Mikalojaus Daukšos „Katekizmo“ (1595) sudėtiniai aiškinamieji sakiniai

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVII (2002), 19–29 Złożone zdania dopełnieniowe w Katechizmie Mikołaja Daukszy (1595) ARTŪRAS JUDŽENTIS Instytut Języka Litewskiego, Wilno Artykuł dotyczy zdań złożonych zawierających zdania dopełnieniowe w Katechizmie M. Daukszy, a także w jego Trumpas budas pasisakymo nuodémiu (1595). Uwzględnia się strukturę składniową tych zdań oraz relacje semantyczne między zdaniami składowymi. Porównuje się je z odpowiadającymi im modelami zdań we współczesnym standardowym języku litewskim. Wysuwa się wniosek, że język Dauksy nie miał właściwych komplementatorów, rozumianych jako semantycznie puste wykładniki osadzania. Zamiast tego znajdujemy subordynatory odzwierciedlające różne typy relacji semantycznej między dopełnieniem a predykatem głównym; podobne typy relacji semantycznej są odzwierciedlone w zdaniach okolicznikowych wprowadzanych przez te same subordynatory. 0. WSTĘP Współczesne litewskie zdania dopełnieniowe' łączą się za pomocą wieloznacznych spójników kad, jog albo za pomocą słów łączących rozpoczynających pytanie zależne (Ambrazas 1994: 669–670). Spójniki kad, jog w gramatykach akademickich nazywane są także pozbawionymi znaczenia, czyli funkcjonalnymi (asemantic, polyfunctional conjunctions), ponieważ łączą zdanie podrzędne z głównym, lecz nie wskazują rodzaju ich związku (Ambrazas 1994: 661; 1997: 720). Porównanie dawnych pism litewskich ze współczesnym językiem literackim pokazuje, że zaszły zasadnicze zmiany w strukturze złożonych zdań podrzędnie złożonych. W niniejszym artykule analizowane są dwa dzieła Mikołaja Daukszy, wydane w 1595 r. w jednym konwolucie — Katechizm® oraz * Artykuł został napisany na podstawie materiałów projektu „Zdania złożone Katechizmu M. Daukšy z 1595 r.”, wspieranego przez Litewski Państwowy Fundusz Nauki i Studiów. Projekt realizowano wspólnie z Jūratė Pajédiene; jego numer rejestracyjny to 96-163/3G. Za cenne uwagi przy opracowywaniu artykułu serdecznie dziękuję profesorowi Akselowi Holvoetowi. W niniejszym artykule, podobnie jak w nowszych dziełach litewskiego językoznawstwa, zdaniami wyjaśniającymi nazywa się zdania złożone podrzędnie, których człony podrzędne zależą od czasowników, rzeczowników odczasownikowych, przymiotników, imiesłowów oraz przysłówków pełniących funkcję orzeczenia w członie głównym i mają funkcję składniową podmiotu albo dopełnienia członu głównego (por. Ambrazas 1994: 665, 668-669; 1997: 725-726; Labutis 2002: 157-158). Człon podrzędny zdań wyjaśniających zajmuje pozycję walencyjnego aktanta otwieraną przez orzeczenie członu głównego (por. Labutis 2002: 157). *—KATHECHISMAS ARBA MOKSLAS KIEKWIENAM KRIKSZCZIONII PRIWALYVS. Dalej w artykule —Katechizm. 20 | ARTŪRAS JUDŽENTIS Grzechy krótkiego sposobu wypowiadania się“ — zdania wyjaśniające“. W przeciwieństwie do współczesnego języka ogólnego, używa się w nich spójników idant, jog i jei(g(u)), za pomocą których Daukša łączy także zdania podrzędne okolicznikowe“. Współcześnie w języku ogólnym dominujący spójnik zdań wyjaśniających kad® u Daukšy używany jest tylko w zdaniach czasowych oraz w bliskich im zdaniach przyczynowych i warunkowych. 