Lietuvių kalbos daiktavardiniai junginiai sintaksinių ryšių požiūriu

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVIII (2003), 143 -158 Rzeczownikowe połączenia wyrazowe języka litewskiego z punktu widzenia związków syntaktycznych RAMUNĖ VASKELAITĖ Instytut Języka Litewskiego, Wilno W niniejszym artykule proponuje się nową klasyfikację litewskich grup nominalnych, opartą na kryteriach odmiennych od stosowanych wcześniej w gramatyce litewskiej. Podczas gdy tradycyjne klasyfikacje opierały się na heterogenicznych kryteriach, częściowo syntaktycznych, lecz w przeważającej mierze morfosyntaktycznych, przedstawiona tu klasyfikacja opiera się na fundamentalnym rozróżnieniu przeciwstawiającym dopełnienia modyfikatorom, niezależnie od cech morfosyntaktycznych. 1. KLASYFIKACJA ZWIĄZKÓW WYRAZÓW PODRZĘDNYCH I JEJ KRYTERIA W najnowszej składni języka litewskiego związki wyrazów podrzędnych zwykło się klasyfikować według czysto formalnego kryterium. Uwzględniając formalny sposób wyrażenia członu zależnego połączenia, wyróżnia się trzy sposoby podrzędności: uzgodnienie, rząd i przyleganie (Ambrazas 1986: 7-9; Ambrazas, red., 1997: 480; Labutis 1998: 29-43). Niekiedy wyróżnia się także korelację form (Labutis 1998: 38), lecz zazwyczaj traktuje się ją jako pewien podtyp uzgodnienia (Ambrazas 1986: 7-9; Ambrazas, red., 1997: 480). Przy klasyfikowaniu związków według formalnego sposobu wyrażenia członu zależnego uzgodnienie zazwyczaj określa się jako „dobór formy morfologicznej słowa zależnego (przypadku, liczby, rodzaju) według słowa nadrzędnego”, rząd — jako „dobór formy przypadkowej słowa zależnego uwarunkowany łączliwością słowa nadrzędnego”, natomiast przyleganie — jako „przyłączenie niewyrażone końcówką fleksyjną słowa zależnego” (Ambrazas, red., 1997: 480-481). Po wyborze kryterium formy między poszczególnymi sposobami łączenia wyznacza się bardzo wyraźne granice. W praktyce ustalenie relacji łączących człony dowolnego związku rzeczownikowego jest całkiem proste: związki, których człon zależny ma formalne wykładniki dostosowane do formalnych wykładników członu głównego (mosiężna rączka, drewniana łyżka, dziewięciu braci, wszyscy ludzie), uznaje się za utworzone sposobem uzgodnienia; we wszystkich związkach, w których człon zależny ma formę przypadka różną od formy członu głównego (pisanie listu, złoty pierścionek, dar dla rodziców, droga nadrzeczem), należy dopatrywać się rządu, natomiast związki, których człon zależny nie ma żadnego formalnego wykładnika (nadzieja powrotu, okazja odwiedzenia, krok wstecz, życie za granicą), zalicza się do grupy związków utworzonych sposobem przylegania. Niemniej jednak taka dogodna z praktycznego punktu widzenia klasyfikacja wskazuje nie tyle na różnice składniowe, ile morfologiczne w zakresie relacji. W niektórych pracach uzgodnienie, rząd i przyleganie w ogóle nie są nazywane relacjami składniowymi — określa się je jako formalne stosunki między wyrazami albo formalne sposoby wyrażania stosunków (Labutis 1998: 29-43). Takie rozumienie relacji między wyrazami, jak się wydaje, 144 | RAMUNĖ VASKELAITĖ w dużej mierze wynika z wysuwanego we współczesnej składni języka litewskiego zadania „jak najwyraźniej zdefiniować i na jednej podstawie wyodrębnić przynajmniej najważniejsze kategorie poziomów formy i semantyki” (Ambrazas 1986: 4). Relacje między wyrazami zalicza się do kategorii poziomu formy; klasyfikując je i definiując, abstrahuje się od tkwiącej w znaczeniu wyrazu właściwości wymagania określonego członu zależnego. Inna klasyfikacja relacji podrzędnych jest charakterystyczna dla składni języka litewskiego z wcześniejszych lat. W niej związki klasyfikuje się, kierując