Kai kurios liūdesio koncepto raiškos ypatybės lietuvių kalboje

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVIII (2003), 105 – 118 Niektóre cechy wyrażania konceptu smutku w języku litewskim SILVIJA PAPAURĖLYTĖ Uniwersytet w Szawlach Jednostki leksykalne opisujące emocje odnoszą się do sytuacji. Wyróżniają szereg istotnych elementów sytuacyjnych: kto doświadcza danego stanu emocjonalnego, jaka jest jego przyczyna, jak można określić jego zasadnicze cechy i w jaki sposób się on przejawia. Takie scenariusze odzwierciedlają naiwny obraz świata. Celem niniejszego artykułu jest ukazanie, jak w języku litewskim konceptualizowane są stany emocjonalne mieszczące się w obrębie ogólnego pojęcia smutku. Uwaga skupia się tylko na jednym elemencie scenariusza sytuacyjnego związanym ze stanami smutku, a mianowicie na związku między stanem emocjonalnym a jego przyczynami. Szczególny charakter relacji między emocjami a językiem polega na tym, że język wyraża również to, czego nie da się zobaczyć gołym okiem. Język kategoryzuje świat wewnętrzny, odróżnia od siebie emocje, określa ich istotę, wskazuje podobieństwa i różnice. Nazwy emocji częściowo odsłaniają treść świadomości. Sfera uczuć jest nie tylko abstrakcyjna, lecz także najbardziej zależna od doświadczeń każdego człowieka dziedziną rzeczywistości. Jednak za pomocą środków językowych różnorodne doświadczenia uogólnia się, a odpowiednie stany nazywa na podstawie wspólnych cech. Mówiąc o swoich emocjach i dobierając odpowiednie słowa, człowiek jednocześnie daje sygnał, jak chciałby być rozumiany: por. Po rozstaniu z chłopakiem trochę się zasmuciłam vs. Po rozstaniu z chłopakiem bardzo cierpiałam (Bamberg 1997 a: 212). Zasadniczo wszystkie pozostałe nauki badające uczucia opierają się na materiale dostarczanym przez język, ponieważ stanowi on swoisty pomost między niewidzialnym światem emocji a rzeczywistością. Jedną z czterech podstawowych emocji jest SMUTEK. W Słowniku psychologii smutek (ros. грусть, ang. sadness) definiowany jest jako uczucie bólu duchowego, przygnębienia i żalu, które pojawia się wskutek straty, braku czegoś lub niedostatku. Smutek przejawia się niezbyt silnym doświadczaniem cierpienia, osłabioną motywacją do działania, biernością i ospałością; obejmuje żal i współczucie dla samego siebie oraz rozkoszowanie się własnym bólem. Emocja ta pomaga odczuwać upływ czasu i wywołuje żal z powodu przemijającego czasu. Smutek pojawia się, gdy człowiek porzuca „fałszywe złudzenia i godzi się z losem” (Augis, Kočiūnas 1993: 157). Jeśli znaczenie rozumie się wyłącznie jako zbiór o określonej liczbie semów, opisanie emocji — tego, czego nie można zobaczyć ani dotknąć — jest trudne. Przyjęcie kognitywistycznej perspektywy języka prowadzi do rozumienia znaczenia jako najmniejszego stopnia aktualizacji konceptu (Gudavičius 2000: 55). Koncept to wszelkie informacje o jakimś obiekcie, znajdujące się w świadomości ludzi posługujących się danym językiem. Treść konceptu obejmuje nie tylko znaczenia językowe, jednak język jest jednym ze środków kształtowania konceptu i sposobem jego badania. Treść konceptu zależy od doświadczeń poszczególnych osób, dlatego może być bardzo zróżnicowana. Informacje o niektórych cechach konceptu są utrwalane w definicjach słownikowych- 106 | SILVIJA PAPAURĖLYTĖ językowy. Koncept jest reprezentowany w języku przez leksemy i związki frazeologiczne, zwykłe połączenia wyrazowe, strukturalne i pozycyjne schematy zdań zawierające typowe propozycje (koncepty składniowe). Jeśli trzeba wyjaśnić koncepty poszczególnego autora, przedmiotem analizy stają się całe teksty (Popova, Sternin 1999: 8–11). Część treści konceptu ujawnia się poprzez metafory konceptualne. Z konceptem, który w języku litewskim reprezentuje wyraz liūdesys, wiążą się także inne nazwy stanów emocjonalnych. Zwracamy uwagę, że terminu žodis używamy relatywnie. W tym przypadku mamy na myśli nie tylko rzeczownik liūdesys, lecz także wyrazy liūdėti, liūdnas, liūdnai. Nie ma trafniejszego terminu, którym można by nazwać grupę wyrazów opisujących to samo uczucie. Žodžiu nazywamy tu zbiór form gramatycznych. Na przykład imiesłowy uważa się za gramatyczne formy czasownika (Gudavičius 1994: 8). Jeśli przyjmiemy, że liūdėti i liūdintis są jednym wyrazem, dlaczego nie moglibyśmy tak samo nazwać wyrazów liūdesys, liūdėti, liūdnas, które zasadniczo różnią się jedynie znaczeniem gramatycznym? Przy sporządzaniu wykazu wyrazów reprezentujących koncept nieco pomogła analiza definicji