Mikalojaus Daukšos „Katekizmo“ (1595) sudėtiniai aiškinamieji sakiniai

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVII (2002), 19–29 Mikalojaus Daukšos Katekizmo (1595) złożone zdania wyjaśniające * ARTŪRAS JUDŽENTIS Instytut Języka Litewskiego, Wilno Artykuł dotyczy zdań złożonych zawierających zdania dopełnieniowe w Katekizmie M. Daukšy, a także w jego Trumpas būdas pasisakymo nuodėmių (1595). Zwrócono uwagę na strukturę składniową tych zdań oraz relacje semantyczne między ich członami. Porównano je z odpowiadającymi im modelami zdań we współczesnym litewskim języku standardowym. Wysunięto wniosek, że w języku Daukšy nie występowały właściwe komplementyzatory, rozumiane jako semantycznie puste wykładniki podporządkowania. Zamiast nich znajdujemy spójniki podrzędne odzwierciedlające różne typy relacji semantycznych między zdaniem dopełnieniowym a orzeczeniem nadrzędnym; podobne typy relacji semantycznych wyrażane są w zdaniach okolicznikowych wprowadzanych przez te same spójniki podrzędne. 0. WSTĘP Zdania wyjaśniające we współczesnym języku standardowym łączone są wieloznacznymi spójnikami 1kad, jog albo za pomocą zaimków względnych wprowadzających pytanie zależne (Ambrazas 1994: 669–670). Spójniki kad, jog w gramatykach akademickich nazywane są także pozbawionymi znaczenia, czyli funkcyjnymi (asemantic, polyfunctional conjunctions), ponieważ łączą zdanie podrzędne z nadrzędnym, lecz nie wskazują charakteru ich relacji (Ambrazas 1994: 661; 1997: 720). Porównanie dawnych tekstów litewskich ze współczesnym językiem standardowym ukazuje zasadnicze zmiany, jakie zaszły w strukturze zdań złożonych podrzędnie. W artykule omówiono zdania wyekscerpowane z dwóch dzieł Mikołaja Daukšy wydanych w 1595 r. w jednym konwolucie – Katekizmas2 i * Artykuł powstał na podstawie materiałów projektu „Złożone zdania Katechizmu M. Daukšy z 1595 r.”, finansowanego przez Państwowy Fundusz Nauki i Studiów Litwy. Projekt realizowano wspólnie z Jūratė Pajėdienė; jego numer rejestracyjny to 96-163/3G. Serdecznie dziękuję profesorowi Akseliowi Holvoetowi za cenne uwagi podczas przygotowywania artykułu. 1 W niniejszym artykule, podobnie jak w nowszych pracach językoznawstwa litewskiego, mianem zdań wyjaśniających określa się zdania złożone podrzędnie, których zdania podrzędne zależą od czasowników pełniących funkcję orzeczenia w zdaniu nadrzędnym, rzeczowników odczasownikowych, przymiotników, imiesłowów oraz przysłówków i pełnią funkcję składniową podmiotu lub dopełnienia zdania nadrzędnego (por. Ambrazas 1994: 665, 668–669; 1997: 725–726; Labutis 2002: 157–158). Zdanie podrzędne w zdaniu wyjaśniającym zajmuje pozycję walencyjnego aktanta otwieraną przez orzeczenie zdania nadrzędnego (por. Labutis 2002: 157). 2 KATHECHISMAS ARBA MOKSLAS KIEKIWENAM KRIKSZCZIONII PRIWALVS. Dalej w artykule: Katekizmas. 20 | ARTŪRAS JUDŽENTIS Trumpo būdo pasisakymo nuodėmių3 – zdania objaśniające4. W przeciwieństwie do współczesnego języka ogólnego używa się w nich spójników idant, jog i jei(g(u)), którymi Daukša łączy również zdania podrzędne okolicznikowe5. Współcześnie dominujący w języku ogólnym spójnik zdań objaśniających kad6 Daukša stosuje tylko w zdaniach czasowych oraz bliskich im zdaniach przyczynowych i warunkowych. 