Būdvardžio derinimas ir būdvardžio bevardės giminės problema

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVIII (2003), 119–136 Zgodność przymiotnika i problem rodzaju nijakiego przymiotnika“ LORETA SEMĖNIENĖ Instytut Języka Litewskiego, Wilno Artykuł dotyczy form tradycyjnie opisywanych w gramatyce litewskiej jako „nijakie” formy przymiotnika. Problem ten rozpatruje się w związku z szerszą kwestią uzgodnienia rodzajowego przymiotników. Podczas gdy w tradycyjnej gramatyce litewskiej uzgodnienie postrzega się jako jeden z typów relacji syntaktycznej, tutaj opisuje się je jako formalny wykładnik relacji syntaktycznej. Wprowadza się rozróżnienie między rodzajem kontrolera a rodzajem celu (w ujęciu Corbetta- ). System rodzajowy jest odmienny dla (a) przymiotników usubstantywizowanych, które są nacechowane pod względem żywotności i nieżywotności, z dalszym rozróżnieniem rodzaju męskiego i żeńskiego wśród form żywotnych (formy opisywane jako nijakie są w rzeczywistości nacechowane jako nieżywotne), oraz (b) przymiotników nieusubstantywizowanych, których formy rodzajowe są określane przez uzgodnienie. Te ostatnie rozróżniają trzy rodzaje celu; forma nijaka jest używana do uzgadniania z usubstantywizowanymi przymiotnikami nieżywotnymi i zaimkami nieżywotnymi jako kontrolerami uzgodnienia, a także jako domyślna forma uzgodnienia w tych przypadkach, gdy pozycję kontrolera zajmuje słowo nienacechowane pod względem rodzaju. System rodzajowy języka litewskiego można zatem opisać jako system z trzema rodzajami celu i trzema rodzajami kontrolera, chociaż kontrolery rodzaju nijakiego są stosunkowo rzadkie. 0. UWAGI WSTĘPNE 0.1. W litewskim językoznawstwie proponowano kilka koncepcji form przymiotnika tradycyjnie nazywanych formami rodzaju nijakiego'. Jedni autorzy (Ulvydas, red., 1965: 478; Jakaitienė, Laigonaitė, Paulauskienė 1976: 64; Valeckienė 1984; Tekorienė 1990; Paulauskienė 1994: 211; Ambrazas, red., 1994: 168; Ambrazas, ed., 1997: 134 i in.) zaliczają takie formy przymiotników do przymiotników, inni (Kazlauskas 1968: 324, Girdenis, Žulys 1973: 208, Paulauskienė 1983: 209) uważają je za przysłówki, jeszcze inni — za odrębną kategorię (Musteikis 1972: 241–249). Obecnie nie ma powszechnie ugruntowanej i akceptowanej koncepcji form przymiotnika tradycyjnie nazywanych formami rodzaju nijakiego; dyskutuje się nad miejscem tych form w gramatycznej klasyfikacji wyrazów. * Za cenne uwagi i pomoc w przygotowaniu artykułu dziękuję prof. Axelowi Holvoetowi. Autorka wyraża wdzięczność również prof. G. G. Corbettowi, z którym omówiono niektóre teoretyczne problemy opisu systemu rodzaju rzeczowników przymiotnikowych w języku litewskim. Główne tezy artykułu omawiano 17 grudnia 2002 r. podczas seminarium teoretycznego zorganizowanego w Zakładzie Gramatyki Instytutu Języka Litewskiego. Zdaniem Terjesa Mathiassena (1996: 62), z synchronicznego punktu widzenia formy takie lepiej byłoby nazywać formami nieodmiennymi. 120 | LORETA SEMĖNIENĖ 1. POJĘCIE FORM RODZAJU NIJAKIEGO PRZYMIOTNIKA W GRAMATYKACH JĘZYKA LITEWSKIEGO 1.1. Jak stwierdzono w akademickiej Gramatyce języka litewskiego (Ulvydas, red., 1965: 478), w Gramatyce współczesnego języka litewskiego (Ambrazas, red., 1994: 168) oraz w napisanej po angielsku gramatyce języka litewskiego Lithuanian Grammar (Ambrazas, red., 1997: 134) (autorką rozdziałów poświęconych przymiotnikowi jest Adelė Valeckienė), przymiotniki języka litewskiego mają trzy formy rodzaju: męskiego, żeńskiego i nijakiego®. Formy rodzaju nijakiego przymiotnika w wymienionych gramatykach przeciwstawia się formom rodzaju męskiego i żeńskiego ze względu na ich funkcje składniowe i charakter znaczenia. Wysuwa się przeciwstawienie cechy uogólnionej/nieuogólnionej między formami rodzaju nijakiego przymiotnika a formami rodzaju męskiego i żeńskiego przymiotnika. W Gramatyce współczesnego języka litewskiego (Ambrazas, red., 1994: 169) stwierdza się, że w odróżnieniu od form rodzaju męskiego i żeńskiego przymiotnika, które oznaczają cechę związaną z określonym przedmiotem, formy rodzaju nijakiego przymiotnika zazwyczaj nie łączą się z rzeczownikami i oznaczają cechę w sposób uogólniony. Jednakże w akademickiej Gramatyce języka litewskiego (Ulvydas, red., 1965: 526) stwierdza się, że przymiotniki rodzaju nijakiego oznaczają cechę oderwaną od przedmiotu, a dokładniej — zjawisko podobne do tego, które wyrażają rzeczowniki odprzymiotnikowe o znaczeniu abstrakcyjnym. Formy rodzaju nijakiego przymiotnika, w odróżnieniu od form rodzaju męskiego i żeńskiego przymiotnika, nie pełnią w zdaniu funkcji przydawek. 