słownikowych. Początkowo zinwentaryzowano tylko te wyrazy, w których objaśnieniu znaczenia powtarza się dominanta grupy – wyraz liūdesys. Następnie sprawdzono, w objaśnieniach znaczenia których wyrazów powtarzają się te ostatnie wyrazy. Oczywiście w tym przypadku trzeba zdać się na intuicję autorów słownika. Ponadto sprawdzono, czy w znaczeniach wszystkich wyrazów reprezentujących koncept można wyodrębnić wspólny element. Na podstawie tych zasad grupa reprezentantów konceptu powinna wyglądać następująco: liūdesys, depresija, gedulas, graudulys (graudingumas), ilgesys, melancholija, nostalgija, nusiminimas, nuobodulys, sielvartas, širdgėla. Nie są to bezwzględnie wszystkie wyrazy związane z liūdesiu. W wykazie nie uwzględniono wyrazów gwarowych, na przykład širdperša, širdskaudis. Celem niniejszego artykułu jest ukazanie, na podstawie przykładów użycia, jak w językowym obrazie świata Litwinów postrzegane i różnicowane są stany emocjonalne liūdesio. Przedmiotem analizy są przykłady użycia nie tylko wymienionych rzeczowników, lecz także czasowników i przymiotników mających ten sam rdzeń. Wykorzystano ponad 5000 przykładów z korpusu tekstowego Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego1 – litewskiej literatury pięknej i publicystyki. Definicje w słownikach języka litewskiego dostarczają niewiele informacji o tym koncepcie. Aby uzasadnić to twierdzenie, wystarczy przeanalizować zaledwie kilka przykładów: liūdesys (3ᵇ) uczucie bólu duchowego, przygnębienia, zasmucenie: L. slėgė krūtinę. Akys pilnos liūdesio. Visus apėmė l(iūdesys) DŽ 371; liūdesys (3ᵇ) uczucie bólu duchowego, goryczy, przygnębienia; żal, rozpacz: I graužė ilgesys širdį, ir slėgė liūdesys krūtinę (V. Krėvė). Laikas išgydo liūdesį (rš). Iš lango šypsosi laimingas veidas, vos matomo liūdesėlio pritemdytas (rš). Liūdesys mažin jėgas (Rs) LKŽVII 598. nusiminti [...] stać się smutnym: Vargšas nusiminęs grįžo namo DŽ 450. širdgėla (1) żal, smutek: Su ~a atsisveikino. Iš ~os susirgo. Išliejo savo ~ą DŽ 809; širdgėla (1) [...] żal, smutek: Bus tau širdgėla, kad širdis gels, pasakys angelas (J). Tokia man širdgėla nuo savo sūnaus apturėt! (Ss). Z wielkim żalem muszę powiedzieć, że mój ojciec 1 Przykłady zaczerpnięte z korpusu oznaczono literami KT. W pozostałych przypadkach podano autora i źródło. LIŪDESIO KONCEPTO RAIŠKA | 107 dom stał się gniazdem przemytników (I. Simonaitytė) LKŽxiv 847. cierpienie (1) zmartwienie, troska, boleść: Sprawić, wywołać ~ą. Z wielkiego ~a zachorował DŽ 690; cierpienie (1) [...] zmartwienie, troska, boleść: Ciężkie cierpienie uciska, przygniata moje serce (S. Nėris). Jest strasznie blada, ale już nie może płakać, choć cierpienie nie przestaje jej dręczyć (I. Simonaitytė). Moja dusza jest teraz pełna cierpienia (V. Krėvė). [...] Dręczy go wielkie cierpienie (trš). Sprawić cierpienie (NdŽ). O, moje największe cierpienie! (V. Kudirka) LKŽxii 521–522. Nie unika się odwoływania do synonimicznego sposobu objaśniania znaczeń, który nie jest zbyt odpowiedni dla takiego słownictwa, w wyniku czego zacierają się różnice między wyrazami o podobnych, lecz nie takich samych znaczeniach. Wychodzi na to, że smutek jest tym samym co przygnębienie, przygnębić się niczym się nie różni od zasmucić się, a wyrazy oznaczające stany emocjonalne o wyraźnie różnej intensywności, takie jak boleść, cierpienie, smutek, znaczą niemal to samo. Sytuację nieco poprawia aluzja do metaforycznego opisu stanu emocjonalnego: smutek jest opisywany jako ból duchowy – wskazuje się na związek niedomagania ducha z niedomaganiem ciała. Najczęściej w słowniku wybiera się najłatwiejszą drogę: zatacza się krąg, tzn. jedne wyrazy objaśnia się za pomocą innych. A zatem potrzebne są bardziej informatywne sposoby opisu znaczeń takich wyrazów. Po przeanalizowaniu choćby części tekstu, w którym mowa o ludzkich emocjach, można stwierdzić, że słownictwo je nazywające ma charakter sytuacyjny. Dowolne wyrazy reprezentujące koncepty emocjonalne ukierunkowują świadomość na uchwycenie kilku najważniejszych elementów: kto doświadcza stanu emocjonalnego, jaka jest przyczyna tego stanu, jak można opisać istotę tego stanu emocjonalnego, jak się on przejawia itd. W każdej wypowiedzi niekoniecznie wszystkie te elementy są wyrażone bezpośrednio, niektóre można zrozumieć jedynie z szerszego kontekstu: Ale zaraz sobie przypomnę, że moja radość jest egoistyczna, i mówię: „Ja (podmiot) się cieszę, a pani (podmiot) być może jest smutno, że nie będzie pani z rodzicami (przyczyna)... Jestem wielką