się tym, czy człon nadrzędny grupy wyrazowej stawia określone wymaganie, czy też go nie stawia, ale jednocześnie uwzględnia się formalny sposób wyrażenia członu zależnego (Balkevičius 1963: 29-39; Kalinauskas 1961: 31-34; 1972: 3-6; Ulvydas, red., 1976: 12-17; Sirtautas 1981: 14; Sirtautas, Grenda 1988: 38-42). Dwa sposoby podrzędności — rząd i przyleganie — dąży się rozgraniczyć na podstawie dwóch kryteriów jednocześnie — wymagania stawianego przez człon nadrzędny i formy członu zależnego: „Rządem nazywa się taki związek składniowy, w którym człon nadrzędny wymaga określonej formy członu zależnego (człon zależny jest formalnie określony przez człon nadrzędny). Przyleganiem nazywa się taki związek, w którym człon zależny przyłącza się do nadrzędnego, bez wymogu ze strony tego ostatniego; formalnie nie jest określony, lecz logicznie wiąże się z członem nadrzędnym” (Ulvydas, red., 1976: 12). Związek zgody wiąże się już tylko z formą członu zależnego: „Zgodą nazywa się dostosowanie formy członu zależnego do formy członu nadrzędnego” (UIlvydas, red., 1976: 11). Jak pokazują konkretne przypadki związków, praktycznie niemożliwe jest uzgodnienie dwóch różnych kryteriów. W języku litewskim istnieje wiele przypadków związków wyrazowych, w których człon zależny jest odmieniany, lecz nie jest wymagany przez człon nadrzędny (miejscownik lub konstrukcje przyimkowe, niektóre dopełniacze), albo w których człon zależny nie ma formalnych wykładników, lecz jest potrzebny wyrazowi nadrzędnemu (niektóre bezokoliczniki, przysłówki lub formy celowe). Badania walencji czasowników, szczególnie przydatne do wyjaśniania związków wyrazowych, również potwierdzają, że obligatoryjne walencyjne składniki towarzyszące nie zawsze mają formy fleksyjne, a nieobligatoryjne składniki towarzyszące czasownika nie zawsze są formalnie nieoznaczonymi członami (Sližienė 1986: 45-96, 1994, 1998). Przy klasyfikowaniu wspomnianych tu przypadków relacji do grupy rządu lub przylegania trzeba rozstrzygnąć, które z dwóch kryteriów uznać za ważniejsze. W najbardziej wyczerpującym opisie relacji składniowych — w trzytomowej „Gramatyce języka litewskiego” — postępuje się niekonsekwentnie: w jednym przypadku za ważniejsze uznaje się jedno kryterium, w innym — drugie. Na przykład przypadki o znaczeniu okolicznikowym oraz konstrukcje przyimkowe uważa się za przylegające, ponieważ człon nadrzędny ich nie wymaga. Jednak innym razem większą uwagę zwraca się nie na to, czy wymóg jest stawiany, czy nie, lecz na istnienie formalnego wyrażenia, i wszystkie dopełniacze łączące się z rzeczownikami uważa się za rządzone — w rzeczywistości człon nadrzędny wymaga ich niekiedy niewiele bardziej niż przypadków o znaczeniu okolicznikowym czy konstrukcji przyimkowych. Z gramatyki wynika, że relacje łączące wyrazy w połączeniach kalnų ežeras, miesto namas, Afrikos smėlynai, rudens naktis, aukso žiedas należy odróżniać od relacji łączących człony połączeń ežeras kalnuose, namas mieste, smėlynai Afrikoje, naktis rudenį, žiedas iš aukso — pierwsze uznawać za rząd, a drugie — za przyleganie. Z drugiej strony także zależne człony o znaczeniu okolicznikowym mogą być potrzebne wyrazowi nadrzędnemu. Na przykład takich członów wymagają czasowniki ateiti, išeiti, keliauti, žygiuoti, a zatem również utworzone od nich rzeczowniki, ZWIĄZKI RZECZOWNIKOWE | 145 natomiast większość rzeczowników o znaczeniu konkretnym, na przykład ežeras, namas, wcale ich nie wymaga. W gramatyce takie różnice są pomijane — zarówno w połączeniu troba kaime, jak i żygis į Lietuvą czy kelionė iki Vilniaus dostrzega się apozycję. Nic nie mówi się o tych połączeniach rzeczownikowych, których człon