2. FORMY RODZAJU NIJAKIEGO PRZYMIOTNIKA UJĘCIE W ODRĘBNYCH MONOGRAFIACH 2.0. Rodzaj nijaki przymiotnika zaliczany jest do kategorii rodzaju przymiotnika również w monografiach Adelė Valeckienė (1984) oraz Daliji Tekorienė (1990)”. 2.1. Valeckienė w swojej monografii System gramatyczny języka litewskiego (1984: 175, 185-186) stwierdza, że przymiotniki rodzaju nijakiego należą do przymiotników jako formy kategorii rodzaju, lecz ponieważ w języku litewskim nie ma rzeczowników rodzaju nijakiego, łączą się z zaimkami rodzaju nijakiego. Autorka zauważa również, że do systemu kategorii stopnia przymiotnika wchodzą nie tylko formy rodzaju męskiego i żeńskiego, lecz także formy rodzaju nijakiego. Formy rodzaju męskiego i żeńskiego wraz z formami rodzaju nijakiego obejmują cały system odmiany przymiotnika przez rodzaje. Nie mając funkcji atrybutywnej2 Po ukazaniu się pierwszego tomu Gramatyki języka litewskiego Jonas Kazlauskas (1965: 175) zakwestionował logiczną adekwatność interpretacji form rodzaju nijakiego przymiotnika. Jego zdaniem, jeśli rodzaj przymiotnika zależy od rodzaju rzeczownika, a w języku litewskim nie ma rzeczowników rodzaju nijakiego, to określanie formy rodzaju nijakiego jako rodzaju nijakiego przymiotnika oznacza popełnienie błędu logicznego — albo w definicji przymiotnika, w której mówi się, że litewski przymiotnik uzgadnia się z rzeczownikiem pod względem rodzaju, liczby i przypadka, albo wskutek niewłaściwego rozumienia formy rodzaju nijakiego. Rodzaj nijaki poparł również Vytautas Sirtautas w artykule „O kategorii rodzaju przymiotnika” (1968: 135-137). Autor zauważa, że przymiotniki rodzaju nijakiego w jednych przypadkach mogą być samodzielne, tj. rządzić rzeczownikami (krótka dnia), a w innych przypadkach — zależne, tj. tworzyć związek predykatywny (ale nie to jest interesujące). UZGADNIANIE PRZYMIOTNIKA I RODZAJ | 121 ich, formy te w kategorii rodzaju przymiotnika są peryferyjne, ich funkcjonowanie jest ograniczone. Formy rodzaju nijakiego przymiotnika tworzą opozycję z formami rodzaju męskiego i żeńskiego, mają cechy uzgodnienia i są przekształcane w formy rodzaju męskiego i żeńskiego bez różnicy znaczeniowej (por. Ambrazas, Sližienė, Valeckienė 1974: 178). Autorka dochodzi do wniosku, że formy rodzaju męskiego i żeńskiego dopiero wraz z formami rodzaju nijakiego obejmują cały system odmiany przymiotnika przez rodzaje (Valeckienė 1984: 186-187; zob. także 1998: 244-248). 2.2. Tekorienė, chcąc udowodnić, że formy rodzaju nijakiego przymiotnika należą do kategorii rodzaju przymiotnika, w swojej monografii Przymiotniki rodzaju nijakiego (1990) rozszerza podobnie przedstawianą w wielu gramatykach i podręcznikach definicję przymiotnika (przymiotnik — samodzielna część mowy, którą tworzą wyrazy oznaczające cechę i odmieniające się przez rodzaje, liczby i przypadki (Ambrazas, red., 1994: 167)). Autorka włącza do definicji przymiotnika nie tylko wyrazy oznaczające cechę atrybutywną, lecz także predykatywną. Stwierdza się, że „przymiotniki są wyrazami używanymi jako przydawka i imienna część orzeczenia, które mają kategorialne znaczenie cechy. Wszystkie przymiotniki mają formy rodzaju męskiego i żeńskiego, odmieniające się przez przypadki i liczby oraz uzgadniające się z rzeczownikiem. Niektóre przymiotniki jakościowe mają ponadto nieodmienną formę rodzaju nijakiego, używaną jako imienna część orzeczenia, gdy podmiot jest wyrażony rzeczownikami niemającymi znaczenia rodzaju albo gdy w ogóle go nie ma i nie jest on domyślny” (Tekorienė 1990: 67-68). Zatem formy rodzaju nijakiego przymiotnika, podobnie jak formy rodzaju męskiego i żeńskiego, zalicza się do tej samej klasy wyrazów oznaczających cechę predykatywną. Według autorki (Tekorienė 1990: 67) formy rodzaju nijakiego przymiotnika mają znaczenie nieosobowe i mogą być przeciwstawiane formom rodzaju męskiego i żeńskiego przymiotnika według wspólnej semantycznej cechy rodzaju–- nie-rodzaju. Należałoby jednak zgodzić się z Aldoną Paulauskienė (1994: 219), że przy takim rozszerzeniu pojęcia przymiotnika niemożliwe jest ustalenie granic między przymiotnikiem a innymi częściami mowy, które