1. ZDANIA Z idant Spójnik idant jest najczęściej używanym przez Daukšę słowem łączącym zdania złożone: w Katechizmie i Krótkim sposobie znaleziono 144 zdania złożone z tym spójnikiem. Ich zdanie podrzędne jest bezpośrednim związkiem składniowym związane z orzeczeniem zdania głównego lub modyfikuje inne części zdania głównego. Zdania wymagane przez orzeczenie główne, czyli wyjaśniające, stanowią niemal połowę wszystkich znalezionych zdań złożonych z tym spójnikiem (68 przykładów). W analizowanych dziełach znaleziono tylko o kilka przykładów więcej zdań podrzędnych okolicznikowych, będących wolnymi członami struktury semantycznej zdania złożonego, niż zdań wyjaśniających. Zdania podrzędne z idant, które nie są wymagane przez orzeczenie główne, choć są z nim bezpośrednio związane syntaktycznie, występują w zdaniu złożonym jako okoliczniki celu" (a) albo skutku® (b). Dla tych ostatnich charakterystyczne są korelaty’ uwydatniające funkcję syntaktyczną, np. : a) wiffos tos naktis atait ///idgnt’ ant’ mūjfJų vžgrūtų //ir mus vifiégty. (wfsytkie ty //nocy pr3ychod3ą /aby na nas v-//padly y nas 3akryty.) 169 18-20 Krótki sposób Pafifakimo albo wyznania Nitdemiu. Dalej w artykule — Krótki sposób. Zdania wyjaśniające języka starolitewskiego nie były dotąd specjalnie badane. Dane o poszczególnych ich typach, zwłaszcza o użyciu spójników w tych zdaniach, można znaleźć w pracach A. Leskiena (1903), E. Hermanna (1912, 1926) i J. Palionisa (1967). Odpowiednie zdania współczesnego języka ogólnego zostały przeanalizowane w gramatykach (Jablonskis 1911/1957, 1922/1957; Balčikonis, 1982; Balkevičius 1963; Sirtautas, Grenda 1988; Ambrazas 1972, 1976, 1994, Ambrazas, red. 1997; Labutis 2002); Specjalnie o zdaniach dopełnieniowych współczesnego języka pisał V. Būda (1979; zob. także jego pracę z 1987 r.). Współczesne zdania podrzędnie złożone celu, przyczyny, warunku oraz skutku w języku ogólnym i w dawnych pismach, zawierające te spójniki, były najpełniej badane przez L. Drotvino (1958, 1961, 1962, 1963a, 1963b, 1964, 1967). Są one analizowane także we wspomnianych gramatykach języka litewskiego. Z nowszych badań poszczególnych typów zdań okolicznikowych można wskazać prace S. Girdenienė (2000, 2001), E. Kibildaitė (2001), J. Liutkutė (Erichsmeier) (Liutkutė 1998, 2000, Erichsmeier 2002) oraz V. Našlėnaitė (Eberhardt) (2001, 2002). 6 Użycie spójnika kad we współczesnym języku litewskim zostało opisane w studium J. Žukauskaitė (1957). W artykule przyjmuje się pogląd, że w strukturze semantycznej czasowników oznaczających przemieszczanie się lub ruch nie występuje funkcja finitywu, którą mogłyby wyrażać zdania wyjaśniające, dlatego odpowiednie zdania podrzędne zalicza się do okolicznikowych. Odmiennego zdania jest autorka „Słownika łączliwości czasowników języka litewskiego” N. Sližienė, por. ateiti (Sližienė 1994: 105). W gramatykach akademickich takie zdania uważa się za zdania określające bezpośredniego przyłączenia (por. Ambrazas 