egoistką” ŠR JVUS 57; Staruszek (podmiot) podreptał w miejscu. „Zmarzłem, pójdę – powiedział. – Wiem, że to nie moje zwierzątko, lecz wszystkich, dzikie. Jeśli je złapiesz, nie mów mi o tym. Jakoś tak ciepło na duszy: ot, żyje boży robaczek i ty żyjesz... Jeśli go nie będzie (przyczyna), zrobi się smutno, zdaje się, że wtedy i mnie kostucha zacznie ostrzyć kosę...” M VD 72. Jest więc oczywiste, że w każdym przypadku wypowiedź wskazuje pewne elementy sytuacji: podmiot stanu emocjonalnego, przyczynę, przejaw. Tezę tę możemy poprzeć także najnowszymi pracami językoznawców badających słownictwo emocjonalne, w których stwierdza się, że takie słownictwo jest koniecznie związane z określoną sytuacją, a elementy scenariusza tej sytuacji są wskazywane (Bamberg 1997 b: 315). Sytuacyjny charakter słownictwa nazywającego emocje oraz związany z nim sposób opisu znaczeń podkreśla Anna Wierzbicka (1999: 503–526). Formuły deskryptywne przedstawione przez tę językoznawczynię interpretuje się jako porównanie emocji doświadczanej przez opisywaną osobę z emocją, która pojawia się w pamięci lub wyobraźni po przeczytaniu opisu sytuacji. E. M. Vol‘f stwierdza, że odzwierciedlenie w języku wewnętrznego świata człowieka ukazuje naiwny obraz świata, który znacznie różni się od obrazu naukowego (Vol‘f 1989: 55). Według 108 | SILVIJA PAPAURĖLYTĖ Według Vol'fa wypowiedzi opisujące stany emocjonalne są modelami odpowiadającymi określonemu fragmentowi świata wewnętrznego. Model ten obejmuje trzy podstawowe elementy: (1) podmiot emocji, (2) sam stan emocjonalny, (3) przyczynę stanu emocjonalnego. Na przykład: Jis (podmiot) apsidžiaugė (predykat stanu emocjonalnego, tj. sam stan emocjonalny), kad atvažiavo Vytautas (przyczyna). Rosyjscy językoznawcy Valentina Apresjan i Jurij Apresjan uważają, że przy opisie znaczenia takich słów należy koniecznie podkreślić odniesienie do przypadku ogólnego lub częstego, tj. doświadczeń wielu osób związanych z konkretnym przypadkiem. Znaczenie emocji opisane proponowaną przez nich metodą wygląda następująco: litość X-a do Y-a (Его жалость к больным была почти не беспредельной ‘Jego litość dla chorych była wręcz bezgraniczna) = „uczucie zakłócające równowagę duchową X-a i wywołane przez Y-a u X-a; człowiek odczuwa takie uczucie wtedy, gdy myśli, że ktoś znalazł się w złej sytuacji i sytuacja ta jest gorsza, niż na to zasłużył (przyczyna); człowiek czuje coś podobnego do tego, co czuje ciało, kiedy je boli; ciało człowieka reaguje na takie uczucie jak na ból (metafora ciała); człowiek doświadczający tego uczucia chce zmienić sytuację innej istoty tak, by nie była tak zła (skutki)” (Apresjan, Apresjan 1993: 35). Później Apresjan modyfikuje tę teorię. Próbuje zrekonstruować naiwny obraz świata emocji, model świata ludzkich emocji, który znajduje odzwierciedlenie i jest przekazywany za pomocą środków języka rosyjskiego. Apresjan opisuje scenariusz rozwoju emocji, opierając się nie na danych nauk psychologicznych, lecz na tym, co zostało przekazane w języku, tj. na tym, jak język „widzi”, „rozumie” i „wyraża” przebieg tego procesu (Apresjan 1995: 52–53). Analiza kilku sposobów objaśniania znaczenia słów nazywających emocje pokazuje, że ujęcie znaczenia tych słów jako modelu określonej sytuacji jest bardzo użyteczne, ponieważ odzwierciedla nie tylko dynamikę emocji, ale także te czynniki, bez których nie można wyobrazić sobie konkretnej emocji. Scenariusz sytuacji emocjonalnej ujawnia naiwny obraz świata. Naszym zdaniem w opisie stanów emocjonalnych SMUTKU ważne są następujące czynniki: (a) podmiot emocji, (b) przyczyna emocji, (c) miejsce występowania emocji, (d) charakterystyka stanu emocjonalnego, (e) przejawianie się emocji, (f) skutki. Nieco modyfikujemy teorię prototypów. Tradycyjnie przyjmuje się, że przedmioty lub zjawiska tworzące kategorie reprezentują je w różnym stopniu: jedne lepiej, inne gorzej. W świadomości ludzi kształtuje się abstrakcyjny lub konkretny obraz przedmiotów należących do danej kategorii. Obraz ten nazywa się prototypem, jeśli człowiek opiera się na nim, postrzegając rzeczywistość. Element kategorii znajdujący się najbliżej prototypu uznaje się za najlepszy przykład klasy obiektów tworzących tę kategorię. Określając status elementu, człowiek zestawia go z prototypem i dopiero wtedy rozstrzyga, czy element należy do tej kategorii (Eleanor Rosch; cyt. za: Beljavskaja 2000: 11). Charakterystyka prototypu wymaga określonego zestawu cech. Jak jednak postąpić w sytuacji, gdy ma się na myśli jakiś