mogą występować w funkcji orzeczenia i podobnie jak formy typu rodzaju nijakiego przymiotnika oznaczać stan właściwy podmiotowi, por. : Muszę. Jest mi dobrze. To dla mnie zaszczyt. Powstaje pytanie — czyż wszystkie te predykaty są przymiotnikami? Dlatego w morfologii tradycyjnej, rozróżniającej kilka części mowy wyrażających cechę, zdaniem Paulauskienė nie można rozszerzać definicji przymiotnika. A bez rozszerzenia definicji trudno uznać formy rodzaju nijakiego przymiotnika za przymiotniki, ponieważ nie odmieniają się przez przypadki i nie występują jako przydawka uzgadniana, a zatem nie mają najbardziej charakterystycznych cech tej części mowy“. 3. FORM RODZAJU NIJAKIEGO PRZYMIOTNIKA KONCEPCJA MORFOLOGII JĘZYKA LITEWSKIEGO W PODRĘCZNIKACH 3.1. Nieco inaczej formy rodzaju nijakiego przymiotnika rozumieją Evalda Jakaitienė, Adelė Laigonaitė i Aldona Paulauskienė w „Morfologii języka litewskiego” (1976: 63— 4 Paulauskienė (1994: 217-219) krytykuje nie tylko koncepcję form rodzaju nijakiego przymiotnika Tekorienė, lecz także Valeckienė. 122 | LORETA SEMĖNIENĖ 64). Autorki zauważają (autorką rozdziału „Przymiotnik” jest Adelė Laigonaitė), że takie nieokreślone rodzajowo formy przymiotnika powinny być nazywane nieokreślonymi rodzajowo formami przymiotnika i że w ogóle nie wskazują one cechy przedmiotu, lecz jedynie pewien abstrakcyjny stan. Taż twierdzi się, że miejsce form rodzaju nijakiego przymiotnika w systemie innych form przymiotnika jest bardzo szczególne, ponieważ nie tworzą one żadnej opozycji gramatycznej wobec przymiotników rodzaju męskiego i żeńskiego. Dlatego nie ma żadnych podstaw, by włączać te formy przymiotnika do kategorii rodzaju- ”. Właśnie dlatego, zdaniem autorów, przyporządkowanie form rodzaju nijakiego przymiotnika do przymiotników w odniesieniu do współczesnego języka litewskiego może być w ogóle jedynie warunkowe (por. Michelini 1988: 53-58). 3.2. Formy rodzaju nijakiego przymiotnika za nieżeńskie uważa również Paulauskienė w pracy Morfologia języka litewskiego (1994: 211-217; zob. także Paulauskienė 2001: 138-139). Nieżeńskie formy przymiotnika, podobnie jak formy stopniowania i formy zaimkowe, będąc wewnętrznymi kategoriami gramatycznymi przymiotnika, autorka nazywa nieuzgadniającymi kategoriami przymiotnika, tj. niemającymi odpowiedników w systemie kategorii gramatycznych rzeczownika. Takie nieuzgadniające kategorie przymiotnika przeciwstawia się uzgadniającym kategoriom przymiotnika (przypadkowi, liczbie, rodzajowi- ), których charakter jest syntaktyczny i odzwierciedla związek przymiotnika z rzeczownikiem. Zdaniem Paulauskienė (1994: 208-209), ile liczb ma rzeczownik, tyle liczb wskazuje również przymiotnik. To, co powiedziano o liczbie przymiotnika, odnosi się także do przypadka i do trzeciej kategorii uzgadniającej — rodzaju. A zatem, jeśli istnieją dwa rodzaje rzeczownika, muszą istnieć także dwa rodzaje uzgadniającego się z nim wyrazu — przymiotnika. Mówiąc słowami autorki (Paulauskienė 1994: 210), w żaden sposób teoretycznie nie wyjaśniono niezgodności rodzaju rzeczownika i przymiotnika ani w żaden sposób nie wyjaśniono, dlaczego kategoria czysto uzgodnieniowa miałaby zależeć od znaczenia przymiotnika. Przecież widzimy, że pozostałe dwie kategorie uzgodnieniowe (przypadek i liczba) całkowicie nie zależą od tego, co oznacza przymiotnik. Od znaczenia przymiotnika nie zależy rodzaj męski ani żeński. A może ta forma obecnie nie oznacza żadnego rodzaju? Może jest bezrodzajowa? — pyta Paulauskienė w Morfologii języka litewskiego. 4. INNE FORMY RODZINY BUDDYSTÓW KITOS POJĘCIA 4.0. Krytycznej ocenie poddano również inne koncepcje form tradycyjnie nazywanych bezrodzajowymi formami przymiotnika. 4.1. Jedna z koncepcji dotyczących form rodzaju nijakiego przymiotnika głosi, że ponieważ formy rodzaju nijakiego przymiotnika, podobnie jak przysłówki, są równie regularnie tworzone z tych samych przymiotników jakościowych, mają również tę samą formę stopnia wyższego. Koncepcję tę krytykowały Valeckienė (1984: 183-187), Tekorienė (1990: 15). Taki sam pogląd podziela również Tatjana Bulygina (1970: 35-36). Autorka, omawiając przymiotniki języka litewskiego, stwierdza, że formy rodzaju nijakiego przymiotnika nie tworzą opozycji wobec innych form przymiotnika (rodzaju męskiego i żeńskiego) ani pod względem rodzaju, ani liczby, ani przypadka. Takie formy