Daiva Atkočaitytė. „Pietų žemaičių raseiniškių prozodija ir vokalizmas“

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVIII (2003), 185–190 RECENZJOS Reviews DAIVA ATKOČAITYTĖ PROZODIA I WOKALIZM POŁUDNIOWO-ŻMUDZKICH RASIEŃSKICH Wilno: wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 2002, 222 s., ISSN 1648-3316, ISBN 9986-668-41-7 (Opera Linguistica Lithuanica, 2) Każda książka dialektologiczna jest bardzo ważna dla nauki o języku litewskim — zarówno dla językoznawstwa historycznego, jak i socjologii. Daiva Atkočaitytė przemierzyła rozległy obszar południowego dialektu żmudzkiego, od Vainūto do Kūrtuvėnų i od Kražių do Eržvilko. Jest to tzw. południowy obszar dūnininków, gdzie gwary pozostają pod wpływem praw języka ogólnego; zwłaszcza w rozmowie z nieznajomym unika się w wypowiedzi nawet w jednym zdaniu regularnych cech językowych. Jest to ważne także dla historii języka, ponieważ wraz z zanikiem wspólnoty wiejskiej, zmianą stosunków własności ziemi na wsi oraz intensywnym uczeniem się i przestrzeganiem języka ogólnego przez dzieci i wnuki, mowa ludzi staje się barwna i różnorodna. Wykazała to również autorka książki. Wszystkie te miejsca badano do 1970 roku; zajmowali się nimi dobrzy naukowcy, których prace niemal nie znalazły odzwierciedlenia w tej książce (uwzględniono jedynie niektóre myśli Petra Jonikasa i Vladasa Grinaveckasa, i to nie zawsze, natomiast autorce nie przydały się badania Zelmy Dumašiūtė, Zigmanta Pociusa, Antanasa Balašaitisa, Eleny Grinaveckienė, Sіmаsa Karaliūnasa i innych). Szczególnie dużo pracy i sił włożono w techniczne badanie dźwięków. To oczywiście interesujące i zapewne wiarygodne, ale nie zawsze może rozwiązać kwestie fonetyki. Opisano tu gwary należące do obszaru nieprzesuwania akcentu, a niektóre także do obszaru warunkowego. Dane Atkočaitytė zostały nieco skorygowane, ale jest to zapewne rezultat nowszego mieszania się ludności (wyprawy z lat 1964–1985 wykazały, że w gwarach w okolicach Vainūty, Degučiūs, Galnė, Paupis, Gervinė i gdzie indziej akcentu nie przesuwano). Obecnie w książce twierdzi się, że niemal każda długa (a często także krótka) sylaba ma akcenty drugorzędne (podejrzane jest niedawno rozpoczęte skracanie samogłosek w nieakcentowanych długich sylabach oraz monoftongizacja dyftongów (dyftongoidów): givė.nims, devinuūoleeka, pagidūoje ir t. t.). Jak widać, obecnie zachodzi także niwelacja lub zmiana intonacji przyciskowych wraz z akcentami, ponieważ podano niemało słów zapisanych zupełnie oryginalnie, często niesłyszalnie: uu.kininmks (=wik'in'inks VDK, NMK, Alėjai) —p. 26; acc. lp. Zmuona (=Zmiiona) —s. 26; vartu (=va.r.tu KRTV) —s. 27; bažniče (=bažniče) —s. 46; acc. lm. miokslis (=muiokslus) —s. 72, 147; 'skir.ti's (=skirtis) —s. 63; jūšus (=kitų pietų žem. jūs'us, jūn'c'us Galnė 1964 m., bk. jūosius) —s. 65, 213; biė,sūs (odtworzono biesas! =biesus) —p. 68; 'plū,gūs (=plūgūs, plugūs VN, TRG, bk. plūgūs) —p. 70; su munim (=su munim) —p. 73; aštu'nitis (=aštunitis) —p. 145; mi‘gas (=mi‘gas, migas 3 i 1 kirč., ‘aruodus’) —p. 145; šeima (=séima KRTV) —p. 147; riet' (=riėti, bk. rėtį) —p. 150, 209; g'ivuol'is (forma całkowicie niezrozumiała —odtworzono gyvolys) —p. 152; czym jest żmudzka lipta zachodnia (s. 186 | RECENZJE 153) zupełnie niejasne, czy jest to jakieś dūnininkavimas (?) dawno zauważone, omówione przez wszystkich około lat 1958–1959 (por. V. Viltkauskas. Forma kylė — nowość. Kalbotyra 44(1), 1995, 93–94), nie Urbanavičiūtė i Grinaveckis ustalili to jako pierwsi; pū*In (s. 153) pochodzi od pila i brzmi pi.ln (nawet