abstrakt, którego cechy nie tylko typowe, ale i jakiekolwiek w ogóle trudno opisać? Dlatego teoria prototypów lepiej nadaje się do semantycznego opisu klas obiektów konkretnych niż abstrakcyjnych. Aby zastosować ją do semantycznej reprezentacji emocji LIŪDESIO KONCEPTO RAIŠKA | 109 W opisie należy uwzględnić osobliwości tego słownictwa. Koncept najlepiej reprezentowany przez słowo liūdesys traktujemy jako określoną kategorię emocjonalną. Najbardziej typowym przedstawicielem tego konceptu w języku jest słowo liūdesys, ponieważ, jak wynika ze słownika synonimów (Lyberis 2002: 44), jego znaczenie najdokładniej odzwierciedla ogólne znaczenie szeregu synonimicznego. Jest to centrum kategorii. Wszystkie pozostałe leksemy różnią się od niego tym, że charakteryzują nie cały obszar rzeczywistości emocjonalnej, lecz tylko jej poszczególne części. Wspólne cechy znaczeniowe słów reprezentujących ten koncept to elementy scenariusza sytuacyjnego. Każda emocja należąca do tego kontinuum ma bowiem podmiot i przyczynę (utratę lub brak czegoś ważnego, osoby potrzebnej człowiekowi, wartości moralnych). Różni je jednak charakter przyczyny i właściwości ekspresji. Można na przykład przypuszczać, że słowem liūdesys da się nazwać stan emocjonalny wywołany różnego rodzaju stratami, podczas gdy przyczyna gedulo jest ściślej określona. W artykule ograniczymy się do analizy tylko jednej części scenariusza sytuacyjnego związanej z emocjami liūdesio — korelacji między nazwami stanów emocjonalnych a wywołującymi je przyczynami. Wybór ten przesądził również o zakresie analizowanego materiału. Nie będziemy tu analizować metafor pojęciowych ujawniających część treści tego konceptu ani semantyki odpowiednich frazeologizmów; ograniczymy się do analizy pojedynczych wypowiedzi, w których występują słowa reprezentujące ten koncept. Najbardziej ogólną przyczyną emocji kontinuum SMUTKU — utrata lub brak czegoś — można różnicować na różne sposoby. Z przyczyną emocji nierozerwalnie związany jest obiekt utraty lub braku: człowiek, zwierzę, rzecz. Emocje SMUTKU wywołuje również utrata wartości moralnych. Oczywiste jest, że omawiane emocje są przeżywane tylko wtedy, gdy utracony lub nieobecny obiekt jest dla człowieka ważny. Stopień ważności także bywa różny. Obiekt braku może być po prostu bardzo potrzebny do zaspokojenia codziennych potrzeb (choć można bez niego żyć) albo mieć żywotne znaczenie — być czymś, bez czego życie staje się niemożliwe. Wszystkie przyczyny wywołujące emocje SMUTKU można podzielić na dwie grupy: utratę i brak (w tym przypadku brak nie jest skutkiem utraty — człowiek pragnie czegoś, czego nigdy nie miał). Tego typu emocje są przeżywane w sytuacji braku człowieka, zwierząt, wartości moralnych, aktywności, rzeczy lub innych spraw o mniejszym znaczeniu. Straty je wywołujące są dwojakiego rodzaju. Jeśli to, co ważne (ludzie, zwierzęta, wartości moralne, rzeczy), zostaje utracone tylko czasowo, powrót do wcześniejszej sytuacji jest nadal możliwy. W takim przypadku stan emocjonalny zakłada perspektywę przyszłości. Całkowita utrata (najczęściej chodzi tu o śmierć człowieka, a także utratę wartości moralnych) jest nieodwracalna. Od stopnia utraty zależą bodaj w największym stopniu charakter i intensywność stanu emocjonalnego. Na podstawie dostępnego materiału można stwierdzić, że przyczyny stanów emocjonalnych określanych słowem liūdesys obejmują bardzo szerokie spektrum. Prototypową sytuację SMUTKU można prawdopodobnie wiązać z fizyczną (śmierć) lub duchową (rozstanie) utratą bliskiej osoby. W drugim przypadku sytuację można zmienić (przynajmniej taka możliwość istnieje w teorii): Mimo wszystko moje serduszko byłoby smutne, / Gdybym nie widziała swego chłopca KID, 125; Lecz usłyszawszy, że wyjeżdża od nas, nie wiadomo dlaczego zrobiło mi się smutno, żal mi go B R₁, 162; 110 | SILVIJA PAPAURĖLYTĖ Przecież każdą miłość się odczuwa. Nieustannie przypomina nam o ukochanym przedmiocie, każe za nim tęsknić, smucić się po jego utracie, a cieszyć się, gdy jest obecny M-P AŠ 19; Dziewczyna postanowiła zapomnieć o oszuście i wstąpiła do prestiżowego college’u. Rozstali się na cztery lata, ale Andrė niedługo się smucił KT. Smutek odczuwa się także z powodu braku rzeczy, przedmiotów lub wartości abstrakcyjnych, które z pewnością nie należą do najważniejszych: Jak to mówią, może lepiej czasem zgrzeszyć i żałować, niż przez całe życie smucić się, że się nie zgrzeszyło KT; Piękny był wtedy jego uczynek. Nie dostałem biletu na „Fausta” i nieopisanie się