przymiotnika są właściwym rdzeniem przymiotników jakościowych rodzaju męskiego. Istnieje tyle samo podstaw, by zaliczać formy rodzaju nijakiego przymiotnika do przymiotników (rodzaju męskiego i żeńskiego), co jakościowe przysłówki mające ten sam rdzeń co owe przymiotniki. UZGADNIANIE PRZYMIOTNIKA I RODZAJ | 123 zazwyczaj mogą być używane w połączeniach predykatywnych, dlatego można je uznać za przysłówki (Kazlauskas 1968: 324; Girdenis, Žulys 1973: 208; Paulauskienė 1983: 209Y'. Formy rodzaju nijakiego przymiotnika do przysłówków zaliczał również autor „Pierwszej gramatyki języka litewskiego”, Danielius Kleinas (Balčikonis, red., 1957: 432, 538). 4.2. Kazys Musteikis (1972: 241-249) proponował uznać formy rodzaju nijakiego przymiotnika za odrębną część mowy — wyrazy kategorii stanu. Jak twierdzi autor, gdy w języku litewskim zanikły rzeczowniki rodzaju nijakiego, przymiotniki rodzaju nijakiego przeszły do innej części mowy — kategorii stanu, a znaczenie cechy zastąpiło abstrakcyjne znaczenie stanu“. Wniosek Musteikisa (1972: 249): wyodrębnienie kategorii stanu jako odrębnej części mowy jest całkowicie obiektywne, ponieważ wyodrębnia się ją (podobnie jak każdą część mowy), uwzględniając różnice w znaczeniu, cechach morfologicznych i funkcjach syntaktycznych. 4.3. Jak widać, wszystkie krótko wspomniane tu koncepcje form rodzaju nijakiego przymiotnika spotkały się z krytyką i jak dotąd żadna z nich nie została ustalona ani powszechnie przyjęta. 5. KONCEPCJA UZGADNIANIA 5.1. Mówiąc raz jeszcze o formach rodzaju nijakiego przymiotnika, istotna jest sama kategoria rodzaju oraz związki syntaktyczne przymiotnika ze słowami określającymi jego formę rodzajową. 5.1.1. Kategoria rodzaju jest dwoista: obejmuje zarówno wyrazy mające inherentną kategorię rodzaju (rzeczowniki- ), jak i wyrazy mające nieinherentną kategorię rodzaju (przymiotniki). Rzeczowniki, mając inherentną kategorię rodzaju, przede wszystkim w swoich prototypowych realizacjach dzielą się na dwa — męski i żeński — rodzaje semantyczne (vyras, tėvas, brolis, gaidys vs. moteris, motina, sesuo, višta itd.). Rodzaj takich rzeczowników jest umotywowany. Semantyczny rodzaj tych rzeczowników zazwyczaj pokrywa się z morfologicznym rodzajem rzeczownika- ". Rzeczowniki te tworzą pewną opozycję wobec rzeczowników o asemantycznym rodzaju, tj. takich, których rodzaj jest niemotywowany. Niemotywowany rodzaj mają rzeczowniki nazywające przedmioty. Takie rzeczowniki przypisuje się do tego lub innego rodzaju na podstawie morfologicznych wykładników rodzaju. Z drugiej strony inherentna kategoria rodzaju rzeczownika poprzez związki syntaktyczne określa morfologiczne wykładniki rodzaju innych wyrazów. W odróżnieniu od rodzaju rzeczownika rodzaj przymiotnika jest jego kategorią nieinherentną", określaną przez uzgodnienie z innym wyrazem. System form rodzaju przymiotnika, oprócz uzgodnienia z 4 Pogląd ten skrytykowała Valeckienė (1984: 187-188). Poglądowi temu sprzeciwili się Kazlauskas (1965: 176), autorzy pierwszego tomu akademickiej Gramatyki języka litewskiego (Ulvydas, red., 1965: 35-37), Ambrazas, Sližienė, Valeckienė (1974: 180), Valeckienė (1984: 188-199), Paulauskienė (1994: 214-215). Semantyczny i morfologiczny rodzaj rzeczownika rozumie się tak, jak w artykule Artūrasa Judžentisa (2002: 39–49). W wymienionym artykule zob. również szerzej o niezgodności semantycznego i morfologicznego rodzaju rzeczownika. 8 19 Z wyjątkiem przymiotników używanych rzeczownikowo, mających inherentną kategorię rodzaju. 124 | LORETA SEMĖNIENĖ obejmuje także trzecią — nijaką — formę, obok form rodzaju męskiego i żeńskiego przymiotnika określanych przez rzeczownik (lub inne słowo używane rzeczownikowo), np.: dom nie jest jeszcze stary, dzień jest piękny; formę tę stosuje się wtedy, gdy nie ma rzeczownika, z którym mogłaby się łączyć, np. czytać — ciekawie i in. 5.1.2. Omawiając formy rodzaju nijakiego przymiotnika, często stwierdza się, że w zdaniach, w których są one używane, relacja składniowa jest inna niż w przypadku użycia form rodzaju męskiego i żeńskiego przymiotnika. Przyjmuje się pogląd, że formy rodzaju nijakiego przymiotnika nie są uzgadniane", lecz Slicjamos'? (Mathiassen 1996: 68-69; Ulvydas, red., 1965: 478; por. Labutis 1998: 41). Twierdzenie, że w takich zdaniach jak czytać — ciekawie występuje relacja przylegania, opiera się na tym, że