1. Z D A N I A Z idant Spójnik idant jest najczęściej używanym przez Daukšę wyrazem łączącym zdania złożone: w Katechizmie i Krótkim sposobie znaleziono 144 zdania złożone z tym spójnikiem. Ich zdanie podrzędne jest związane bezpośrednią relacją składniową z orzeczeniem zdania nadrzędnego lub modyfikuje inne części zdania nadrzędnego. Zdania wymagane przez orzeczenie nadrzędne, tj. zdania objaśniające, stanowią niemal połowę wszystkich znalezionych zdań złożonych z tym spójnikiem (68 przykładów). Zdania podrzędne pełniące funkcję swobodnych elementów semantycznej struktury zdania złożonego, czyli zdania okolicznikowe, występują w badanych utworach tylko o kilka przykładów częściej niż zdania objaśniające. Zdania podrzędne ze spójnikiem idant, niewymagane przez orzeczenie zdania nadrzędnego, choć bezpośrednio z nim związane składniowo, pełnią w zdaniu złożonym funkcję celową⁷ (a) lub skutkową⁸ (okolicznikową). Dla tych ostatnich charakterystyczne są korelaty⁹ uwydatniające funkcję składniową, np.: a) wszystkie te noce przychodzą /// aby na nas spaść // i nas zakryć. (wszystkie te // noce przychodzą / aby na nas // spaść i nas zakryć.) 16918–20 3Trumpas Budas Paƒiƒákimo arba įpažinimo Nūdemių. Dalej w artykule – Krótki sposób. 4 Zdania objaśniające w języku starolitewskim nie były dotąd przedmiotem odrębnych badań. Informacje o poszczególnych ich typach, zwłaszcza o użyciu w nich spójników, można znaleźć w pracach A. Leskiena (1903), E. Hermanna (1912, 1926) i J. Palionisa (1967). Odpowiednie zdania we współczesnym języku ogólnym omówiono w gramatykach (Jablonskis 1911/1957, 1922/1957; Balčikonis, 1982; Balkevičius 1963; Sir tautas, Grenda 1988; Ambrazas 1972, 1976, 1994, Ambrazas, red. 1997; Labutis 2002); o zdaniach dopełnieniowych we współczesnym języku pisał osobno V. Būda (1979; zob. także jego pracę z 1987 r.). 5 Zdania złożone podrzędnie celowe, przyczynowe, warunkowe i skutkowe z tymi spójnikami we współczesnym języku ogólnym i dawnych tekstach najobszerniej badał L. Drotvinas (1958, 1961, 1962, 1963a, 1963b, 1964, 1967). Omawia się je również we wspomnianych gramatykach języka litewskiego. Wśród nowszych badań nad poszczególnymi typami zdań okolicznikowych można wymienić prace S. Girdėnienė (2000, 2001), E. Kibildaitė (2001), J. Liutkutė (Erichsmeier) (Liutkutė 1998, 2000, Erichsmeier 2002) oraz V. Našlėnaitė (Eberhardt) (2001, 2002). 6 Użycie spójnika kad we współczesnym języku litewskim opisano w studium J. Žukauskaitė (1957). 7 W artykule przyjęto, że w strukturze semantycznej czasowników oznaczających przemieszczanie się lub ruch nie występuje funkcja finitywna, którą mogłyby wyrażać zdania objaśniające; dlatego odpowiednie zdania podrzędne zalicza się do okolicznikowych. Odmienne stanowisko zajmuje N. Slizienė, autorka „Słownika łączliwości czasowników języka litewskiego”; por. ateiti (Šlienė 1994: 105). 8 W gramatykach akademickich takie zdania uznaje się za zdania określające o bezpośrednim podrzędnym związku (por. Ambrazas 1976: 836–842; 1994: 678–680, Ambrazas, red. 1997: 735–737 (correlative clauses)), natomiast w gramatykach tradycyjnych – za zdania podrzędne orzecznikowe, przydawkowe lub okolicznikowe sposobu (por. Jablonskis 1911/1957: 492, 495, 506 i in.). L. Drotvinas dostrzega w zdaniach skutkowych „mieszaną, objaśniającą wartość przyczynowo-warunkową” (1964: 22). 9 Tutaj i dalej cytuje się według wydania Katechizmu i Krótkiego sposobu przygotowanego przez V. Jakštienė i J. PalionisaKatekizmo ir Trumpo būdo (1995). DAUKŠOS KATEKIZMO AIŠKINAMIEJI SAKINIAI | 21 b) tak cię okryć i przyjąć do siebie, abyś ani za życia, ani po śmierci nie mógł być od ciebie odłączony. (raczyłeś ją tak objąć i przyjąć do siebie, aby ani za życia, ani po śmierci nie mogła być od ciebie odłączona.) 