zależny wyrażony jest bezokolicznikiem. Ogólnie rzecz biorąc, we wspomnianej gramatyce w rozdziale poświęconym związkom składniowym nie omawia się wszystkich przypadków związków składniowych połączeń rzeczownikowych, a w rozdziale poświęconym połączeniom rzeczownikowym związki między członami w ogóle nie są analizowane. W zagranicznym językoznawstwie związki składniowe zazwyczaj definiuje się i klasyfikuje według jednego kryterium — wymagania lub niewymagania ze strony członu nadrzędnego. Na podstawie tego kryterium najczęściej wyróżnia się dwojakiego rodzaju człony zależne połączeń: dopełnienia (complements) — człony zależne wymagane przez człon nadrzędny — oraz modyfikatory (modifiers) — człony zależne niewymagane przez człon nadrzędny. W najnowszym słowniku terminów językoznawczych wyróżnia się dwa rodzaje relacji między wyrazami — uzupełnianie (complementation) i modyfikowanie (modification). Za uzupełnianie uważa się relacje dopełnienia, a dopełnienie definiuje się jako „element składniowy dopełniający konstrukcję tworzoną przez inny element” (Matthews 1997: 63). Modyfikowanie określa się jako „typ konstrukcji składniowej, w której wraz z członem nadrzędnym występuje element przez niego niewymagany” (Matthews 1997: 229). Taki podział relacji najczęściej stosuje się do połączeń czasownikowych; na nim opiera się koncepcja dopełnień czasownika i niewymaganych przez niego składników — okoliczników. W połączeniach rzeczownikowych trudniej jest wyodrębnić dopełnienia, jednak w lingwistyce zagranicznej rozpowszechniony jest pogląd, że również rzeczowniki mogą mieć własne argumenty — semantycznie wymagane, lecz syntaktycznie nie zawsze realizowane dopełnienia (Matthews 1981: 146-220). Rozróżnienie dopełnień i niewymaganych składników połączenia (modyfikatorów) ma duże znaczenie teoretyczne w gramatyce generatywnej: w nowszych pracach z zakresu gramatyki generatywnej strukturę wszystkich połączeń zazwyczaj opisuje się według uniwersalnego modelu — tak zwanej teorii „X-bar”, której podstawy sformułował Jackendoff (Jackendoff 1977). Niewymagane przez rzeczowniki wyrazy, czyli modyfikatory, w niektórych pracach z zakresu gramatyki generatywnej dzieli się na okoliczniki (adjuncts- ), przydawki (attributes) i determinatory (determiners); wszystkie one przeciwstawia się wyrazom wymaganym przez rzeczownik — dopełnieniom (Radford 1988: 167-217). Analizując frazy rzeczownikowe metodą analizy generatywnej, A. Radford wskazuje, że zarówno dopełnienia, jak i okoliczniki, przydawki czy determinatory mogą być fakultatywnymi członami frazy rzeczownikowej, jednak w przypadku okoliczników i przydawek sama reguła generowania tych fraz jest fakultatywna. Również w składni języka litewskiego podejmowano próby wyodrębnienia zależnych od rzeczownika części zdania. Na przykład dopełniacze rządzone przez rzeczowniki odczasownikowe (pisanie wierszy, tkaczka płócien) wyodrębniano spośród innych nieuzgodnionych przydawek i uznawano za dopełnienia (Balkevičius 1963: 186). W „Gramatyce języka litewskiego” wszystkie zależne od rzeczownika przypadki, konstrukcje przyimkowe, bezokoliczniki i imiesłowy przysłówkowe uznaje się za nieuzgodnione przydawki, jednak zaznacza się, że niektóre z nich pod względem znaczenia zbliżają się do dopełnień lub okoliczników, a za przydawki uznaje się je tylko dlatego, że nie są bezpośrednio związane z orzeczeniem (Ulvydas, red., 1976: 418-428). V. Ambrazas, omawiając czasowniko- 146 | RAMUNĖ VASKELAITĖ rozpatrując połączenia rzeczowników odczasownikowych z dopełniaczem, wyraża opinię, że „tylko na poziomie transformacyjnej (resp. derywacyjnej) analizy zdania dopełniacze zależne od rzeczowników