bezokolicznik jest nieodmienny, nie ma formy rodzaju, tzn. w tradycyjnym rozumieniu nie ma najbardziej charakterystycznych dla uzgodnienia, jako jednego z typów relacji składniowych, cech morfologicznych (rodzaju, liczby, przypadka). Wydaje się, że właśnie dlatego, iż formy rodzaju nijakiego przymiotnika nie są uzgadniane, proponowano w ogóle nie włączać ich do kategorii rodzaju przymiotnika (Paulauskienė 1983: 209, 1989: 178–196; Bulygina 1970: 35–36; por. Jakaitienė, Laigonaitė, Paulauskienė 1976: 63). W istocie zarówno między przymiotnikami i rzeczownikami rodzaju męskiego i żeńskiego, jak i między przymiotnikami rodzaju nijakiego a powiązanymi z nimi wyrazami występuje ten sam związek składniowy. Różnica opiera się na właściwościach morfologicznych wyrazów połączonych związkiem składniowym. Innymi słowy, uzgodnienie form jednego wyrazu z innym odzwierciedla związek składniowy między tymi wyrazami, ale nie jest jednym z typów związków składniowych (jak w przypadku rządu i przylegania). Uzgodnienie jest jedynie formalnym wskaźnikiem związku składniowego między dwoma wyrazami, wyrażonym przez morfologiczne właściwości tych wyrazów. Z tego, co powiedziano, powinno być jasne, że, w odróżnieniu od dotychczasowej litewskiej lingwistyki, w artykule uzgodnienie rozumiane jest jako zjawisko morfosyntaktyczne. Uzgodnienie (ang. agreement) — to dobór określonych semantycznych lub formalnych wskaźników jednego wyrazu na podstawie formalnych wskaźników innego wyrazu (Steele 1978: 610)". A zatem, opierając się na definicji uzgodnienia jako zjawiska morfosyntaktycznego, obok rzeczowników rodzaju męskiego i żeńskiego, determinujących wybór odpowiednich form przymiotnika rodzaju męskiego i żeńskiego, należy uznać trzeci typ podmiotu (bezokolicznik itp.), który determinuje wybór formy przymiotnika rodzaju nijakiego występującej w funkcji orzecznika. Tę formę przymiotnika należy określić jako formę rodzaju, ponieważ „I W pracach z zakresu językoznawstwa litewskiego uzgodnienie zwykle określa się albo jako związek podporządkowujący, w którym wyraz zależny przyjmuje formy wyrazu, który go przyłączył (Balkevičius 1963: 28; Sirtautas, Grenda 1988: 38), albo jako związek, w którym formy wyrazu zależnego (por. wyraz uzgadniany (Tekorienė 1990: 62)) dostosowują się (Ulvydas, Ambrazas, Valeckienė red., 1976: 11), są dostosowywane (Gaivenis, Keinys 1990: 47), przystosowywane (Labutis 1998: 31) lub dobierane (Ambrazas, red., 1994: 480) według wyrazu nadrzędnego (por. podstawowy wyraz uzgodnienia (Tekorienė 1990: 62)). A zatem w językoznawstwie litewskim uzgodnienie rozumie się jako jeden z typów związków syntaktycznych, obok rządu i przylegania. Szerzej o koncepcjach uzgodnienia w składni języka litewskiego oraz o jego zakresie zob. Vaskelaitė (1996: 66-86). t Samo przyleganie jest definiowane w głównych gramatykach języka litewskiego w różny sposób (por. Ambrazas, red., 1994: 481-482; Ulvydas, Ambrazas, Valeckienė, red., 1976: 12-17). * Definicja uzgodnienia Susan Steele jest wykorzystywana w pracach G. G. Corbetta (1991: 105, 1999: 105) (por. Moravesik 1978: 333; Lehfeldt 1980: 259; Corbett 1986: 996). Corbett (1991: 225-226) dodatkowo osobno wyróżnia uzgodnienie semantyczne i syntaktyczne (gramatyczne). UZGODNIENIE PRZYMIOTNIKA I RODZAJ | 125 ponieważ należy ona do tej samej morfologicznej kategorii rodzaju co formy rodzaju męskiego i żeńskiego przymiotnika. Słowo, którego forma determinuje relacje uzgodnienia, w literaturze lingwistycznej nazywane jest kontrolerem uzgodnienia (ang. agreement controller, agreement trigger) (Corbett 1986: 996, 1999: 103). Słowo, którego forma jest determinowana przez relacje uzgodnienia, nazywane jest odbiorcą uzgodnienia” (ang. agreement target) (Corbett 1986: 996, 1999: 103). Te słowa, których rodzaj determinuje uzgodnienie, nazywane są rodzajami kontrolerów (ang. controller genders). Słowa, których rodzaj jest determinowany przez uzgodnienie z rodzajami kontrolerów, nazywane są rodzajami odbiorców (ang. target genders) (Corbett 1999: 150-151). Mówiąc o kategorii rodzaju i uzgodnieniu, ważne jest rozróżnienie słów, których formy mogą determinować uzgodnienie, oraz tych słów, których formy są determinowane przez uzgodnienie. 