16818–22 Zdania podrzędne niezwiązane bezpośrednio z orzeczeniem głównym, wprowadzane przez idant, modyfikują dopełnienie (a) lub przydawkę (b) zdania głównego10. Ich znaczenie skutkowe łączy się ze znaczeniem celu, zamierzonej czynności, por.: a) Zináigu tu koky wâi- // ʃtą / idant kas níekad // nė teįfėj nė prijéktų? (Wießże ty iákie lekárʃtwo // ʃeby kto nigdy krzywo nie przy- // ʃięgał?) 791–3 b) miłėdamas tawę [...] mełtę // teip’ karbta / idánt wíjłos // ʃčios máno degłų miłėymu // táwo (mi- // ʃųąc cię [...] miłośćią tak gorą- / cą / aby wʃytkie wnętrzności // moje gorzały w miłości twey) 1676–10 Zdania podrzędne objaśniające z idant pełnią w zdaniu złożonym funkcję składniową podmiotu lub dopełnienia. Funkcję dopełnienia pełnią te zdania objaśniające, których wymagają: a) verba desiderativa, tj. czasowniki wyrażające akty woli lub wysiłki podejmowane w celu osiągnięcia czegoś, takie jak chcieć, troszczyć się, oraz wyrażenie podaryti pasįgėjimą ‘postarać się, zatroszczyć się’: mogę chwalić Boga, idant przez moje westchnienia i uczynki złożone na naszym ołtarzu zadośćuczynił za nasze winy 664–8 Ty chciałeś idánt, abym był jak skrzynia Testamentu (Tyś chciał, abym był jak skrzynia Testamentu) 1666–8 b) verba postulandi, tj. czasowniki i wyrażenia oznaczające akty mowy mające wpłynąć na zachowanie adresata (błagać, prosić, rozkazywać, napominać ‘napomnieć’, įgraudinti ‘napominać’, padaryti paragįnimą): Jak wypełnić trzecie przykazanie [...]? nakazując pamiętać, a także tym, którzy są pod naszą władzą, tak samo czynić. (Jáko záchowamy trzéće // przykazánie [...]? czyniąc tę aby y inni // nam porucżeni / Mßey ʃuchałi.) 7915–809 c) verba timendi (czasowniki oznaczające obawę): bójcie się, idánt Wiekuisty Bóg nie dopuścił, by stało się wam coś złego (bójcie się kary Bożej) 815–7 d) verba sentiendi – forma trybu rozkazującego czasownika pamiętać (spójnik idant zasadniczo nie występuje w zdaniach z tymi czasownikami): 10W gramatykach tradycyjnych uznaje się je za zdania przydawkowe (por. Jablonskis 1911/1957: 494–495; Balčikonis 1982: 125; Balkevičius 1963: 342, 345; Sirtautas, Grenda 1988: 163–164), a w gramatykach akademickich – za bezpośrednio dołączane zdania podrzędne przydawkowe lub opisowe (por. Ambrazas 1976: 830, 840–843). 22 | ARTŪRAS JUDŽENTIS Pamiętaj, abyś dzień święcił. (Pamiętaj, abyś święcił dzień niedzielny.) 74₆–₇ e) czasowniki modalne (wyrażające konieczność deontyczną11) oraz przymiotniki używane predykatywnie derėti, reikėti; reikalingas, privalus: reikia // idant pagerbtùmbimę a- // ną / per kury prísjękę. (potrzebá včciwości ku temu // przez kogo przysięgają.) 78₁₉–₂₁ f) czasowniki kauzatywne w szerokim znaczeniu (czyste kauzatywy oraz czasowniki oznaczające, że podmiot za swoim przyzwoleniem, pomocą itp. stwarza warunki dla jakiegoś działania lub stanu) – duoti ‘pozwolić, udzielić’, padėti ‘pomagać’, padaryti ‘uczynić, sprawić’: Jeig dabar manę // fwęiką pramitjį / dùk idąnt // galęćę giwatą maną fti- // prei pataįjį (Jeśliże iębcę przy zdro- // wiu mię zachować / day ábych // mógł żywotá mego statecznie // poprawić) 189₁₄–₁₇ g) przymiotnik vertas: Święty Jan Chrzciciel [...] nie uważał się za godnego, aby rozwiązać rzemyk twojego obuwia. (Święty Jan Chrzciciel [...] ani za godnego się nie uważał, żeby rzemyk w trzewiku rozwiązać.) 