1976: 836-842; 1994: 678-680, Ambrazas, red. 1997: 735-737 (correlative clauses)), natomiast w gramatykach tradycyjnych — za zdania podrzędne orzecznikowe, przydawkowe lub okolicznikowe sposobu (por. Jablonskis 1911/1957: 492, mę“ (1964: 22). Tutaj i dalej cytuje się według wydania Katechizmu i Trumpo būdo przygotowanego przez V. Jakštienė i J. Palionisa (1995). OBJAŚNIAJĄCE ZDANIA KATECHIZMU DAUKSY | 21 b) téikis ia //teip apkabint /ir faw¢[p //priimt' /idgni nei giwato-//ié /nei numirimę nūg tawės //nė galėtų bat’ at[kirta. (rdcj ią tak //obtapič /y ku [obie przyiąc /aby //ani w žywocie /ani w šmierci //od čiebie oderwana byč niemo-//gta.) 168, Zdania podrzędne z idant, niezwiązane bezpośrednio z głównym orzeczeniem, modyfikują dopełnienie zdania głównego (a) albo przydawkę (b)*". Ich znaczenie skutkowe miesza się ze znaczeniem celu, zamierzonego przedmiotu, por. : a) Zinaigu tu koky wai-//[tą /idant kas niekad //nė tėifėi nė prifiėktu? (Wszystkie te lekarstwa ///żeby kto nigdy krzywo nie przy-//sięgał?) 79,, miłując ciebie miłością tak gorącą istnąć w całej istocie mojej goreć( miłością twoją (mi-//łując cię [...] miłością tak gorą-/cą /aby wszystkie wnętrzności //moje gorzały w miłości twej) b) [...] // / // // 167, ,, Zdania podrzędne wyjaśniające z idant w zdaniu złożonym mają funkcję składniową podmiotu albo dopełnienia. Dopełnieniem są te zdania wyjaśniające, których wymagają: a) verba desiderativa, tj. czasowniki wyrażające akty woli albo wysiłki podejmowane w celu osiągnięcia jakiegoś celu: chcieć, troszczyć się oraz wyrażenie padaryti pasirgėjimą „postarać się, zatroszczyć się”: galū //melft Diewą /idgnt’ pér nū-//pėlnus /ir darbus [awy //fwetuiy fuffimyttų ant muf- // fu 66, , Tu norėiči // idgnt’ bucsia kaip [krinia // Teftamėnto (Tyš chéial dbych byt iako Įkrzynia Teftame- // ntu) 166,, b) verba postulandi, tj. czasowniki i wyrażenia oznaczające akty mowy mające wpłynąć na zachowanie adresata (błagać, prosić, rozkazywać, napominać „napomnieć”, jgraudenti „napominać”, padaryti paraginimgq): Jak wypełnimy // trzecie przykazan- [...]? ie, rozkazując idant’ ir // ci, którzy zarządzają maffy, są // /t€ipaiag darity. (Jako 3achowamy tr3ecie //przykazanie [...]? cžyniąc tež aby y inni // nam poruc3eni / Mf5ey ftuchali.) 79-80, c) verba timendi (czasownik „bać się”): biiokites /idant' Wie-//(špatis Diewas nė pėrtai-// [tų ko pikto ąnt iuffy (boyčie fię //[kardnia Božego) 81., d) verba sentiendi — forma trybu rozkazującego czasownika „pamiętać” (spójnik idant zasadniczo nie jest właściwy zdaniom z tymi czasownikami): 0 W gramatykach tradycyjnych uważa się je za zdania przydawkowe (por. Jablonskis 1911/1957: 494-495; Balčikonis 1982: 125; Balkevičius 1963: 342, 345; Sirtautas, Grenda 1988: 163-164), 0 w akademickich — za zdania podrzędne dopełnieniowe lub orzekające z bezpośrednim przyłączeniem (por. Ambrazas 1976: 830, 840-843). 22 | ARTŪRAS JUDŽENTIS Pamiętaj idgnt’ dzień né-//dėlos we [timbei. (Pamigtay dbys džien Nie-//džielny šwiečil.) 