smuciłem KT; Zawsze była liderką, niezwykle aktywną i towarzyską dziewczynką; smuciła się tylko wtedy, gdy nie mogła wymyślić, co robić KT. W wymienionych przypadkach straty nie są wielkie, a ponadto to, czego obecnie brakuje, można prędzej czy później odzyskać. Fizyczna utrata bliskiej, drogiej osoby, śmierć wielu ludzi to proces nieodwracalny, dlatego stan emocjonalny z pewnością nie może dorównywać temu, który ogarnia człowieka, gdy nie ma biletu na spektakl albo nie wie, co robić, a jednak nadal można go określić tym samym słowem: Wreszcie Kowno – miasto twojego smutku, bo na obrzeżach tego miasta pochowałeś swojego syna i siostrę Mč LMM 30; Gdy rozpoczęły się wojna, mordy i zniszczenia, doktor coraz bardziej się smucił: przytłaczały go okrucieństwa hitlerowców, zagładzanie jeńców wojennych, mordowanie Żydów, rzezie Litwinów... KT; Vincas leżał w trumnie w pomieszczeniach gimnazjum. Płakaliśmy i smuciliśmy się, jakbyśmy stracili prawdziwego brata, który poległ za Litwę, za Wilno KT; Przecież zmarli nigdzie nie znikają, pozostają. Nie wolno nadmiernie się po nich smucić ani zakłócać płaczem ich wiecznego spokoju KT; Oczywiście bardzo nam żal, że w tę niedzielę w byłej Jugosławii zginęli dyplomaci; międzynarodowe siły zbrojne również bardzo z tego powodu się smucą KT. Tak samo można określać przeżycia wywołane utratą ukochanego zwierzęcia: Ieva i Aivaras bardzo się smucili, gdy nasz piesek zdechł na nosówkę KT. Można wywnioskować, że w pewnych przypadkach język nie skłania się ku różnicowaniu stanów emocjonalnych, ponieważ tym samym słowem nazywa stany emocjonalne wywołane przez dostatecznie różne przyczyny, a zatem różniące się intensywnością i mające różne konsekwencje. Śmierć bliskiej osoby i utrata zwierzęcia, choćby było ono bardzo ukochane, zazwyczaj nie wywołują identycznych przeżyć, ale w językowym obrazie świata mogą być określane tak samo. Dlatego całkowicie uzasadnione wydaje się uznanie słowa smutek za dominantę odpowiedniego szeregu synonimicznego – najogólniej określa ono znaczenie całej grupy wyrazów. 111 Słowa określające pojęcie przygnębienia wiążą się z takimi stanami emocjonalnymi, których przyczyną jest zazwyczaj utrata wartości moralnych lub zbliżonych: Z rozmowy w gabinecie dyrektora utkwiło mi w pamięci tyle, że firma nie potrzebuje już moich usług, ale nie powinienem się przygnębiać, bo dostanę wynagrodzenie za dwa miesiące z góry, a w tym czasie znajdę sobie nową pracę KT. Przygnębienie wywołują niespełnione oczekiwania (człowiek przygnębia się, ponieważ nie ma lub nie otrzymał tego, co uważa za ważne i potrzebne, nie udaje mu się wykonać ważnej pracy): I nie ma co się przygnębiać, jeśli nie jesteś podobna do zwyciężczyni konkursu „Miss Świata”. Być piękną i wyglądać pięknie to nie jedno i to samo KT; Podczas zajęć próbowano za pomocą nieskomplikowanych gier przekonać kobiety, że nie trzeba się przygnębiać, jeśli coś nie udaje się za pierwszym razem KT; Sziršimis lubił brać udział w wyścigach konnych. Jazda na nim była wówczas niezwykłą przyjemnością. Po prostu czułem, że miał taką samą chęć jak ja: wygrać. Oczywiście wygrywaliśmy. Przygnębieni konkurenci, chłopcy ze wsi, pocieszali się: „Żaibas, a nie koń! Kiedy on bierze udział w wyścigach, nic dobrego z tego nie będzie” Š K 7. Przyczyną przygnębienia może być czasowe rozstanie z drogą lub bardzo ważną osobą: Gundė nie przyszła do kościoła także w następną niedzielę. Byłem całkowicie przygnębiony. Straszny niepokój przeszywał moje serce niczym gwoździe Š K 69. Z każdego przykładu użycia można się przekonać, że mowa o takich wydarzeniach, których skutki można jeszcze naprawić. A zatem utrata i poczucie braku są tymczasowe. Dlatego „ciężar” przygnębienia i jego negatywne zabarwienie są jednak mniejsze, jeśli porównamy je ze smutkiem. Tęsknota, podobnie jak wszystkie stany emocjonalne związane z tym polem semantycznym, wynika z utraty i braku. Ważne są tu dwie kwestie: czego brakuje i tęskni się, jak długo taki stan może trwać. Przedmiot tęsknoty nigdy nie wiąże się z wartościami materialnymi, takimi jak pieniądze, nieruchomości czy przedmioty. Sytuacja prototypowa to tęsknota za ukochaną i drogą osobą, której teraz nie ma obok: Jak wyjadę/ Na wielki szlak,/ Czy zatęsknisz/ Za mną, dziewczyno? VD₁₂ 126; Choć w domu żyło się na półgłodku, wszyscy tęsknią i za domem, i za rodzicami. Jednak większość robi to bez nadziei. Rodzice nie piszą ani nie przyjeżdżają KT; Ja też chciałbym jak najczęściej widywać znajome twarze, tęsknię za