149₂–₇ Funkcję składniową podmiotu pełnią zdania objaśniające występujące w pozycji mianownika rzeczownika, gdy wymagają ich czasowniki postulatywne verbi postulandi o znaczeniu strony biernej, w bezokoliczniku zwrotnym priminėtis (a)12, albo czasowniki wyrażające relację tożsamości między argumentami propozycjonalnymi i jej ustalenie: išmanytis ‘oznaczać’, priskaityti ‘poczytać’, būti ‘oznaczać’ (b), np.: a) Co może przypomnieć się / iż każdy strzeże się wszelkich grzechów (Wiáruy ję každy grzechu wßelá- // kiego) 93₈–₁₀ b) M. Co to znaczy Amen? Mo. Aby tak było / albo // tak się stało / tak, Boże // daj. (M. A co to znaczy Amen? W. Aby tak było: tak, Boże, daj.) 43₁₆–₂₀ Zdania podrzędne objaśniające z idant mogą mieć w zdaniu głównym korelaty, które ściślej łączą człony zdania złożonego i uwydatniają składniową funkcję zdania podrzędnego, np.: 11 Dėl termino plg. Matthews (1997: 91); daugiau apie deontinį modalumą žr. Palmer (1986: 18–20). 12 Panašus atvej us plg. Drotvinas (1964: 41). DAUKŠOS KATEKIZMO AIŠKINAMIEJI SAKINIAI | 23 trzeba być miłym Bogu / /// wtedy należy to / aby // wynikało z miłości. (máiali byc v Bogá // płátne / tedy trzeba tego / aby // pochodziły z miłości.) 72₁₄–₁₇ Dla języka Daukšy charakterystyczne są zdania złożone, w których rolę asemantycznego lub bardzo ogólnego znaczeniowo korelatu pełnią rzeczowniki daiktas, dalykas, malonė, net širdis i podobne13; ich użycie podtrzymywał charakter tłumaczonego tekstu. Z takimi rzeczownikami często występuje korelat. Np.: nie // jest rzeczą potrzebną, aby często to // czynić. (nie jeft rzęć // potrzebna / aby ję to czę- // łto czynić miało) 117₈–₁₁ Dúkig man tá // malóne / idąnt aβ galęćie // būt mėilingu tos geribes (Racżże mi dáć tę łá- // kę / abych ia mogł być wdzię- // cżen tego dobrodźiejstwa) 167₃–₅ Zdania wyjaśniające z idant cechuje modalność deontyczna. Widoczne jest semantyczne pokrewieństwo tego typu zdań wyjaśniających ze zdaniami okolicznikowymi celu, które również wyrażają akty woli podmiotu. Można tym wyjaśnić także użycie spójnika idant w zdaniach z verba timendi (bać się i podobnymi): z punktu widzenia typologii zdania dopełnieniowe wymagane przez te czasowniki wywodzą się ze zdań celu z przeczeniem (por. Lichtenberk 1995). A zatem spójnik idant występuje w zdaniach celu w Katekizmie i Trumpas būdas oraz w tych zdaniach wyjaśniających, które są z nimi pokrewne pod względem wyrażanych relacji semantycznych. 2. ZDANIA ZE jog Spójnik jog łączy części zdania złożonego w analizowanej księdze Daukšy w 115 przypadkach — jest to jedno z najczęściej używanych przez Daukšę w tym celu słów łączących. Prawie dwie trzecie zdań podrzędnych z jog (70 przykładów) to zdania wyjaśniające — jest to główny typ składniowy tych zdań. Znaleziono o połowę mniej zdań podrzędnych okolicznikowych ze spójnikiem jog w Katekizmie i Trumpas būdas. W zdaniu złożonym pełnią one funkcję składniową okolicznika przyczyny (a)14, warunku (b) lub skutku (c). Np.: a) Król // Dawid przyjmował do swego stołu kromnego człowieka: // ponieważ był synem owego wielkiego // i miłego przyjaciela jego, Jónatasa (krol // Dawid przyimowal do ſtołu // ſwego chrome go człowieka / iź // był ſynem onego wielkiego a // miłego przyjaciela jego Jóná- // ty) 153₁₇–₂₂ b) ponieważ // Panie, chciałeś przyjść do tego ubogiego domu mojego i w nim stanąć, pocznij // błogosławić dom sługi twego (gdyżeś Pá- // nie / chciał teź przyść w ten vbo- // gi dom / y w nim ſtánąć / pocźni // błogóſławić dom ſługi twego) 165₆–₁₁ 13 Por. podobne zdania współczesnego języka z rzeczownikami pełniącymi funkcję orzecznika gėda, kaltė i podobnymi (Ambrazas 1976: 813, 820–821; 1994: 671). 14 W zdaniach okolicznikowych przyczyny Daukša używa również specjalnych spójników nes(a) i kadang. 