74,, e) czasowniki modalne (wyrażające konieczność deontyczną") oraz używane predykatywnie przymiotniki derėti, reikėti; reikalingas, privalus: ręikia //idant pagęrbtūmbimę a-//ng /per kury prifsiékeme. (potr3eba vežčiwošči ku temu //pr3e3 kogo przyšięgaią.) 78,,, f) czasowniki kauzatywne w szerokim znaczeniu (czyste kauzatywy oraz czasowniki wyrażające, że podmiot za swoim zezwoleniem, pomocą itp. stwarza warunki dla jakiegoś działania lub stanu) — duoti „pozwolić, udzielić”, padėti „pomagać”, padaryti „uczynić, sprawić”: Jeig dabar manę //fwčiką pramitįfi /dik idąni //galéc3é giwatą mang [ti-//prei pataifit (Jefliže iefsc3e pr3y 3dro-//wiu mię 3achowaf3 /day dbych //mogt žywota mego [tatecžnie // poprawic) 189 g) przymiotnik vertas: S3wėtas Jonas krikfstito-//iės [...] nė pa3inos //ėffąs wėrtū idgni autūwo //tawo 14-17 diržęlį išrifstų. (Święty Jan //Krąčičiel [...] ani [ig //3nat byč godnym /ižby v tr3e-//wika r3emyk rozwigzal.) 149, Funkcję składniową podmiotu mają zdania wyjaśniające, występujące w pozycji mianownikowej rzeczownika, gdy wymaga ich bezosobowy bezokolicznik zwrotny priminėtis (a), mający znaczenie strony biernej, będący czasownikiem verbi postulandi?' albo czasowniki wyrażające relację tożsamości między argumentami propozycjonalnymi oraz jej ustalenie: išmanytis „oznaczać”, priskaityti ‘poczytać’, būti ‘znaczyć’ (b), np. : a) C3¢ gali priminétis /idgnt //nidemes wy[[okios [dugo-//tus kiekwiénas (Widruy [ig každy grzechu wfela-//kiego) 93, „, b) M. Co to znaczy // Amen? Mo. Jddnt teip’ butū albo teip' / tétamp’ // teip / Wielki // Boże. (M. A coj3 [ig rosumie Amen? V. Niech tak będzie: taiko Bože day.) 43, „, Zdania podrzędne objaśniające z idant w zdaniu głównym mogą mieć zaimki korelatywne, ściślej łączące człony zdania złożonego i uwydatniające syntaktyczną funkcję zdania podrzędnego, np.: "Del termino por. Matthews (1997: 91); więcej o modalności deontycznej zob. Palmer (1986: 18-20). > Podobne przypadki por. Drotvinas (1964: 41). ZDANIA OBJAŚNIAJĄCE W KATECHIZMIE DAUKSZY | 23 tū-//rigu būt Diewiep mietais / //tad’ priwalū to /idant' //iféityg išš mėites. (maiąli byč v Boga //platne /tedy tr3eba tego /aby //pochodžitly 3 mitošči.) 72,, „, Język Daukšy charakteryzują zdania złożone z asemantycznymi rzeczownikami lub rzeczownikami o bardzo ogólnym znaczeniu, pełniącymi rolę korelatu, takimi jak daiktas, dalykas, malonė, a nawet širdis itp.“, których użycie wspierał charakter tłumaczonego tekstu. Z takimi rzeczownikami często używany jest artroid. Np.: nė //reikatingas ėft dai-//ktas /idanf dažnai tu-//rėtųš tai darit. (nie ieft r3ecž // potr3ebna /aby fię to cžę-//[to cžynič miato) 117,,, Daj mi tę //łaskę /abym mógł //być miły tej dobroci (Racžže mi dač tę ta-//[kg /abych ia mogt byč wd3ig-//cžen tego dobrodžieyftwa) 167,, Zdaniom wyjaśniającym z idant właściwy jest modalność deontyczna. Oczywiste jest semantyczne podobieństwo tego typu zdań wyjaśniających do zdań okolicznikowych celu, które również przekazują akty woli podmiotu. Tym można wyjaśnić także użycie spójnika idant w zdaniach z verba timendi (bać się itp.): z typologicznego punktu widzenia wymagane przez te czasowniki zdania dopełnieniowe wywodzą się z przeczących zdań celu (por. Lichtenberk 1995). A zatem spójnik idant jest charakterystyczny dla zdań celu w Katechizmie i Trótkim būde oraz dla tych zdań wyjaśniających, które są im pokrewne pod względem wyrażanych relacji semantycznych. 