uczestnikami, tak jak nauczyciele tęsknią za swoimi uczniami KT; Wojenne nieszczęścia rzuciły mnie wraz z rodziną (mężem i dwiema córkami, pięcio- i siedmioletnią) do Niemiec, do Fryburga; bezgranicznie tęskniłam za mamusią, która została na Litwie KT. Podobne uczucie odczuwa się także wobec najbardziej ukochanych zwierząt domowych: Miałem bernardynkę Azę i foksterierkę Čitę. [...] Ale wciąż tęskniłem za Bukisem. Bukis był dla mnie ideałem psa KT. Również słowo tęsknić jest często używane w odniesieniu do braku rzeczy abstrakcyjnych, wartości moralnych: 112 Tęsknimy za prawdą, owocną pracą; niech tylko szybciej minie odrętwienie tych długich lat, niech tylko szybciej ci kierownicy, którzy zgnuśnieli i uwierzyli we własną wszechwiedzę, opuszczą swoje krzesła K NS 17; Skomputeryzowany, technokratyczny i pragmatyczny świat końca XX wieku nieoczekiwanie zdradza, że najbardziej tęskni za prawdziwymi uczuciami, miłością i ludzkim ciepłem KT;... Litwin, odmawiając lub śpiewając litanię do Najświętszej Maryi Panny, nazywa ją najpiękniejszymi tytułami. W tych tytułach kryje się duchowe piękno, za którym tęskni człowiek zmęczony życiowymi przeciwnościami i problemami wewnętrznymi KT; Jeżeli chcecie mieć rodzinę, tęsknicie za kobiecą czułością i ciepłem dziecięcych rączek, jeżeli jesteście przekonani, że będziecie potrafili pokochać, stać się przyjacielem... KT. Poczucie straty, doświadczane z dala od ojczyzny lub domu, również określa się mianem tęsknoty: Czy te dzieci są zadowolone z życia na ulicy? Nie. Jedne i drugie bardzo tęsknią za domem KT; Jednak bez względu na to, jak piękna byłaby moja przyszłość, tęskniłem za swoją ojczyzną. Czym jestem bez niej, bez jej mieszkańców?.. Strach pomyśleć! KT. Wszystkie wspomniane przedmioty tęsknoty łączy wspólna cecha: to, za czym się tęskni, należało już do przeszłości i pozostawiło jak najlepsze wrażenie. Rozłąka, która wywołała obecnie przeżywany nieprzyjemny stan, jest najprawdopodobniej tymczasowa. Dawna sytuacja może się jeszcze powtórzyć, przynajmniej tak się spodziewamy. To nie tylko strata odczuwana wskutek braku czegoś, co jest drogie, swojskie i potrzebne, lecz zarazem radość z powodu przyszłego spotkania. Taki stan emocjonalny jest zorientowany na przyszłość. TĘSKNOTĄ niemal nigdy nie określa się stanu emocjonalnego motywowanego całkowitą utratą ważnego obiektu, jego śmiercią (jeśli chodzi o człowieka). Tym słowem należy określać taki stan emocjonalny należący do kontinuum SMUTKU, który cechuje silne pozytywne nastawienie, ponieważ, jak już wspomniano, opisuje on sytuację, w której oczekuje się, że nieobecny obecnie podmiot lub obiekt kiedyś jednak znajdzie się obok. NOSTALGIA jest zorientowana na przeszłość. Wspólną cechą obiektów NOSTALGII jest to, że w przeszłości miały już dostateczne znaczenie, były przyjemne i pożyteczne, a zapewne więcej się nie powtórzą. To, co należało do przeszłości, ulega idealizacji. NOSTALGIA zawsze zwraca się ku jakiemuś obiektowi z przeszłości. Nie chodzi wyłącznie o ojczyznę, rodzinne strony: Ważny jest ten nieustanny, codzienny powrót do przeszłości. W wyjaśnianiu sensu dzisiejszego dnia najbardziej potrzebna jest nam nie romantyzacja przeszłości ani nostalgia za rodzinnymi stronami, lecz ocena ówczesnego otoczenia i samych siebie KT; Tak młodzieńca w wieku dojrzewania przytłoczyły bariery językowe, tęsknota za ojczyzną i domem. Nostalgia za krainą, która go wychowała i ukształtowała, podświadoma i świadoma postawa ducha, która wiązała go z ojczyzną KT. Taki stan emocjonalny często wywołują wspomnienia przeszłości: Tak jeden z liderów lewicy skomentował ankietę opublikowaną w „Lietuvos rytas”. Lewicowa opozycja wyjaśnia spadek notowań władz w sondażach społecznych nie nostalgią za minionymi czasami, lecz naturalną reakcją ludzi na działania rządu KT;... w takim przypadku łatwo spekulować na temat przeszłości i łatwo oskarżyć o nostalgię za sowiecką przeszłością każdego, kto proponuje dostrzegać w Rosji rytmy — nieuniknione, choć groźne, ale jednak partnerskie KT. 113 Całkowicie niemożliwa jest NOSTALGIA za przedmiotem lub zmarłym przyjacielem. ŻAŁOBA wyróżnia się spośród innych słów nazywających emocje SMUTKU bardzo ściśle określonym zakresem użycia. Słowo to nazywa nie tylko stan emocjonalny, lecz także pewne normy zachowania: w żałobie odpowiednio się ubiera i postępuje, powstrzymuje się od rozrywek. ŻAŁOBA wiąże się z całkowitą stratą, której nie można już odwrócić. Przyczyną tego stanu emocjonalnego jest śmierć bliskiej osoby, z którą