24 | ARTŪRAS JUDŽENTIS c) kim jest człowiek, że tak raczysz o nim pamiętać (co jeſt człowiek / iż nań tak // pamiętać raczyćbę) 162₂–₄ Użycie spójnika jog (czasem także bez korelatów!) w zdaniach okolicznikowych przyczyny jest nietypowe dla współczesnego języka ogólnego¹⁵. Związki znaczeniowe przyczyny w tekstach Daukšy uwydatniają korelaty todri̇n, drin to i dėl to użyte w zdaniu głównym. Dla zdań warunkowych z jog charakterystyczna jest prepozycja zdania podrzędnego; nie ma w nich korelatów. Zdanie podrzędne skutkowe z jog bywa niekiedy związane nie z orzeczeniem zdania głównego, lecz modyfikuje okolicznik sposobu¹⁶, por.: tak dobrze rozważyli mądrzy ludzie, że poprawa Kościoła Bożego i powszechnego życia chrześcijańskiego nie mogła dokonać się inaczej, jak za pośrednictwem tego młodego pokolenia. (ták do- // brźe to obaczyli mądrzy // ludźie / iż inacźey naprā- // wā kośćiołą Bożego grze- // cźy pospolitey Chrześci- // iańſkiey być nie możę / ie- // dno z tego młodego nasie- // nia) 6₄–₁₁ Podrzędne zdania dopełniające ze spójnikiem jog w zdaniu złożonym pełnią funkcję składniową podmiotu albo dopełnienia. Funkcję dopełnienia pełnią te zdania, które są przyłączane przez: a) czasowniki mówienia (verba dicendi): byloti, pa(si)sakyti i in., np.: Tē paſsiſſākai iog ƒu ti- // krūiu ƒawú kūnu nē vſsi- // laike (Niechay Ję ƒpowiada iż ƒ / własnym ciałem ƒwoim / nie // obchodził ƒię) 126₁₆–₁₈ b) czasowniki wyrażające czynność umysłową lub ocenę epistemiczną¹⁷ (verba sentiendo): tikėti, tikėtis, žinoti, pažinti ‘uznać’, išpažinti, atminti, neužmiršti, veizdėti ‘mieć na myśli’, išmanyti ‘rozumieć’, prirašinėti ‘przypisywać’, np.: trzeba wiedzieć, że takie grzechy mogą być albo przeciw Bogu, albo przeciw nam samym (potrzeba // wiedzieć iż takie grze- // chy mogą być abo prze- // ciw Bogu / ábo przeciw // nam jámym) 116₅–₉ c) czasownik kauzatywny daryti: M. Kodrĩnag ją wa- // dina marinancźia? // Mo. Jog ii [...] daro tai // iog atima ƒweikatą / ir gi- // watą ios / tai eſt / malône // Diewo. (M. Cźemuž go zową śmiertel- // nym? // V. Ją [...] czyni / że // ona traci żywot ƒwoy / to ieſt // łáſkę Bożą.) 92₁₀–₁₆ ¹⁵Por. Ambrazas (1976: 867). ¹⁶Gramatyki tradycyjne uznają takie zdania za zdania okolicznikowe sposobu (por. Jablonskis 1911/1957: 506; Balčikonis 1982: 127; Balkevičius 1963: 357–358 (zdania określające okoliczniki sposobu); Sirtautas, Girdėna 1988: 168), natomiast gramatyki akademickie – za zdania określające bezpośredniego przyłączenia (por. Ambrazas 1976: 840–842; 1994: 680, Ambrazas, red. 1997: 735–737 (correlative clauses)). ¹⁷W sprawie terminu por. Matthews (1997: 115–116); więcej o modalności epistemicznej zob. Palmer (1986: 18–20). DAUKŠOS KATEKIZMO AIŠKINAMIEJI SAKINIAI | 25 d) czasowniki emocjonalne, tj. czasowniki wyrażające reakcję emocjonalną dziwić się, skarżyć się (por. Drotvinas 1963a: 17; 1964: 21), połączenie dać się winnym ‘wyznać (winy)’: nie trzeba się dziwić / // że niektóre osoby // pobożne nie znajdują grze- // chów / za które miały- // by się winnymi dać (nie trzeba // się dziwić / że niektóre // osoby pobożne nie znaj- // dują grzechów / za które // miałyby się winnymi da- // wać) 115₆–₁₀ [mogą się uznać za winne] że nie miały tak mocnej wiary / // jak należy ([mogą się uznać za winne] że nie miały tak sta- // tecznej wiary / jak służy) 121₂₀–122₁₀ Funkcję składniową podmiotu mają te zdania podrzędne z że, których wymaga strona bierna verborum dicendi (a), czasowniki wyrażające relację tożsamości między argumentami propozycjonalnymi rozumieć ‘oznaczać’, wyjść ‘dać jakiś wynik’, być ‘oznaczać’ (b) oraz połączenie wyrażające ocenę epistemiczną być prawdą (c), np.: a) Mówiono o tobie jawnie // że