5.2. Kontrolerami uzgodnienia w języku litewskim mogą być rzeczowniki, zaimki rzeczownikowe i przymiotniki rzeczownikowe (zob. także dalej). Mówiąc o takich samodzielnie używanych zaimkach, które występują w pozycji kontrolera uzgodnienia, np.: tas, ta, šitas, šita itp., wyróżnia się opozycję semantyczną żywy / nieżywy. SCHEMAT 1. SYSTEM RODZAJÓW ZAIMKÓW żywy nieżywy Męski €. żeń. r. y ten ta to Opozycja semantyczna żywy | nieżywy jest wyróżniana również w przypadku przymiotników rzeczownikowych (zob. dalej). Do wykładników uzgodnienia w języku litewskim zalicza się przymiotniki, imiesłowy przymiotnikowe, zaimki przymiotnikowe, niektóre liczebniki, zaimki liczebnikowe, czasownik itd. (por. Corbett 1991: 106-115). Jak widać, liczba litewskich odbiorników uzgodnienia jest większa niż liczba kontrolerów uzgodnienia (por. Corbett 1991: 159; Tekorienė 1986: 45; Moravcsik 1978: 363-364). 5.3. W niniejszym artykule bardziej szczegółowo zostanie omówiona relacja rzeczownikowych przymiotników występujących w pozycji kontrolera uzgodnienia z ich odbiornikami oraz relacja przymiotników jako odbiorników uzgodnienia z ich kontrolerami. “4 Za propozycję spolszczenia terminów — kontroler uzgodnienia, odbiornik uzgodnienia — dziękuję dr. Artūrasowi Judžėntisowi. 126 | LORETA SEMĖNIENĖ 6. PRZYMIOTNIK (RODZAJU MĘSKIEGO, ŻEŃSKIEGO I NIJAKIEGO) W POZYCJI KONTROLERA UZGODNIENIA 6.0. Jak wspomniano, w odniesieniu do zaimków rzeczownikowych ras, ta, tai, šitas, šita, šita i in., znajdujących się w pozycji kontrolera uzgodnienia, wyróżnia się opozycję semantyczną żywy / nieżywy (zob. także Valeckienė 1984: 43-47, 137-142; 222nn.), którą tworzą dwa człony. Formy rodzaju męskiego i żeńskiego zaimków rzeczownikowych najczęściej wskazują na istoty żywe (osobę, istotę żywą lub ich grupę), które w uprzednim kontekście są wyrażone rzeczownikami, natomiast formy rodzaju nijakiego wspomnianych zaimków zazwyczaj wskazują na przedmioty nieożywione (przedmiot lub zjawisko), które w uprzednim kontekście wyrażają połączenia wyrazowe, odrębne człony zdania lub jeszcze szerszy kontekst, np.: ściany wr KT. (2) Tataż ze zrozumieniem zareagował na ten smutek córeczki: —A czy wiesz, jaka dziewczynka jest piękna? Ta, która się uśmiecha, nie marszczy się, jest łagodna, grzeczna, dobrze się uczy, pięknie pisze, pomaga mamie obierać ziemniaki, codziennie wyciera kurz z mebli KT. (3) Oto Izolina szlochnęła, jednak zareagowałem na to obojętnie, tak jak zareagowałbym na męty, które na krótko pojawiły się w tym strumyku KT. 6.1. Omawiając rzeczownikowo użyte przymiotniki znajdujące się w pozycji walencyjnej (zarówno formy rodzaju męskiego i żeńskiego, jak i formy rodzaju nijakiego), można również mówić o opozycji semantycznej żywe | nieżywe, którą tworzą dwa człony. Rzeczownikowo używane formy przymiotnika rodzaju męskiego i żeńskiego, zwykle oznaczające istotę żywą (osobę lub stworzenie albo ich grupę), są przeciwstawiane formom przymiotnika rodzaju nijakiego, które najczęściej oznaczają przedmiot nieożywiony (przedmiot lub zjawisko) (por. zaimki 6.0) (zob. też Valeckienė 1984: 97-101, 1998: 247), np.: (4) Pieszemu nie ma tu już gdzie postawić stopy, nie mówiąc o tym, że oddycha powietrzem przesiąkniętym spalenizną benzyny i nieczyszczonego oleju. Ale piesi też nie są bezbronni, odważnie nurkują między tymi samochodami, ryzykując życiem KT. (5) Cudzoziemka powoli się ubierała, stawiała swój bagaż przy ławce, usiadła jakby z wahaniem KT. (6) Jem zarówno nabiał, jak i zielone rzeczy Grz. LKZ IX 919. (7) Zawsze się myliłem, gdy myślałem o ludziach albo źle, albo dobrze KT. Przymiotniki rzeczownikowe, określające rzecz nieżywą, niemal we wszystkich przypadkach mogą być używane równolegle zarówno z formą rodzaju męskiego przymiotnika — jako człon nieoznaczony — jak i z formą rodzaju nijakiego przymiotnika, np.: (8) Dobrego daleko słychać, ale złego jeszcze dalej bk. (9) W tym przypadku okazałoby się, że większość tego złego służy ustanowieniu większego dobra albo usunięciu większego zła. Wreszcie moralne zło jest grzechem albo obrzydliwością KT. UZGODNIENIE PRZYMIOTNIKA I RODZAJ | 127 (10) Jednakże pomimo ogromnej mocy środki komunikacji są i będą jedynie środkami, to znaczy narzędziami, możliwymi do wykorzystania w dobrym albo złym celu KT. (11) Nie ustawajmy w czynieniu dobra, —kończąc, wzywał kardynał V. Sladkevičius KT. (12) Nie oznacza to, że idzie prosto do niego i oświadcza: „To ja, Canderi, ze złem i dobrem!” KT. Por. : (13) Zło nie jest wieczne