łączyły więzy pokrewieństwa lub małżeństwa: Utrata najbliższej osoby jest niezmiernie trudna. Opłakuje się ją przez resztę życia KT;... w przeddzień pogrzebu ci, którzy chcieli pożegnać zmarłą dziewczynę, ledwie zmieścili się w sali pożegnań. Zamknięta trumna tonęła w białych kwiatach. Renatę opłakiwali starszy brat Darius, młodsza o trzy lata siostra Jurgita, dziadek, opiekunowie i inni bliscy KT,... urodziła dwóch synów, żyła uczciwie i szczęśliwie, bo był to pracowity człowiek, jakich niewielu. Szkoda, ale młodego jeszcze zabrał do grobu guz. Hermina długo opłakiwała męża, cierpliwie dźwigała na barkach los wdowy, ale czas powoli uleczył ból serca KT. Opłakuje się również śmierć człowieka znanego i cenionego przez cały naród, a nawet przez cały świat: Za te i inne ogromne zasługi dla Litwy ludzie nazwali Vytautasa Vytautasem Wielkim. Po jego śmierci opłakiwali go nie tylko bliscy, lecz także cała Litwa KT; Pewien hinduistyczny fanatyk zamordował przywódcę Indii. Wiadomość o śmierci M. Gandhiego wstrząsnęła światem. Prezydenci, premierzy, królowie i dyktatorzy opłakiwali 78-letniego ascetę KT. Stan emocjonalny określany jako ROZPACZ najczęściej wywołuje całkowita utrata bardzo ważnego obiektu, wielkie nieszczęście. Powrót do sytuacji wyjściowej, to znaczy do takiej, w której człowiek znów będzie miał rzecz, której obecnie mu brakuje, jest niemożliwy. Rozpacza się z powodu rozłąki z bliską osobą. Strata może być zarówno duchowa – zerwane więzi, jak i fizyczna – śmierć: Kiedy dziecko trzeba odstawić od piersi, matka również rozpacza, że ona i dziecko coraz bardziej się od siebie oddalają KT; Roland bardzo rozpaczał z powodu rozwodu, gdy żona znajdowała sobie innego partnera życiowego KT; Opowiadania o tematyce zesłańczej wydano w książce „Dvi galaktikos” (1990). Po powrocie pisarz rozpaczał, że odwróciła się od niego większość znajomych, pisarzy...KT; ... znajdziemy wiele pieśni pocieszających bliskich, zwłaszcza matki i ukochane. Pieśni te tchnęły ducha walki, zachęcały do zastąpienia poległych braci. Nie było czasu rozpaczać po poległych KT; Rozpaczasz po zmarłym synu – obwiniaj chwilę jego narodzin; już przy jego narodzinach przepowiedziano mu śmierć KT. Tak nazywa się również ten stan emocjonalny, który wywołuje dopiero przeczuwana strata drogiej osoby: Śmiechu było pełno w sercu Baltaragisa, a on snuł się cichy jak cień, wsłuchując się w niego i radując, a czasem tak rozpaczał, że nigdzie nie mógł sobie znaleźć miejsca [ojciec wiedział, że wkrótce może stracić córkę – S. P.] B BM 33; J. Griniuvienė bardzo rozpaczała z powodu choroby syna, płakała, popadła w depresję, ponieważ był to już jej drugi nieudany poród KT. 114 | Odczuwany jest żal z powodu niezwykle ważnych problemów globalnych i społecznych, nieodwracalnych zmian: Autorka opowieści dydaktycznych dla dzieci ubolewa nad „amerykanizacją” KT; W tym świecie ubolewamy nad przestępstwami i niegodziwościami KT. W innym przypadku przedmiotem utraty są niezwykle ważne wartości moralne: dobre imię, honor, duchowy spokój: A jego żona — tak, czuje się głęboko upokorzona w porównaniu z tak poważnym i świętym mężczyzną, który potrafi tak ubolewać nad grzechem KT; Ale jestem pogodnym człowiekiem i nie zamierzam ubolewać nad porażką KT. Zakres semantyczny ŻALU jest, jak się wydaje, dość szeroki, ponieważ tak nazywa się również taki stan emocjonalny, którego przyczyny wiążą się z obiektem materialnym, utratą pieniędzy lub brakiem takich rzeczy (zarówno abstrakcyjnych, jak i konkretnych), które zwykle nie są niezbędne do życia: ... przy dawaniu prezentu nie trzeba ani czuć się zobowiązanym, ani ubolewać nad wydatkami, lecz po prostu cieszyć się, że sprawiło się przyjemność drugiej osobie KT; Wniosek: niskie i pulchne dziewczyny nie muszą ubolewać, że nie przypominają modelek KT; Jedni szczerze ubolewają nad przeciekającym dachem, dziurawymi rurami, stratami ciepła czy po prostu rozpadającym się domem KT. Semantyka słowa ból serca jest nieco węższa. Tak nazywa się niemal wyłącznie te stany emocjonalne, które wywołuje całkowita utrata niezwykle ważnego obiektu (fizyczna i psychiczna) lub świadomość realnego zagrożenia taką utratą. Przedmiotem tego stanu emocjonalnego są nie tylko bliscy ludzie, lecz także podstawowe wartości życiowe (wolność, ojczyzna, miłość matki): O tym pisała mi w listach z Nowego Jorku, dokąd pojechała ukoić ból serca po stracie i rozłące KT; Z bólem serca 23 sierpnia 1939 r. i jego następstwa wspominają mieszkańcy Zanavykiji, których tysiące