2. ZDANIA Z jog Spójnik jog łączy części zdania złożonego w analizowanej książce Daukšy w 115 przypadkach — jest to jedno z najczęściej używanych przez Daukšę w tym celu słów łączących. Prawie dwie trzecie zdań podrzędnych z jog (70 przykładów) to zdania dopełnieniowe — jest to główny syntaktyczny typ tych zdań. W Katechizmie i Krótkim sposobie znaleziono o połowę mniej zdań podrzędnych okolicznikowych ze spójnikiem jog. W zdaniu złożonym pełnią one funkcję syntaktyczną okoliczników przyczyny (a), warunku (b) lub skutku (c). Np. : a) Karalus //Dowidas przyjmował [ko-//miėfp fawėlfp raifsg człowieka: //iog był synem jego di-//żego i możnego przyjaciela jego //Jonatosa (krol //Dawid pryimowat do [totu //[wego chromego cžtowieka /iš //byt fynem onego wielkiego a //mitego pr3yiacield iego Jona-//ty) b) iog //Wiefspatié noréigi wel at-//eit ing tūs grinus 153 17-22 namūs //mano ir iūfę ftowėt / pradėk //laimint namūs tarno ta-//wo (gdyjes Pa-//nie /hciat te przyšė w ten vbo-//gi dom /y w nim ftanąč /poc3ni //blogoftawič dom [tugi twego) 165,,, '*-—Por. podobne zdania współczesnego języka z rzeczownikami wchodzącymi w skład imiennej części orzeczenia, takimi jak wstyd, wina itp. (Ambrazas 1976: 813, 820-821; 1994: 671). '* W zdaniach okolicznikowych przyczyny u Daukšasa również używane są specjalne spójniki nes(q) i kadang. 24 | ARTŪRAS JUDŽENTIS c) kas //yra žmogus /iog teip atme-//ni ij (co ieft cžtowiek /iš nan tak //pamietač racžyf) 162,, Użycie spójnika jog (czasami także bez słów korelatywnych!) w zdaniach okolicznikowych przyczyny jest niezwykłe dla współczesnego języka ogólnego“. Stosunki znaczeniowe przyczyny w tekstach Daukšasa uwydatniają użyte w zdaniu głównym słowa korelatywne todrin, drin to i dėl to. Dla zdań warunkowych z jog charakterystyczna jest prepozycja zdania podrzędnego, nie ma w nich słów korelatywnych. Zdanie podrzędne skutku z jog bywa niekiedy łączone nie z orzeczeniem zdania głównego, lecz modyfikuje okolicznik sposobu'®, por.: teip gėrai prif-//[idabdio tam if; maną //žmonės iog pataifimas /Ba3nic3ios /ir giwa-//tos krikf5c3ionifskos ///kitaip but nė galgio ///tiektai per tą fektą iau-//nūmo. (tak do-//br3e to obacžyli madr3y //ludžie /iš inacžey napra-//- wa koščiota Bože?" y r3e-//c3y pospolitey Chr3esci-/- /ianfkiey byč nie može /ie-//dno 3 tego mtodego našie-//nia) 6,,, Podrzędne zdania wyjaśniające ze spójnikiem jog w zdaniu złożonym pełnią funkcję składniową podmiotu lub dopełnienia. Dopełnieniem są te zdania, które przyłączają: a) czasowniki mówienia (verba dicendi) byloti, pa(si)sakyti i in., np. Tė pafsiffakai iog [fu ti-//krūiu fawū kūnu nė vfsi-//taike (Niechay fię fpowiada iš 3 // wtafnym čiatem [woim /nie //obchodžit fig) 126,,,, b) czasowniki oznaczające czynność umysłową lub ocenę epistemiczną” (verba sentiendi) tikėti, tikėtis, žinoti, pažinti ‘pripazinti’, išpažinti, atminti, neužmiršti, veizdėti ‘turéti omenyje”, išmanyti ‘suprasti- ’, prirašinėti ‘priskirti- ’, np.: priwa-//tū žinot /iog tokios //nūdemes gali būt ar-//ba priefs Diewą /arba //priefš mūs pacsius (potr3eba //wiedžieč iš tdkowe gr3e-//chy mogą byč abo pr3e-//čiw Bogu /dbo pr3ečiw //nam [dmym) 116,, c) czasownik kauzatywny daryti: M. Kodrinag ią wa-//dina marinanč3ia? //Mo. Jog ii [...] daro tai ///iog atima [weikatg /ir gi-//watg ios /tai ėft /matonę //Diewo. (M. Cžemuž go 30wią šmiertel-/- /nym? //V. Jį [...] c3yni /je //ona traci žywot [woy /to ieft //tafkę Božą.) 92 10-16 5 Por. Ambrazas (1976: 867). 1 Gramatyki tradycyjne uznają takie zdania za okoliczniki sposobu (por. Jablonskis 1911/1957: 506; Balčikonis 1982: 127; Balkevičius 1963: 357-358 (okoliczniki sposobu określające); Sirtautas, Grenda 1988: 168), 0 gramatyki akademickie — za zdania określające bezpośredniego podporządkowania (por. Ambrazas 1976: 840—842; 1994: 680, Ambrazas, red. 1997: 735-737 (zdania korelacyjne)). 7 W sprawie terminu por. Matthews (1997: 115-116); więcej o modalności epistemicznej zob. Palmer (1986: 18-20). OBJAŚNIAJĄCE ZDANIA KATECHIZMU DAUKSZY | 25 d) czasowniki emocjonalne, tj. czasowniki wyrażające reakcję emocjonalną stebėtis „dziwić się”, skųstis „skarżyć się” (por. Drotvinas 1963a: 17; 1964: 21), połączenie duotis kaltam „wyznać (winy)': nė reikia ftėbėtis ///iog nėkurios pgrfonos //nėbažnos nė rąda nū-//demių /išš kurių turė-//tų ditis kaltos (nie tr3eba //[ig džiwowač /iš niektore //perfony nabožne /nie ndy-// duią gr3echow /3 ktorych //by [i¢ mialy winnemi da-//wač) 115, „, [gali dūtis kaltas) iog nė tu-//rčio teip [tipro tikéiimo ///kaip dera ([može [ig dač winien] ij nie mial tak [td-//tec3ney widry /iako stufsa) 121,—-122,, Funkcję składniową podmiotu mają te zdania podrzędne z jog, których wymaga strona bierna verborum dicendi (a), czasowniki wyrażające relację tożsamości między argumentami propozycjonalnymi išsimanyti ‘wyrażać’, išeiti “(stać się jakimś rezultatem”, być ‘wyrażać’ (b) oraz połączenie wyrażające ocenę epistemiczną būti tiesa (c), np. : a) Ape tawė ¢ifskei //tarita é[t: iog priemei nufidé-//iušius /ir fu iėis walgei. (O tobie iawnie mo-//wiono /jes pr3yimowat gr3e-//f5ne /y 3 nimiš iadt.) 150, ,, b) M. Kas yra fedėt ąnt //défsinés Diewo Tė-//wo wi[fogalinc3io? //Mo. Jog [édi gnt’ aukfsezėu-- //[ios wietos /kuri yra dą-//guié 37, iš to ifšė-//it /iog nė tūri /iš ko tu-//rėtųs kaltais dūtis (z tad pochod3i /iš //nie maią 3 c3egoby //[ig win-//ni dač mieli) 115,,-116, c) Tikra eft tiefša iog ///ko nof žmogus iž iau-//niftes issigiėre /tąię //ir pafkuieiais mėtais //vitaiko (R3ec3 pewna //ieft /iš c3e® fig cžtek 3 mto-//du népije /to y na poto-// mne c3dfy 3achowa) 5,, Zaimki anaforyczne w zdaniach objaśniających z łącznikiem jog są używane rzadko. Chociaż zazwyczaj zależą one od oryginału, znaleziono jednak również takie zdania, w których użyty zaimek anaforyczny nie ma odpowiednika w oryginale. Oto zdania z głównymi czasownikami daryti (por. przytoczony przykład), išmanyti: M. Kaipag ifymanai ///Gime iš Marios mer-//gės? //Mo. Teip' iog