Alėjuosė); ati.m s (=ati.m.s KRZ) — s. 155, 216; kii“ts (przynajmniej kū*ts) — s. 176; lisa (doun. ['éisos, don. lėsas, dun. [sas KRS, Nisas PVN) — s. 209; pūora (=piiora) —s. 211; jé-(=jé) —s. 46; dritts (=dnrits, daug kur ir drickc ~ drūktas SKDV (BokSeiniy k.) —s. 214; saži'ningi (=sažiningi ar sažiningi, naujai išmokta) —s. 216; jis (=iūs) —s. 216; sklinziais (=skli.n.,že.i.s) —s. 47, 209; puote, i's (=pūoter'- us) —s. 160 (o toliau gerai, 'pūote,F'- s, s. 205); malina (=malūna) —s. 44; ri.tūd (=r'itūo) —s. 163. Słowo grip'r'i (tu, oczywiście, gri“pti) jest bardzo rzadkie (s. 176), nowo nauczane, nawet sama autorka podała gréipti, por. formę nugréibes ~ nugreibęs (nugriebęs) —s. 157; gi.vena-—gyvenai —s. 146 (jedyny przykład z końcówką drugiej osoby czasu teraźniejszego o intonacji tvirtagalė); 'vieškeli (=viškeli w Gervinė, od G. Vitkauskaitė-Griškienė); 'blū,di* (=blūdii, gdzie tu dyftong i, por. vi.f.šiį w Alėja w 1989 r., ūgaui w Adakavas, ki.i.mii VN) —s. 63 i t. d. Niektóre nadmierne uogólnienia lub niesprawdzenie pism historycznych również pozostawiają niejasności. W rzeczownikach rodzaju męskiego Nemakščių, Rasčinių, Vidūklės, Alėjų i Paupio końcówką celownika liczby pojedynczej jest -ui (zob. pisma S. Stanevičiusa), natomiast bez żadnego wyjaśnienia podaje się, że dla wszystkich gwar tego poddialektu ta końcówka wynosi 4* —p. 146 (zr. 'kūni,gū* Nemakščiai —p. 65, por. LD 520, LKA,, 36 żem. Mówi się, że i < in, nu-, privisų u nieakcentowanych Żmudzinów są tylko krótkie, chociaż wyraźnie nie przeczytano Petra Jonikasa (PGRT w całym tekście), Vladasa Grinaveckisa Žemaičių tarmių istoir ani innych źródeł) —p. 157 (autorka (s. 149) słyszała tylko akcentowane pudiigius; x co do tych długich samogłosek w ogóle ma wątpliwości). W niektórych miejscach brakuje wyjaśnień. Forma pū“In (s. 146) mogła powstać od pila, ponieważ od Adakavy zdarzyło mi się słyszeć formę pū. Ln ~ pulna ‘pada’ (od Stulgiū kobieta w 1969 r. powiedziała pg. ~ pula ‘pada’), podobnie jak ba. Ln ‘bala’, šū. Ln ‘Sala’, $iln ‘Syla’ i in. W sangražiniy czasownikach przedrostkowych partykuła zwrotna -si na końcu wyrazu występuje z partykułami używanymi z ne-, be-, te-, tebe-(tebi-): n'ėjukės ‘nie śmieje się’, ter'išta:s ‘niech się odważy’, tebišnekas ‘wciąż rozmawia’ i in. ; nėšnekamuos ‘nie rozmawiamy’ (Žv), najiketies ‘nie śmiejecie się’ (SKDV), nėmetass (Didkiemis), natomiast na s. 19 wychodzi, jakby występowała po wszystkich przedrostkach (przypis 16). Czasami mówi się: kap sutvarkisės | atsipisés tym znanym autorowi tych wersów (zob. V. Vitkauskas. Czasowniki zwrotne typu „[P] + [s] + V + $s“ we wschodnich gwarach żmudzkic18, 1978, 171-175) h. W kwestii językoznawstwa litewskiego opisanym przypadku nawet GRD, TRG, PGRT. Wiele gwar żmudzkich ma formy lab'd.u || lab'a.ū., pask'd.u. || pas'k'ū.ū, daug'a.u || daug'a.ū. (słyszane w Stulgiuose, Vainutė, Adakave, używane ir przez samego autora w Kuršėnach). Ne jedynie daug'd.u, lab'a.u, pas'k'a.u —s. 215: Dariniai su końcówką -au oznaczają stopień najwyższy (z *daugd.usa > daugidus > daugiau*), *daugiaū* — stopień wyższy. o — Kražių š<il>ta (s. 136) wyraźnie jest to nieosobowa forma przymiotników, (tę mianownik rodzaju żeńskiego z akcentem wycofanym, zastępujący rodzaj „bezosobowy”). W niektórych miejscach można powątpiewać co do u* obecności ir dokładności i“: ~ viresn'ijei vyresniejai (s. 27, 157), nėduk — p. 42 (por. dok, dūk ‘daj’ w wielu południowożmudzkich gwarach: dik diévi, tai nėduk diėvi), ne'ga.udi,si's ir (=nega.ud'is'is) — p. 65; prawie wszystkich 10 Żmudzinów