odczasownikowych (zachód słońca, obrót koła) mogą być uznawane za podmioty lub dopełnienia wtórnych predykatów włączonych do zdania” (Ambrazas 1986: 34). Z przeglądu wynika, że koncepcja relacji składniowych wiąże się z wybieranymi kryteriami klasyfikacji tych relacji. Dwa sposoby łączenia — rządzenie i przyłączanie — w składni języka litewskiego zwykło się rozróżniać albo na podstawie formalnych wskaźników członu zależnego, albo na podstawie wymogu stawianego przez człon nadrzędny. Klasyfikacja oparta na kryterium formy członu zależnego jest praktyczna, ponieważ pozwala wytyczyć bardzo wyraźną granicę między rekcją a przystawaniem. Mimo to wskazuje ona nie tyle na syntaktyczne, ile na morfologiczne różnice w zakresie relacji. Bliższa koncepcji relacji składniowych jest ta klasyfikacja przedstawiana w pracach litewskiego językoznawstwa, która jest zorientowana na główny człon, — na jego wymaganie lub niewymaganie określonego uzupełnienia. Jednakże budzi ona niemało sprzeczności i niejasności, ponieważ nierzadko wikłany jest w to również kryterium formalne. W niniejszym artykule będzie się unikać tego pomieszania — rządzenie i przyleganie będą rozróżniane wyłącznie na podstawie tego, czy człon nadrzędny stawia wymaganie, czy też go nie stawia. Rządzeniem będziemy nazywać taki związek, w którym człon zależny dołącza się do członu nadrzędnego, ponieważ ten go wymaga, przyleganiem zaś — związek, w którym człon zależny dołącza się do członu nadrzędnego, choć ten go nie wymaga. Tak doprecyzowane ujęcie rządzenia i przylegania zostanie podjęta próba zastosowania do licznie używanych we współczesnym języku litewskim połączeń rzeczownikowych. Wyróżnimy dwojakie połączenia rzeczownikowe: 1) połączenia utworzone na zasadzie rządzenia; 2) połączenia utworzone na zasadzie przylegania. Jeśli przyleganie rozumieć jako związek niewymaganych członów z rzeczownikami i nie wiązać go z występowaniem lub niewystępowaniem formalnych wykładników członu zależnego, to za taki związek można by zasadniczo uznać również związek zgody. Niemniej jednak związek zgody ma swoiste cechy, dlatego należy rozpatrywać go oddzielnie. 2. POŁĄCZENIA RZECZOWNIKOWE UTWORZONE NA ZASADZIE RZĄDZENIA POŁĄCZENIA 2.1. Charakterystyka członu nadrzędnego Skłonność do rządzenia, czyli wymagania określonego uzupełnienia, mają te rzeczowniki, które zostały utworzone od słów charakteryzujących się właściwością rządzenia. Niemniej jednak skłonność ta wiąże się nie tylko z cechami słowotwórczymi, lecz także z leksykalnymi cechami rzeczownika. Uzupełnienia wymagają nie wszystkie derywaty, lecz tylko te, które mają znaczenie abstrakcyjne. Skłonność do rządzenia zachowują przede wszystkim derywaty czasownikowe będące nazwami czynności (1–5) lub stanów (6–8), np.: (1) Do ostatecznego zatwierdzenia deklaracji była niedostępna dla społeczeństwa LR (R-V) 2001 11 22. (2) Jednocześnie zmniejszyłoby się również wsparcie dla rządu tymczasowego LR (R-V) 2001 11 22. (3) Po dwuletniej przerwie wznowiono zwrot zdewaluowanych oszczędności rublowych pierwszej grupie mieszkańców LR 2002 01 12. (4) Z. B. sprzeciwia się włączeniu Rosji do Rady NATO LR (R-V) 2001 12 08. RZECZOWNIKOWE POŁĄCZENIA | 147 (5) Przestępcy zażądali negocjacji su z państwem LR (R-V) 2001 01 06. (6) Stosunek dzieci do į życia Sick tak bardzo inny niż mój L 2001 09. (7) A. L. skłonnoį ść do ostrej retoryki jest znana LR (R-V) 2002 11 16. (8) Badacze wiążą niechęć i niemożność ar pracowników do į przychodzsu enia do pracy z czynnikami związanymi z samą pracą VP 2001 07-08. Do grupy rzeczowników abstrakcyjnych charakteryzujących się cechą zarządzania zalicza się te ir rzeczowniki oznaczające ar czynność lub