przyjąłeś grzesz- // ników / i z nimi jadłeś. (O tobie jawnie mo- // wiono / żeś przyjmował grze- // sznych / i z nimi jadł.) 150₁₇–₁₉ b) M. Co znaczy siedzieć po // prawicy Boga Oj- // ca wszechmogącego? // O. Że siedzi na najwyż- // szym miejscu / które jest w nie- // bie 37₁₂–₁₇ stąd wyszło / // że nie ma za co // mieliby się winnymi dać (z tego pochodzi / iż // nie mają czego // win- // nymi się dać mieli) 115₁₆–₁₁₆ c) Prawdą jest, że / // czego człowiek napił się // w młodości / to // i w późniejszych latach // zachowa (Rzeczą pewną // jest / iż czego się człowiek z mło- // du napije / to i na poto- // mnie cały zachowa) 5₅–₉ Wyrazy koreferencyjne w zdaniach wyjaśniających ze spójnikiem że są używane rzadko. Chociaż zwykle zależą od oryginału, znaleziono również zdania, w których użyty korelat nie ma odpowiednika w oryginale. Są to zdania z czasownikami głównymi czynić (por. przytoczony przykład), rozumieć: M. Jakże rozumiesz, /// że z Maryi dziewi- // cy się narodził? // O. Tak, że nie za sprawą // człowieka / ale za sprawą Du- // cha Świętego poczęła go // dziewica, pozostając dziewi- // cą (M. A jakże się to stało? // O. Nie za sprawą człowieczą / ale // za sprawą Ducha Świętego: po- // nieważ ona Panna została) 33₃–₉ Korelat jest niezbędny w kilku zdaniach wyjaśniających z postpozycją zdania podrzędnego (a), a także w zdaniach z czasownikami głównymi wyrażającymi ustalanie związku przyczynowego między dwiema propozycjami, na przykład przypisywać ‘przypisać’ (b), por.: a) Że wielu jest z tych, // którzy często wyzna- // ją grzechy / w żadnym // zmartwieniu / i roz- // trząsaniu własnej duszy // niekiedy znajdują [...] Temu // można znaleźć dwie przyczyny (JZ niemało jest tych, // co się często spowiada- // ją w jakimś zamyśle // i roztargnieniu sum- // nienia swego podczas się / // znajdują [...] temu można dwie przy- // czyny znaleźć.) 111₂–112₅ 26 | ARTŪRAS JUDŽENTIS b) tãwai tai malõnei [...] priprašinėjų /jog ma- // nė tikėjimop tawõp {wetõp // pawadint [...] teikéis (twojey to łafce [...] przypluié /jeś // mię do wiary twey świętey po- // wołać [...] racžył) 185₂₀–₁₈₆₅ W analizowanych zdaniach, podobnie jak w zdaniach ze spójnikiem aby, funkcję wyrazów korelatywnych pełnią również rzeczowniki o znaczeniu abstrakcyjnym łaska, tajemnica, dobrodziejstwo, np.: Ale i tę najmniejszą Twoją dobro- // dzieję wyznaję, że mnie // od rozmaitych przygód [...] wyrwałeś i wybawiłeś (Ale i to // nie mniejszego Twojego dobrodziej- / stwa wyznaję, żeś mnie od // rozmaitych przygód [...] wyrwał i wybawił) 186₈–₁₇ Jak widać z podanych przykładów, zdania wyjaśniające ze spójnikiem jog są przede wszystkim charakterystyczne dla czasowników oznaczających mówienie lub czynności umysłowe (verba dicendi et sentien- di) oraz dla czasowników emocjonalnych. Ten drugi typ zdań wyjaśniających jest bliski zdaniom okolicznikowym przyczyny: argument propozycjonalny może być rozumiany nie tylko jako przedmiot zdziwienia (skargi itp.), lecz także jako okoliczność wyrażająca zdziwienie (skargę itp.). W zdaniach podrzędnych wyjaśniających ze spójnikiem jog charakterystyczne są formy trybu oznajmującego czasownika pełniącego funkcję orzeczenia. Wiąże się to z ich statusem faktywnym¹⁸: zakłada się, że treść zdania wyjaśniającego jest zgodna z rzeczywistością. 