KT. (14) Widzicie, ja nie tylko niczego złego, lecz życzę wam dobra KT. (15) Zawiść | przerosła niepokój, łęk —w znak zwiastujący zło... KT (16) Jakby ktoś dźgał mnie, gdy słyszę takie bzdury o tym, co uważam za święte ŠRAG SD 21. W takich przypadkach, gdy przymiotniki używane rzeczownikowo mogą być rozumiane zarówno jako żywotne, jak i nieżywotne, w odniesieniu do nieżywotnego A. Valeckienė (1984: 141) proponuje lepiej stosować formy rodzaju nijakiego przymiotnika, np.: (17) Dobra nikt nie widzi, zło —wszyscy KT. Por. : (18) Trzy krasnoludki, trzej mędrcy rozstrzygali każdy spór: złego karali, dobrego chwalili KT. 6.1.1. Z punktu widzenia składni forma rodzaju męskiego przymiotnika użyta rzeczownikowo, znajdująca się w pozycji kontrolera uzgodnienia (podmiotu), determinuje rodzaj męski przymiotnika występującego w pozycji odbiorcy uzgodnienia (zob. zdanie 4). To samo można powiedzieć o znajdujących się w pozycji kontrolera formach rodzaju nijakiego przymiotnika. Ich forma determinuje formę odbiorcy uzgodnienia (zob. zdanie 13). Innymi słowy, forma rodzaju męskiego lub nijakiego przymiotnika występująca w pozycji odbiorcy uzgodnienia jest składniowo, tj. zgodnie z morfologicznymi cechami rodzaju, uzgadniana z odpowiednią rzeczownikową formą rodzaju męskiego, żeńskiego lub nijakiego przymiotnika znajdującą się w pozycji kontrolera uzgodnienia. Rzeczownikowe formy rodzaju nijakiego przymiotnika, podobnie jak rzeczownikowe formy rodzaju męskiego i żeńskiego przymiotnika (zob. zdanie 9), mogą mieć uzgadniane przydawki — rzeczownikowe lub przymiotnikowe zaimki, formy rodzaju nijakiego imiesłowów strony biernej (por. Paulauskienė 2001: 138; Valeckienė 1984: 99), np.: (19) Tę interakcję należy wszechstronnie rozwijać, pamiętając o jej odwiecznych korzeniach, zapominając o całym dobru” i odrzucając kłamstwo oraz zło, które pojawiły się w naszej historii, aby ramię w ramię z nadzieją wkroczyć w trzecie tysiąclecie KT. 15 Zdania takie jak ostatnie można interpretować dwojako. Zarówno forma rodzaju nijakiego przymiotnika, jak i przyimkowa forma rodzaju nijakiego zaimka mogą być rozumiane jako nadrzędnik uzgodnienia, np. : Przecież wszystko wzniosłe, nowe, dobre zrodziło się w czyjejś wyobraźni KT; Za cóż mam się odwdzięczyć Panu za wszystko dobre, co mi uczynił? KT. Jednak najprawdopodobniej można by stwierdzić, że głównym członem połączenia visa gera jest gera, ponieważ por. visi žmonės, ale nie ma *visa gero, w odróżnieniu od połączenia kažkas naujo (por. kažkas nauja), w którym głównym członem jest zaimek kažkas. 134 | LORETA SEMĖNIENĖ 9.4. Uwzględniając pozycję składniową przymiotnika w zdaniu, przede wszystkim wyróżnia się przymiotniki niedesubstantywne i desubstantywne, z których pierwsze według syntaktycznego kryterium uzgodnienia dzieliłyby się dalej na formy rodzaju męskiego i żeńskiego oraz rodzaju nijakiego przymiotnika, które pod względem uzgodnienia różnią się od siebie swoimi nadrzędnikami, drugie zaś, tj. przymiotniki desubstantywne, dzieliłyby się dalej na dwie grupy według opozycji semantycznej żywe /nieżywe. 3 SCHEMAT. SYSTEM RODZAJU PRZYMIOTNIKA (WEDŁUG POZYCJI SKŁADNIOWEJ) i te niezaimkowa rzeczownikowa uzgadniające rd \ foimos żywy nieżywy r. ż. nij. g. r... ż. g. yrs ż. g. ov yes; 8 nij. g. piękny sa o wszystko to młody —młoda—. y.. piękny kwiat 5 v zielony —piękna pogoda pięknie piękny piękna ŹRÓDŁA bk —język ogólny. DvBD -Liudas Dovydėnas. Bracia Domejkowie, 1996. KšŽK -Raimondas Kašauskas. Zielone wzgórza, 1982. KšVŽV -Raimondas Kašauskas. Wszystkie dzieci ziemi, 1995. KT —Korpus współczesnego języka litewskiego Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego w Kownie. LKZ, x -Słownik języka litewskiego, 1969, 1973. LR — Lietuvos rytas. M-PT AŠ - Vincas Mykolaitis-- Putinas. W cieniu ołtarzy, 1979. SLCR,, -— Mykolas Sluckis. Pisma, t. 3. 