stan, które mają wspólny rdzeń z su czasownikami, np. : (9) Postanawia przeznaczyć swoje siły do walki z przestępczością su TVA 2002 05 04-10. (10) Kiedy w październiku rozpoczęsu ła się wojna z terroryzmem, Ameryka dała H. K. broń oraz żywność TVA 2002 05 04-10. (11) On zademonstrował, że USA są gotowe na ofiary swoich żołnierzy na polu bitwy LR (R-V) 2001 10 17. Właściwość rządu iš czasowników zwykle przejmują ir rzeczowniki odczasownikowe oznaczające wykonawcę czynności wyrażonej słowem podstawowym, np. : (12) Białoruś jest głównym dostawcą uzbrojenia wojskowego dla radykalnego świata islamskiego LR (R-V) 2002 12 12. (13) Liczba osób ubiegających się o azyl w Norwegii wzrosła w ostatnich latach siedmiokrotnie LR (R-V) 2002 11 17. (14) Jednego z iš podejrzanych zamachowcóį w, brata prezydenta, w czwartek wieczorem na į północ od Miami zatrzymała policja drogowa LR 2002 01 12. (15) 15-letni gimnazjalista rozpowszechniał tu kronikę Kościoła katolickiego ir na Litwie, był aktywnym bojownikiem už o wolność Litwy TVA 2003 08 08-14. Skłonność do rządzenia zachowują rzeczowniki, su utworzone od przymiotników za pomocą różnych iš formantów słowotwórczych. Niektóre przymiotniki są tų słowami pierwotnymi, lecz najczęściej są (16), derywatami, które przejęły skłonność do rządzenia od (17-19), czasowników podstawowych. Rzeczowniki iš odprzymiotnikowe oznaczają abstrakcyjną cechę, np. : (16) Pierwsza dyskusja na temat wzrostu cen energii elektrycznej dla drobnych |...) odbiorców wybuchła pod koniec R 2002 01 26. (17) roku Zakładnicy stopniowo zaczynają odczuwać warunkowe przywiązanie do porywaczy LR 2002 11 26. (18) Trudno powiedzieć, ar taka intensyfikacja walk jest związana su O. bin Ladenu ir Talibami, którzy jeszcze do września wykazywali wyraźną nietolerancję wobec innych religii LR (R-V) 2001 12 29. (19) Fakt ten przedstawiono jako przykład rezygnacji Moskwy z ir przychylności wobec Tbilisi i wywierania na nie presji LR (R-V) 2001 10 20. Członu zależnego wymagają ir niektóre rzeczowniki utworzone od rzeczowników iš podstawowych, które wymagają takiego członu. Derywaty oznaczają tu abstrakcyjną cechę, np. : 148 | RAMUNĖ VASKELAITĖ (20) E. K. publicznie oświadczył, że zawiesił swoje członkostwo Ojczyzny w Unii ir frakcjoje LR 1996 10 01. (21) Członkostwo w Europie odbierze iš namzą suwerenność narodową LA 1999 01 23. (22) Wydawało się, że przyjaźń su z fotografką uleczyła Pokazuje rany serca LR (GB) 2002 08 31. (23) Kradzieże samochodów — są utrapieniem dla funkcjonariuszy LR (S) 1999 01 22. Zazwyczaj wymogu członu zależnego iš wymagają rzeczowniki utworzone od przysłówków charakteryzujących się właściwością rządu, np. : (24) Podczas przeszukania kompleksu meczetu funkcjonariusze znaleźli wiele dowodów LR (R-V) 2001 01 25. (25) Większości tych osób przedstawiono pierwotny zarzut zbierania pieniędzy dla palestyńskiir ch bojowników czeczeńskich KP 2001 06. Na osobną wzmiankę zasługują internacjonalizmy charakteryzujące się formantem słowotwórczym (26, 27) ar litewskim i (28-34) nielitewskim. Mogą być postrzegane jako nazwy (26-30), (31), (32) ar (33, 34) wykonawców czynności, stanów i cech. (26) Biskupi poparli organizację takiej ir wystawy seminarium LA 2001 10 02. (27) Rozmieszczenie sił USA w Azji Środkowej może zaszkodzić Jej wpływ Rosji w regionie LR 2001 10 27. (28) Po dopiero się rozpocznie Okupacja Iraku będzie kosztować Stany 200 Zjednoczone mld dolarów lub jeszcze większą sumę LR (R-W) 2001 11 16. (29) Poruszono jedynie kwestie integracji į ES V 1997 12 06. (30) Jednak wcześniej w šį tym miesiącu Waszyngton zniósł wspomniane sankcje wobec Pakistanu ir Indii |...) LA 2001 10 02. (31) Jednak nagle w