nė wéikahu // žmogaus /bėt wčikalu Dwa-//[ios (gwęetos pagimde ii mer-//ga pafilikdama (M. A iakož Jig to Jtalo? //V. Nie [prawg cžtowiecžą /dle //fprawą Ducha šwietego: po-//niewaž ona Panna 30ftata) 33,, Słowo koreferencyjne jest konieczne w kilku zdaniach wyjaśniających z prepozycją zdania podrzędnego (a), a także w zdaniach z głównymi czasownikami wyrażającymi ustalenie związku przyczynowego między dwiema propozycjami, na przykład prirašinėti ‘przypisywać’ (b), por. : a) Jog tūli i3g tų ///kurie dažnai išpa-//žifta nūdemės /nė koki-//mé fumifsimė /ir pėr-//traukime fietos fawos //kartais rądaš [...] Tam //gali rast dwi priežafti (JZ niemato 3 tych //co fię cžęfto [powid-//daią w nieidkim 3amiefga-//- niu y roftargnieniu fum-//nienia Įwego podežas [ig /nayduią [...] temu moje dwie pr3y-//ežynie nalešč.) 111,-112, 26 | ARTŪRAS JUDŽENTIS b) tawai tai malonei [...] priraf§in- €iu /iog ma-//nė tikéiimop tawop fswetop //pawadint [...] teikéis (twoiey to tafce [...] pr3ypifuig /jes //mig do widry twey Swigtey po-//wold¢ [...] racžyt) 185,186, W analizowanych zdaniach, podobnie jak w zdaniach ze spójnikiem idant, słowami koreferencyjnymi są także rzeczowniki o znaczeniu abstrakcyjnym: malonė ‘łaska’, slapté ‘tajemnica’, geradarymas ‘dobrodziejstwo’, np. : Bat ir f5i-//tą nė ma3e[nj tawą gera-//darimą i3pa3iftu /iog manę //nig prietikimų daugiaro-- //py [...] i3wer3ei /ir išgęlbė-//i- ¢i (Ale y to //nie mnieyfse twoie dobrod3iey-/ Jtwo wy3nawam /jes mig od //pr3ygod rozmaitych [...] wyrwal y wybawit) 186, Jak widać z podanych przykładów, zdania wyjaśniające z jog są przede wszystkim charakterystyczne dla czasowników oznaczających mówienie lub działalność umysłową (verba dicendi et sentiendi) oraz dla czasowników emocjonalnych. Ten ostatni typ zdań wyjaśniających jest zbliżony do zdań okolicznikowych przyczyny: argument propozycjonalny może być rozumiany nie tylko jako przedmiot zdziwienia (skargi itp.), lecz także jako okoliczność wyrażająca zdziwienie (skargę itp.). Zdaniom podrzędnym wyjaśniającym z jog właściwe są formy trybu oznajmującego czasownika występującego w funkcji orzeczenia. Jest to związane z ich faktywnym statusem- '®: zakłada się, że treść zdania wyjaśniającego odpowiada rzeczywistości. 3. ZDANIA Z jei(g(u)) Wszystkie 39 zdań podrzędnych z tym spójnikiem w analizowanych dziełach Daukšy pozostaje w bezpośrednich syntaktycznych relacjach z orzeczeniem zdania głównego. Jedne z nich, wyjaśniające, zajmują pozycję walencyjnego dopełnienia czasownika lub przymiotnika występującego w funkcji orzeczenia, inne, okolicznikowe, — pozycję członu wolnego. Większość zdań złożonych Daukšy ze spójnikiem jei(g(u)) ma charakter okolicznikowy. Ich człon podrzędny zazwyczaj wyraża warunek“ (a); czasami, zwłaszcza przy przeczącym orzeczeniu głównym, — ustępstwo (b), np. : a) Jeśli twój ojciec rozkaże ci nieść jakąś nieprawdę / albo popełnić jakiś grzech / albo zrobić coś złego, czy powinieneś go w tym słuchać? (Gdyby twój ojciec rozkazał ci zrobić jakąś nieprawdę albo popełnić jakiś grzech: czy powinieneś go słuchać- ?) 