1989. ŠRAG SD Šatrijos Ragana. W starym dworze, 1969. LITERATURA AMBRAZAS, V., red., 1994: Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. AMBRAZAS, V., red., 1997: Gramatyka litewska, Wilno: Baltos lankos. AMBRAZAS, V., SLIŽIENĖ, N., VALECKIENĖ, A. 1974: Kilka wymagających rozważenia kwestii morfologii języka litewskiego. Baltistica 10 (2), 177—186. BALČIKONIS, J., red., 1957: Pierwsza gramatyka języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. UZGODNIENIE PRZYMIOTNIKA I RODZAJ | 135 BALKEVICIUS, J. 1963: Składnia współczesnego języka litewskiego, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. BALKEVIČIUS, J. 1998: Składnia konstrukcji predykatywnych języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. BULYGINA, T. V. 1970: Mopdonornueckas cTpykTrypa CJI0Ba B COBPEMEHHOM JIHTOBCKOM JIHTEPATYPHOM S13bIKE (B ero nHcbMeHHoH popme). Kupmynckuii, B. M., Apyrionosa, H. JĮ, pea., Mopighbonozusveckas cmpykmypa c106a 6 unKdo0e6poneilckux xa3brKax, MockBa: Hayka, 7-71. CORBETT, G. G. 1986: Zgoda: częściowa specyfikacja na podstawie danych słowiańskich. Linguistics 24 (6), 995— 1023. CORBETT, G. G. 1991: Rodzaj gramatyczny, Cambridge: Cambridge University Press. CORBETT, G. G. 1999: Wprowadzenie. Folia Linguistica 33 (2), 103-107. GAIVENIS, K., KEINYS, S. 1990: Słownik terminów językoznawczych, Kowno: Šviesa. GIRDENIS, A., Žurys, V. 1973: [rec.] Gramatyka języka litewskiego, 1965, t. 1; 1971, t. 2. Baltistica 9 (2), 203— 214. JABLONSKIS, J. 1957: Wybrane pisma 1, opracował J. Palionis, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. JAKAITIENĖ, E., LAIGONAITE, A., PAULAUSKIENE, A. 1976: Morfologia języka litewskiego, Wilno: Mokslas. JUDZENTIS, A. 2002: Nowe spojrzenie na kategorię rodzaju rzeczowników języka litewskiego. Acta Linguistica Lithuanica 46, 39-47. KAZLAUSKAS, J. 1965: [rec.] Naukowa gramatyka języka litewskiego. Pergalė 10, 172-176. KAZLAUSKAS, J. 1968: [rec.] Język litewski w latach radzieckich. Baltistica 4 (2), 322-327. LaBuTis, V. 1998: Składnia języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. LEHFELDT, W. 1980: Управле249-267. ние, согласование, примыкание в русском языке. Russian Linguistics 4 (3), MATHIASSEN, T. 1996: A Short Grammar of Lithuanian, Slavica Publishers, Inc. MicHELINI, G. 1988: „Rodzaj nijaki“ w języku litewskim. Kalbotyra 39 (1), 53-59. MORAVCSIK, E. A. 1978: Zgoda. Greenberg J. H., red., Uniwersalia języka ludzkiego 4. Składnia, Stanford: Stanford University Press, 333-374. MusTEIKIS, K. 1972: Conocmasumeasnas mopghorocusn pycckozo u aumoeckozo aswikos, Vilnius: Mintis. PAULAUSKIENE, A. 1983: Zarys morfologii języka litewskiego, Kaunas: Sviesa. PAULAUSKIENE, A. 1989: Kategorie gramatyczne rzeczowników języka litewskiego, Vilnius: Mokslas. PAULAUSKIENE, A. 1994: Morfologia języka litewskiego: Wykłady dla lituanistów, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. PAULAUSKIENE, A. 2001: Kultura języka litewskiego, Kaunas: Technologija. SIRTAUTAS, V. 1968: O kategorii rodzaju przymiotnika. Językoznawstwo 19, 135-137. SIRTAUTAS, V. 1978: Uzgadnianie głównych części zdania, Wilno: Rada Wydawniczo-Redakcyjna Ministerstwa Oświaty Wyższej i Specjalistycznego Szkolnictwa Średniego Litewskiej SRR. SIRTAUTAS, V., GRENDA, Č. 1988: Składnia języka litewskiego, Wilno: Mokslas. STEELE, S. 1978: Zmienność szyku wyrazów. Greenberg J. H., red., Uniwersalia języka ludzkiego 4. Składnia, Stanford: Stanford University Press, 585-623. TEKORIENE, D. 1986: Uzgadnianie. Nasz język 5, 43-46. TEKORIENE, D. 1987: Podstawowe modele zdań z predykatywnymi nieodmiennymi formami przymiotnika. Kwestie językoznawstwa litewskiego 26, 165–170. TEKORIENE, D. 1990: Rzeczowniki rodzaju nijakiego, Wilno: Mokslas. ULVYDAS, K., red., 1965: Gramatyka języka litewskiego 1, Wilno: Mintis. ULVYDAS, K., AMBRAZAS, V., VALECKIENĖ, A., red. 1976: Gramatyka języka litewskiego 3, Wilno: Mokslas. VALECKIENĖ, A. 1984: System gramatyczny języka litewskiego. Kategoria rodzaju, Wilno: Mokslas. 136 | LORETA SEMĖNIENĖ VALECKIENĖ, A. 1998: Funkcjonalna gramatyka języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. VASKELAITĖ, R. 1996: Problemy związków wyrazowych w składni języka litewskiego (rękopis pracy magisterskiej), Wilno: Uniwersytet Wileński. Ekžių — Słownik języka litewskiego 1-2, Wilno: Mintis, 1968-1969; 3-6: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1956, 1957, 1959, 1962; 7-9: Mintis, 1966, 1970, 1973; 10-15: Mokslas, 1976, 1978, 1981, 1984, 1986, 1991, 16-17: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1995, 1996; 18: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 1997; 19: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 1999; 20: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 2002. Loreta Semėnienė Otrzymano 25.03.2003 Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, 2055 Wilno, Litwa [email protected]