n'ėš'i:s ‘ty niesiesz’, vės'is *vesies', musts „musies” ir t. t. (SG, RsN, Ms, VvR, TRS, RDN); šven'dūnuse (transponuota autorés švendūonūse, Svendiinuose) bk — p. 70; se'ntiei — p. 72; téi,ni- (=kodél ne rčin'i*?) — p. 82; pruo'vūo,; si's (=pruoviios'is) — p. 82; ki.k (nie ki'k?), pri',šas (=pri,šass, wszystkich Żmudzinów pri, §as, prišais, prišū's itd., od których południowi Żmudzini całkowicie się oddzielili) —p. 210; šė.fi.d'i. —p. 212 (było też šėn,d'i* — p. 74); nuri.tieje (i. zjawisko dūnininkowania?) — p. 213; uok'i. '€ū— p. 213; uuoki“ti (?) RECENZJE | 187 —s. 214 (u wszystkich Żmudzinów sylaba tego słowa -ki-, tutaj mieszkańcy okolic Rosieni znów są tak samodzielni, odstający od wszystkich Żmudzinów, ale por. uuoki.tis —s. 39, uuoki.Čū:- —s. 213). W Widuklė 03 03 02 zapytano, jak wymawiana jest nazwa wsi Jūkainiai; dwie osoby wymówiły ją jiūkain'u, formę jū*kaini- 'u również można uznać za wątpliwą (s. 69). Jako wielki krótkowidz nie bardzo chcę wskazywać błędów korektorskich, ale na takie dane jak brivolis (=brūolis) —s. 151, *va.lgi.,daw“ (=va.lgidava) —p. 211, petrines (=petrinés) —p. 213, ‘d.rklu! (=arklu) —p. 69, 'abu,dū (abudu) —p. 74, važū*dava (=važū*dava) —p. 206, vištums (=vištums) należy wyraźnie wskazać. Młoda badaczka włożyła wiele pracy, opisała gwary obejmujące obszar setek kilometrów, pozbawione elementów — p. 81, prawidłowości i odziedziczonych cech dialektalnych (choć w wielu miejscach wciąż można znaleźć użytkowników odziedziczonej gwary prawidłowej), ale jeśli coś z tego wynika, to zapewne właśnie to przedstawiła Daiva Atkočaitytė. Jest to również ważne dla historii języka. Należało unikać jedynie niepasujących równoważnych form i słów, wątpliwych chwilowych wahań, rozmawiając z (młodą lub młodymi) wystrojonymi dziewczynkami. Wydając tę pracę, nie miała przy sobie ani jednego żmudzkiego biedaka-pomocnika, choć dziękuje dość licznemu gronu doradców i konsultantów. Vytautas Vitkauskas Otrzymano 05.05.2003 Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, 2055 Wilno, Litwa EDYCJA KRYTYCZNA TŁUMACZENIA PSALTERZA NA JĘZYK LITEWSKI DOKONANEGO PRZEZ JOHANNESA BRETKEGO, PASTORA W LABIAU I KRÓLEWCU I. PR., NA PODSTAWIE RĘKOPISU Z ROKU 1580) ORAZ ZREDAGOWANEJ WERSJI TEGO PSALTERZA PRZEZ JOHANNESA REHSĘ, PASTORA W KÖNIGSBERGU I. PR., NA PODSTAWIE DRUKU Z ROKU 1625 WRAZ Z TŁUMACZENIEM PSALTERZA NA JĘZYK NIEMIECKI PRZEZ MARCINA LUTRA NA PODSTAWIE WYDABE AUS DEM LATA 1545 UNTER WSPÓŁPRACA PRZEZ FRIEDEMANN KLUGE. Z WPROWADZENIEM I W OPRACOWANIU FRIEDRICHA SCHOLZA. Paderborn, Monachium, Wiedeń, Zurych: Ferdinand Schoningh, 2002, LXXXI + 559 s., ISBN 3-506-71681-6. (Biblia Slavica, Serie VI: Supplementum: Biblia Lithuanica, Reihe 2: Editionsbande, 6. Wydane przez Hansa Rothego i Friedricha Scholza przy współpracy Christiana Hannicka i Ludgera Udolpha.) In przedmowa (s. IX-X) Scholz pisze, że Johannes Bretke (Bretkūnas) ukończył litewskie tłumaczenof ie całego Pisma Świętego między marcem 1579 a listopade1590, m, lecz do tej pory drukiem ukazał się jedynie Psałterz. in Ten Psałterz, przetłumaczony między 20 maja i w połowie lipca 1580 roku trafiły w ręce Johannesa Rehsy, który zrewidował je i opublikował wraz z it Niemieckie tłumaczenie Lutra in 1625 in the Laurenz prasa Segebada. Powszechne stwierdzenie, że wersja Rehsy niewiele różni się od tłumaczenia Bretkūnasa, jest po prostu nieprawdziwe as a Rzut oka at na oba teksty z łatwością to ukaże. Omawiany tu tom zawiera oba Oryginał Bretkūnasa i zrewidowana on wersja Rehsy na sąsiednich stronach. At prośba of prof. Jonas Palionis