samorządzie pojawiła się wielka nostalgia za tamtymi czasami LR 1999 01 19. (32) W niedzielę późnym wieczorem w pobliżu Podczas spotkania, które odbyło się w Gravenbruch koło Frankfurtu, kierownictwo jednogłośnie poparło D. kandydaturę Schipanskiego LR 1999 01 26. (33) Koordynator projektu na Litwie krótko R. L. przypomniał historię tego projektu V 1999 07 30. (34) R. A. — Dyrygent orkiestry Litewskieir go Narodowego Radia i — Telewizji napisał słowa piosenki [...] LR (S) 2001 12 15. Niektóre internacjonalizmy charakteryzujące się właściwościami zarządzania nie mają wyraźnego formantu słowotwórczego, ale można je wiązać z litewskimi rzeczownikami abstrakcyjnymi su mającymi taki formant, np. : (35) Jednej takiej wizyty į Południowej Afryki Republikę (por. podróży į Republikę Południowej Afryki) podczas Margaret wyznała siostrze, że młodzieńcze zauroczenie przerodziło się w prawdziwą miłość LR (GB) 2002 02 15. (36) Na razie nie nasilają się jedynie oznaki konfliktu zbrojnego z su Iranem (por. nieporozumienia z su Iranem) próbują LR (R-V) 2003 01 18. POŁĄCZENIA RZECZOWNIKOWE | 149 (37) R. D. zajmował się przemytem papierosów (por. przewożeniem papierosów) LR 2001 12 08. Wskazania określonego członu zależnego mogą wymagać również rzeczowniki niepochodne. Takich członów zazwyczaj potrzebują rzeczowniki nazywające osobę ze względu na jej stosunek do innych osób (38, 39), grup (39, 40) lub organizacji (41). W takich przypadkach należy wskazać, w stosunku do kogo dana osoba jest określana, np.: (38) Przyszły mąż aktorki — nowojorski menedżer teatralny, 36-letni P G. LR (GB) 2001 12 29. (39) Pierwszym drużbą był przyjaciel pana młodego C. G., członek znanej brytyjskiej rodziny polityków LR (GB) 2001 12 29. nawiązać kontakt z przywódcami plemion LR (R-V) 2001 11 27. (41) Coraz więcej Norwegów chciałoby, aby Norwegia została członkiem Unii Europejskiej LR 1998 12 19. Rzeczowniki oznaczające jakąś część całości również wymagają członów zależnych. Wymagają one wskazania, do kogo lub czego ta część należy. W takich połączeniach rzeczownikowych z członami zależnymi również można dostrzec rząd, np.: (42) To jeszcze jeden powód, dla którego wydarzenia z ubiegłej soboty w rodzinie cesarskiej stały się dla niemal każdego Japończyka częścią jego życia osobistego LR (R-V) 2001 12 08. (43) Jest to najtrudniejsza i najniebezpieczniejsza część sztuki wojennej LR (R-V) 2001 10 27. (44) Ich miękkie meble przykryto kawałkami owczych skór M 1999 08. (45) Ponadto najlepsze utwory Madonny należą do gatunku muzyki tanecznej, który jest jedną z najbardziej dojrzałych form, w której wyraźnie wyczuwalne są elementy kultury Ameryki Łacińskiej i ludności czarnoskórej TVA 2001 12 15-21. Niektóre z tych rzeczowników mogą oznaczać nieokreśloną ilość — w takich przypadkach jeszcze bardziej wymagają uzupełnienia, np.: (46) Znaczną część oświadczeń przeciwko Litwie napisali więźniowie LR 2002 12 07. Silnym rządem charakteryzują się również inne rzeczowniki oznaczające nieokreśloną ilość (47, 48) lub miary ilości (49, 50), np.: (47) Od kiedy „Yankees” zrzucają stosy papierów z dachu World Trade Center? LR (R-V) 2001 12 29. (48) A kierownik zauważy inną rzecz: w instytucji nie pozostał już nikt winny, nagle pojawiła się cała rzesza pomocników VP 2000 12. (49) Przedstawiciele kłajpedzkich służb specjalnych wczoraj postanowili, że konieczne jest usunięcie 30 ton substancji chemicznych nieznanego pochodzenia LR 2001 11 17. (50) Rolniczka, jedząca niewiele innego pożywienia, w ciągu tygodnia zjada po 30 kilogramów piasku LR 2001 12 22. 