžių susidarymas XIII–XVII a., Vilnius: Mokslas. Maciejauskienė, V. 1993: Kriaunų parapijos XVII–XVIII a. asmenvardžiai. Lietuvių kalbos klausimai 32, 34–99. Maciejauskienė, V. 1997: Lietuvių pavardžių varijavimas XIX amžiuje. Lituanistica 2 (30), 71–88. Oksas, J. 2000: Buvusios Kauno evangelikų-liuteronų bažnyčios bei parapijos pastatų komplekso (senamiesčio 14 kvartalo) istoriniai tyrimai. Kauno istorijos metraštis 2, Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas, 177–210. Podol’skaja, N. V. 1978: Словарь русской ономастической терминологии, Москва: Наука. Ragauskaitė, A. 2002: Kauno miestiečių pavardžių formavimasis XVI–XVIII amžiuje. Acta Linguistica Lithuanica 45, 123–143. Simina, T. J. 1970: Бытовые варианты личных имен (по материалам древних письменных памятников и современной антропонимии Пинежья). Никонов, В. А., Суперанская, А. В., ред., Антропонимика, Москва: Наука, 189–194. Superanskaja, A. V. 1969: Структура имени собственного. Москва: Наука. Superanskaja, A. V. 1978: Новые русские имена. Онома 22, 414–430. Vanagas, A., red. 1985–1989: Lietuvių pavardžių žodynas 1–2, Vilnius: Mokslas. Vizgalov, P. I. 1973: Синонимия и вариантность прозвищ. Кузеев, Р. Г., Никонов, В. А., ред., Ономастика Поволжья 3, Уфа: Академия наук СССР. Башкирский филиал. Институт этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. Башкирский государственный университет, 167–170. Zinkevičius, Z. 1977: Lietuvių antroponimika. Vilniaus lietuvių asmenvardžiai XVII a. pradžioje, Vilnius: Mokslas. Alma Ragauskaitė Lietuvių kalbos institutas Vileišio g. 5, 2055 Vilnius, Lietuva [email protected] Gauta 2002 08 14