3. ZDANIA ZE SPÓJNIKIEM jei(g(u)) Wszystkie 39 zdań podrzędnych z tym spójnikiem w analizowanych dziełach Daukšy są bezpośrednio powiązane składniowo z orzeczeniem zdania głównego. Jedne z nich, wyjaśniające, zajmują pozycję walencyjnego członu czasownika lub przymiotnika pełniącego funkcję orzeczenia, inne zaś, okolicznikowe, – pozycję członu fakultatywnego. Większość zdań złożonych Daukšy ze spójnikiem jei(g(u)) ma charakter okolicznikowy. Ich człon podrzędny zwykle wyraża warunek¹⁹ (a); niekiedy, zwłaszcza przy przeczącym orzeczeniu zdania głównego, – przyzwolenie (b), np.: a) Jeśli twój ojciec kazałby ci powiedzieć jakieś kłamstwo // albo popełnić jakiś grzech, czy powinieneś go wtedy słuchać? (kiedyby tobie oćiec twoy // ro|kažał rzeć iaką nieprawdę // ábo grzech jaki vczynic: winien // żeś go {łuchac?) 81₁₈–82₃ b) Tau Tęwę małõneu- // {es ródžiu nůdemęs manás /// kurés ieĩ norécžę vßlépt po // akim tawo / nė galú. (Tobie Oyćże naláfkáwby oká- // zuję grzechy moje / ktore gdy- / bych chciał zataić przed tobą // nie mogę.) 134₁₆–₁₉ 18 Dėl termino žr. Matthews (1997: 125). W Katekizmie i Trumpame būde w zdaniach warunkowych występuje także specjalny spójnik kačėib(a). Daukšos Katekizmo aiškinamieji sakiniai 27 Zdaniom złożonym warunkowym nie są właściwe zaimki korelatywne. Przeważa w nich prepozycja zdania podrzędnego. W zdaniu przyzwalającym człon podrzędny również poprzedza orzeczenie główne. W Katekizmie i jei(g(u)) Trumpame būde znaleziono 11 przykładów zdań wyjaśniających ze spójnikiem. Przyłączają je czasowniki emocjonalne (skųstis), czasowniki czynności umysłowych (vartoti ‘rozbierać’), czasownik wyrażający związek przyczynowy (warunek wystarczający lub niewystarczający) pakakti, a także czasownik išimti ‘wyłączyć’, wyrażający ograniczenia obowiązywania twierdzenia, np.: wystarczy to // i jeśli masz chęć / i wolę / przy- // jąć je i jeśli to czynisz / co // powinieneś czynić (dość na tym / że ma // chęć i wolę przyjąć je / gdy to // czyni / co jest winien czynić.) 42₃–₆ [spełnimy obowiązek] nie ujawniając grzechów nieznanych (tylko tych, które // są potrzebne do ich wyjawie- // nia temu, komu to przystoi (nie ob- // mawiając / nie odkrywając // grzechów potajemnych (chy- // ba // dla pouczenia ich / temu ko- // mu przystoi) 86₁₃–87₂ Zdania podrzędne wyjaśniające ze spójnikiem jei(g(u)) wymagają również połączenia pełniącego funkcję orzeczenia duotis kaltam, oznaczającego ‘wyznać (winę)’: [może być winny] jeśli upadł w [sercu] 121₂₀–122₂₁ We wszystkich przytoczonych przykładach zdanie podrzędne pełni funkcję składniową dopełnienia. Zaimek korelatywny (tak jak w oryginale) mają zdania podrzędne występujące z czasownikiem pakakti. O tym, że we wszystkich tych przypadkach zdanie podrzędne jest wyjaśniające, a nie okolicznikowe warunkowe, świadczy spójnik jog, używany w tych samych zdaniach o złożonej budowie na przemian ze jei(g(u)). Wybór spójnika w litewskim przekładzie zależy we wszystkich przypadkach od oryginału, por.: [Ciało udręczone] Że nie był cierpliwy // w przeciwnościach / albo też nie // miał cierpliwości w dolegliwościach ([Niechaj się też] żali ja- // wnie] Że nie był cierpliwy // w przy- // padkach przeciwnych / albo je- // śli też nie miał cierpliwości w // dolegliwościach) 124₁₅–125₃ [może być winny] że nie miał takiej [wiary / // jak należy: a jeśli nie wystrzegał się // pokus i myśli ([może być winny] że nie miał takiej [wła- // ściwej wiary / jaka powinna być: a je- // śli się nie wystrzegał tych po- // kus i myśli) 121₂₀–122₁₁ Funkcję składniową podmiotu pełni zdanie podrzędne wymagane przez rzeczownik oznaczający wewnętrzny stan osoby deja / bėda: Biada // mi / jeśli po tak wielu // lekarstwach nie będę zdrowy jeśli jednak i na ciele / i na // duszy będę cierpieć niemoc grzechów. (Biada mnie / jeśliże po tak wie- // lu