150 | RAMUNĖ VASKELAITĖ 2.2. Charakterystyka członu zależnego Wspomniane rzeczowniki odczasownikowe i nieodczasownikowe zazwyczaj łączą się z różnymi przypadkami o znaczeniu przedmiotowym oraz formami nieodmiennymi. Spośród przypadków o znaczeniu przedmiotowym, z którymi się łączą, w pierwszej kolejności należy wymienić dopełniacz przedmiotu. Forma dopełniacza w rzeczownikowych połączeniach o znaczeniu przedmiotowym bywa odziedziczona po połączeniu czasownikowym (51, 52, 53), jednak czasami połączenie czasownikowe uzyskało ją z biernikiem (54), celownikiem (55) lub narzędnikiem (56, 57), np.: (31) Tęsknota za harmonią skłania do poszukiwania czystej duchowości L 1998 06. (52) Poszukiwanie pomocy jest swoistym lękiem, że sam sobie nie poradzisz L 1998 08. (53) Potrzeba miłości jest bardzo naturalna i zrozumiała L 1998 06. (54) W jednym z dokumentów odnotowano, że odbiorcą ładunku na Litwie jest indywidualne przedsiębiorstwo D. S. LA 1999 01 23. (55) Dziewczynka, wróciwszy ze szkoły, opowiadała mamie o organizowanej w szkole wycieczce, o kosztach wycieczki, trasie, reakcjach przyjaciół L 1998 06. (56) Obecnie „Status” zajmuje się handlem nieruchomościami R 2000 12 29. (57) Handlarze narkotyków lub pośrednicy najczęściej dają nastolatkom pierwsze tabletki za darmo LA 2001 10 02. Kontrolowane bywają również dopełniacze oznaczające ilość lub będące obiektem rzeczowników oznaczających skupisko przedmiotów jednorodnych. W pracach dotyczących składni języka litewskiego ich znaczenia nazywa się przedmiotowymi (Ambrazas, red., 1997: 512-513) lub ilościowymi (Ulvydas, red., 1976: 202-203). Połączenia z takim dopełniaczem nie są produktywne, tworzy się je tylko z pewną określoną grupą rzeczowników, np.: (58) Z drugiej strony rozwodem kończy się 38 procent małżeństw LR (R-V) 2601 11 10. (59) A. S. Wcześniej witał Nowy Rok w gronie przyjaciół LR (SA) 2001 12 29. (60) Pod koniec ubiegłego tygodnia z powodu długów wobec osób zajmujących się zbiórką odpadów nagromadziły się góry śmieci LR (S) 2001 10 27. (61) Dręczy ona niezliczone rzesze ludzi na całym świecie LA 1999 01 23. Niektóre rzeczowniki wymagają uzupełnienia celownikiem o znaczeniu przedmiotowym. Odpowiada on celownikowi połączeń czasownikowych lub przymiotnikowych (62–66), biernikowi (67, 68), czasami — dopełniaczowi (69), narzędnikowi (70), np.: (62) Jakie ustępstwa wynegocjuje W. Putin za nieprzeciwstawianie się rozszerzeniu NATO — jeszcze nie wiadomo LR (R-V) 2002 01 12. (63) Mówi się, że do tego skłoniła ją rosnąca dezaprobata Amerykanów wobec jej brutalnych metod walki LR (R-V) 2001 12 29. (64) Jednocześnie za niezgodne z prawem uznano by także porozumienie w sprawie zwrotu Litwie Wileńszczyzny LR (R-V) 2002 06 29. (65) Taka decyzja pozwoliła rozpocząć procedurę jego wydania Hiszpanii LR 1999 01 19. POŁĄCZENIA RZECZOWNIKOWE | 151 (66) Taką przychylność USA wobec Rosji niektórzy tłumaczą nasilonymi ostatnio nieporozumieniami Waszyngtonu z jego sojuszniczkami w Europie LR (R-V) 2001 12 22. (67) Jesteśmy bardzo różne, ale łączy nas miłość do Pana L 1998 08. (68) Jeszcze jedna ważna decyzja — pomoc gospodarcza USA dla Rosji LR 2001 11 17. (69) Psychologowie przypuszczają, że początkowa nienawiść do O. bin Ladena mogła przerodzić się w sympatię LR (R-V) 2002 01 12. (70) Uwaga społeczeństwa poświęcana japońskiej rodzinie katolickiej w ostatnich latach osłabła LR (R-V) 2001 12 08. Zależny człon związku rzeczownikowego często występuje również w narzędniku oznaczającym obiekt (71-75) lub narzędzie (76), odpowiadającym takiemu narzędnikowi w związkach czasownikowych, np.: (71) To — paradoks tego konfliktu: groźba wojną może doprowadzić do pokoju LR (R-V) 2003 01 25. (72) Po samobójczym locie w kieszeni chłopaka znaleziono notatkę dowodzącą jego fascynacji O. bin