81,, -82, b) Twój Ojciec widzi moje grzechy, które, gdybym chciał je przed twoimi oczami ukryć, nie mogę. (Tobie, Ojcze, wyznaję moje grzechy, które, gdybym chciał zataić je przed tobą, nie mogę.) 134 16-19 ' Zob. termin. Matthews (1997: 125). “ W zdaniach warunkowych Katechizmu i Krótkiego sposobu używany jest także specjalny spójnik kačeib(a). ZDANIA OBJAŚNIAJĄCE KATECHIZMU DAUKSZY | 27 Zdania warunkowe złożone nie mają właściwych im słów korelatywnych. Przeważa w nich prepozycja zdania podrzędnego. W zdaniu ustępstwowym człon podrzędny również występuje przed orzeczeniem głównym. W Katechizmie i Krótkim sposobie znaleziono 11 przykładów zdań wyjaśniających ze spójnikiem jei(g(u)). Łączą się z nimi czasowniki emocjonalne (skųstis), czasowniki czynności umysłowych (vartoti ‘rozbierac’), czasownik pakakti, oznaczający związek przyczynowy (warunek wystarczający lub niewystarczający), oraz czasownik išimti “iSskirti’, oznaczający ograniczenia obowiązywania twierdzenia, np.: pakdka to ///iaigu turi norą /ir walg /pri-//imt its ir iaigu tai daro /kas //pridera darit (dofyč na tym /že ma //chęč y wolą przyiąč ie /gdy to //cžyni /co ieft winien cžynič.) 42. . [ispildiffimé dma] nė apréi[k]fdami nide-//miy ne3inomų (tiéktai ige-//mus /iai butū drin’ i3waifti-/- mo iy /tam kurėmi pridera (nie ob-//mawidigc /nie odkrywdigc // griechow potdiemnych (chy-//baby //dla veženia ich /temu ko-//mu pr3yftoi) 86,87, Zdania podrzędne wyjaśniające z jei(g(u)) wymagają również konstrukcji duotis kaltam występującej w orzeczeniu, oznaczającej “wyznać (winę)': [gali dutis kaltas] i¢i nu-//pute Ju [sirdimi ([može [ig dač winien] iefli v-//padat 3 vmyjftem) 121,-122 We wszystkich przytoczonych przykładach zdanie podrzędne pełni funkcję syntaktyczną dopełnienia. Słowo korelacyjne (tak jak w oryginale) mają zdania podrzędne występujące z czasownikiem pakakti. To, że we wszystkich tych przypadkach zdanie podrzędne jest wyjaśniające, a nie okolicznikowym zdaniem warunkowym, pokazuje używany w tych samych zdaniach o złożonej budowie na przemian ze spójnikiem jei(g(u)) spójnik jog. Dobór spójnika w tłumaczeniu litewskim we wszystkich przypadkach zależy od oryginału, por.: [Te [kandies graud3éi] Jog nė būwo kgntrus //priėpūlūfsė /arba iéi wel nė //turéio kgntrumo prié[pau-- //dofsė /arba rūpęščiūjjJę ([Niechay [ig tej v[kar3a 3a-//tofnie] J5 nie byt Cierpliwy //w pr3y-//padkdch pr3eciwnych /dbo ie-//fli te nie miat čierpliwošči w // dotegtosciach) 124 125, [gali dutis kaltas] iog nė tu-//réio teip [tipro tikéiimo / //kaip dera: o iéi nė Jęrgeios //ty pagūndų /ir dimoiimy ([moje [ig dač winien] ij nie mial tak [td-//tec3ney widry /idko ftufsa: a ie-//fli [ig nie wy[tr3egat tych po-//kus y mysli) 121, -122 | Funkcję syntaktyczną podmiotu ma zdanie podrzędne wymagane przez rzeczownik oznaczający wewnętrzny stan osoby deja /bėda: Deia //man /iéig palkui teip tūtus //waiftus /nė būjiu Įwėikas iéi tac3ėu ir gnt kūno /ir ant //dūfgios ligą nūdemių kęšiū. (Biada mnie /ieflije po tak wie-//le lekarftwach nie będę 3drowy iefli pr3edfię y na čiele y na du-//fy niemoc gr3echow čierpieč //będę.) 143,,,