lekarstwach nie będę zdrowy, jeśli przedtem i na ciele, i na du- // szy niemoc grzechów cierpieć // będę.) 143₉–₁₃ 28 | ARTŪRAS JUDŽENTIS Jak widać z podanych przykładów, spójnik zdań wyjaśniających jei(g(u)) jest pod względem funkcji bardzo zbliżony do spójnika jog (z którym bywa niekiedy używany zamiennie), różni się jednak od niego niefaktywnym statusem. Na przykład zdanie podrzędne pakanka, jog turi norą ma faktywną presupozycję (zakłada, że istnieje pragnienie), natomiast odpowiadające mu zdanie pakanka, jeigu turi norą jest niefaktywne – wskazuje pragnienie jako warunek wystarczający, niezależnie od tego, czy w danym przypadku ono istnieje, czy nie. Złożone zdania wyjaśniające ze spójnikiem jei(gu) nie są obce także współczesnemu językowi ogólnemu (por. Ambrazas 1976: 808–809, 874–875), jednak używa się ich rzadko. W większości przypadków takie zdania zastępuje się obecnie zdaniami ze spójnikiem kad. 4. WNIOSKI 1. W odróżnieniu od współczesnego języka ogólnego, w którym zdania wyjaśniające łączy się za pomocą semantycznego spójnika kad (i jego stylistycznego wariantu jog), Daukša w zdaniach będących ich odpowiednikami używa spójników idant, jog i jei(g(u)). Pierwsze dwa rozpoczynają podrzędne zdanie wyjaśniające z mniej więcej jednakową częstotliwością, natomiast spójnik jei(g(u)) występuje w takich zdaniach znacznie rzadziej. Te same spójniki łączą również człony zdań złożonych wyrażających okoliczniki celu, przyczyny, skutku i warunku. 2. Pod względem typu modalności zdania ze spójnikiem idant wyraźnie różnią się od zdań ze spójnikami jog i jei(g(u)): pierwsze cechuje modalność deontyczna, a drugie – epistemiczna. 3. Spójniki zdań wyjaśniających u Daukšy dobierane są w zależności od relacji semantycznej z predykatem: relacje celu lub skutku wyrażane są spójnikiem idant, relacje przyczyny – spójnikiem jog, rzadziej – jeigu. Spójniki te różnią się nie tyle pełnionymi funkcjami, ile pod względem faktywności. LITERATŪRA AMBRAZAS, V. 1972: Lietuvių kalbos prijungiamųjų sakinių struktūriniai tipai. Baltistica 8 (1), 23–48. AMBRAZAS, V. 1976: Prijungiamieji sakiniai. Ulvydas, K., red. Lietuvių kalbos gramatika 3: Sintaksė, Vilnius: Mokslas, 789–916. AMBRAZAS, V. 1994: Prijungiamieji sakiniai. Ambrazas, V., red. Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 659–696. AMBRAZAS, V., ed. 1997: Lithuanian Grammar, Vilnius: Baltos lankos. BALČIKONIS, J. 1982: Paskaitos. Lietuvių kalbos gramatika. Rinktiniai raštai II. Sudarė A. Pupkis, Vilnius: Mokslas, 4–140. BALKEVIČIUS, J. 1963: Dabartinės lietuvių kalbos sintaksė, Vilnius: Mintis. BŪDA, V. 1979: Papildinio prijungiamųjų sakinių sandaros elementai. Kalbotyra 30 (1), 13–96. BŪDA, V. 1987: Lietuvių kalbos prijungiamieji sakiniai, Vilnius: Mokslas. DROTVINAS, L. 1958: Условные конструкции (союзные) в Постиллях М. Даукши. Kalbotyra 1, 123–146. DROTVINAS, L. 1961: Apie kai kurių sąlygos konstrukcijų daugiareikšmiškumą lietuvių kalboje. Lietuvos TSR MA darbai A, 1 (10), 167–171. DROTVINAS, L. 1962: Apie dabartinės lietuvių kalbos sąlygos konstrukcijas. Kalbotyra 4, 93–118. DROTVINAS, L. 1963 a: Apie dabartinės lietuvių literatūrinės kalbos priežasties ir tikslo konstrukcijas su jungtuku kad. Kalbotyra 6, 15–27. Daukšos Katekizmo aiškinamieji sakiniai | 29 Drotvinas, L. 1963 b: Apie tarinių formas dabartinės lietuvių literatūrinės kalbos priežasties konstrukcijose. Kalbotyra 9, 35–49. Drotvinas, L. 1964: Priežasties ir tikslo sudėtinės konstrukcijos XVI–XVII a. lietuvių kalbos raštuose. Kalbotyra 10, 19–52. Drotvinas, L. 1967: P respondent?