Ladenem LR (R-V) 2001 01 12. (73) Rozczarowanie relacjami między mężczyzną a kobietą towarzyszy aktorce już od pięciu lat LR (GB) 2002 08 31. (74) Wówczas szczególnie wzrasta zaufanie do strasburskiego trybunału osądzającego państwa LR 2002 12 07. (75) Jednak 34-letnią R. N. dręczy niezgoda — córka, która wyrwała się z sideł handlarzy ludźmi, nawet jej nie opowiada, czego musiała doświadczyć LR (GB) 2002 11 09. we a 1998 08. Przyimkowe konstrukcje o znaczeniu dopełnieniowym również są przez rzeczowniki rządzone, np. : (77) 75-letni krawiec nauczył się subtelności kontaktów z klientami podczas wielu lat pracy LR (GB) 2002 12 07. (78) 69 procent mieszkańców Rosji opowiada się za politycznym zbliżeniem ze Stanami Zjednoczonymi LR (R-V) 2001 12 08. (79) Wkrótce po nawiązaniu znajomości z Amerykanami oddział wspólnoty został utworzony także w Kownie LR (GB) 2003 01 25. (80) Kontaktów z litewskimi muzułmanami szukają również uchodźcy z krajów islamskich R 2002 02 23. (81) Królowa aktywnie wspierała tworzenie floty i tym samym otworzyła drogę do handlu morskiego z Nowym Światem M 1988 08. (82) Osobno należałoby wspomnieć o szwedzkim podejściu do wychowania dzieci KP 2001 06. Często rzeczownik wymaga, a więc rządzi, również bezokolicznikiem dopełnieniowym, np.: (83) Jednak najbardziej Kanadyjczyk podkreślił nieumiejętność lub niemożność reklamowania swojego kraju LR 1996 11 27. (84) Jest to — jeszcze bardziej rozwinięta umiejętność śledzenia i troszczenia się o kierunki wyznaczane przez największe światowe domy mody 1 1999 12. 158 | RAMUNĖ VASKELAITĖ M — Moteris (czasopismo) N — Namas, kuriame gyvenu (czasopismo) 7MD — 7 meno dienos (tygodnik) P — Panelė (czasopismo) R — Respublika (dziennik) R (B) — Brigita („Respublikos“ tygodniowy dodatek) TVA — Televizijos antena („Lietuvos ryto“ tygodniowy dodatek) V — Veidas (tygodnik) VP — Vadovo pasaulis (czasopismo) VŽ — Vakaro žinios (dziennik) LITERATURA AMBRAZAS, V. 1986: Jednostki składniowej i semantycznej struktury zdania języka litewskiego. Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 25, 4—44. AMBRAZAS, V., red., 1997: Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. BALKEVIČIUS, J. 1963: Składnia współczesnego języka litewskiego, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. JACKENDOFF, R. 1977: X-bar Syntax: A Study of Phrase Structure, Cambridge: MIT Press. KALINAUSKAS, J. 1961: Połączenie wyrazowe jako przedmiot składni. Szkoła Radziecka 5, 31–39. KALINAUSKAS, J. 1972: Składnia połączeń wyrazowych języka litewskiego, Wilno. LABUTIS, V. 1976: Problemy połączeń wyrazowych, Wilno: Uniwersytet Wileński. LaBuTris, V. 1998: Składnia języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. MATTHEWS, P. H. 1981: Syntax, Cambridge: University Press. MATTHEWS, P. H. 1997: Concise Dictionary of Linguistics, Oxford-New York: Oxford University Press. RADFORD, A. 1988: Transformational Grammar: A First Cource, Cambridge: University Press. SIRTAUTAS, V. 1981: Części zdania, Kowno: Sviesa. SIRTAUTAS, V., GRENDA, C. 1988: Składnia języka litewskiego, Wilno: Mokslas. SLIZIENE, N. 1986: Walencja czasowników języka litewskiego i klasyfikacja syntaktyczna. Kwestie językoznawstwa litewskiego 25, 45-96. SLIZIENE, N. 1994: Słownik łączliwości czasowników języka litewskiego 1, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. SLIZIENE, N. 1998: Słownik łączliwości czasowników języka litewskiego 2 (1), Wilno: Instytut Wydawnictwa Nauki i Encyklopedii. Urvypas, K., red., 1976: Gramatyka języka litewskiego 3, Wilno: Mokslas. Ramunė Vaskelaitė Otrzymano 08.04.2003 Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, 2055 Wilno, Litwa [email protected]