doświadczyły przemocy i krzywd ze strony sowieckiej okupacji KT; Nie każde dziecko ograbia i zubaża swoją matkę. Jednak takich dzieci jest coraz mniej. Większość z bólem serca wspomina swoje zmarłe matki i nie potrafi sobie wybaczyć, że korzystała z ich bezgranicznej dobroci, pozostawiając im na życie jedynie okruchy KT; Elena opowiadała o dwojgu dzieciach, które zmarły w dzieciństwie, z wielkim bólem serca KT. A zatem taki stan emocjonalny powinien być wyjątkowo intensywny i niezwykle bolesny dla osoby, która go doświadcza. Określając przyczyny tych stanów emocjonalnych, które w języku nazywa się słowem depresja, należałoby uściślić, że celem niniejszego artykułu nie jest analiza naukowego językowego obrazu świata. „Naukowy obraz świata to ogół wiedzy naukowej o świecie, zgromadzonej przez poszczególne nauki na określonym etapie rozwoju społeczeństwa” (Kornilov 1999: 10–14). Wspomniany leksem jest terminem z odpowiedniej dziedziny nauki, określającym pewien rodzaj zaburzeń psychicznych. Nie jest dla nas istotne, co psychologowie nazywają słowem depresja, | 115 jednak istotne jest, z jakich przyczyn wywołany stan emocjonalny w językowym obrazie świata Litwinów został nazwany właśnie tym słowem, czyli swoistą naiwną psychologią. W języku potocznym, używając tego słowa, nie ma się na myśli wszystkich tych cech, które wiążą się z odpowiednim terminem naukowym, ale część z nich jednak znajduje w nim odzwierciedlenie. Wszak takie słowo wchodzi do języka z odpowiedniej dziedziny nauki, a zatem przynosi ze sobą również część swojej semantyki. Każda wypowiedź osoby niebędącej psychologiem, w której występuje słowo depresja, nie jest diagnozą, lecz opisem sytuacji i pragnieniem, by zostać odpowiednio zrozumianym: ... myślę, płacąc mandat. Myślę, ale nic takiego nie mówię – spróbuj tylko z nieznajomym policjantem! Taka depresja mnie ogarnęła, już taka... Wszyscy wiemy, jaki jest najlepszy lek na depresję, nie jesteśmy małymi dziećmi. I dlatego jadę do najbliższego baru KT. W naiwnym językowym obrazie świata depresja nazywa się stan wywołany poważnymi wstrząsami: W lutym tego roku zmarł jej 34-letni syn. Według współpracowników po tym nieszczęściu kobietę ogarnęła depresja, musiała zażywać leki KT; w Lietuvoje przez pięć lat budowałem warsztaty twórcze, w tym czasie pieniądze straciły na wartości, ojciec zginął tragicznie, ogarnęła mnie głęboka depresja KT; Więźnia dręczy depresja. Po przymusowym wywiezieniu z luksusowej willi w dzielnicy Dedinė w więzieniu S. Milošević zaczął cierpieć na depresję KT. W tym przypadku od znaczenia odpowiedniego terminu oddala się również MELANCHOLIA. Ten stan emocjonalny charakteryzuje się tym, że często stanowi cechę osobowości, stan trwały, a nie rezultat jakichś wydarzeń. Konkretne wydarzenia na ogół nie wiążą się z wielkimi nieszczęściami, całkowitą utratą ani brakiem szczególnie ważnego obiektu: Chyba wczorajsza melancholia ogarnęła je obie, ją i Księżniczkę, z powodu zmiany pogody KT; Tylko ogarnia melancholia, że wcześniej nie mieliśmy tak wspaniałego stadionu, na takim z pewnością kopalibyśmy piłkę na odległość 7,20 m KT; Każdego ranka, gdy tylko pomyślę, ile bezsensownych ruchów trzeba będzie wykonać w kuchni, w łóżku, w biurze: do przodu, do tyłu i po okręgu – dopada mnie melancholia KT; Idziemy do „Ponių laimė”. Ona dużo je, a mnie dopada melancholia KT. Przyczynę MELANCHOLII można by krócej określić po prostu jako brak zapadającej w pamięć i znaczącej aktywności. Dość daleko od centrum konceptu znajduje się słowo graudulys. Określany nim stan emocjonalny wywołują chyba straty o najłagodniejszych skutkach. Strata najczęściej nie jest całkowita, sytuację można naprawić: Po jego wyjeździe ogarnął mnie dziwny smutek, pojawiła się swoista pustka KT; Patrzyłem, jak oddalają się brzegi Europy, i ogarnięty smutkiem pytałem siebie: czy kiedykolwiek jeszcze zobaczę Litwę KT. Przyczynę GRAUDULYS można wiązać również ze śmiercią, jednak w tym przypadku widoczna jest różnica między ŻAŁOBĄ, BOLEŚCIĄ SERCA a SMUTKIEM. Zazwyczaj tym słowem określa się to- 116 stan emocjonalny wywoływany myślami o przeszłości, tzn. chodzi o odczuwane obecnie nie poczucie straty lub braku, lecz wspomnienia jakichś wydarzeń, znaki tych wydarzeń: Serce się ściska, ojczulku, kiedy tam idę. Nie dlatego, że leżą tam moi bliscy. Nie mogę chodzić na żaden cmentarz. Ogarnia mnie wzruszenie, gdy widzę w jednym miejscu tylu ludzi, którzy przeżyli swoje życie KT; Aloyzowi ścisnęło gardło ze wzruszenia: czy ojciec widział z góry, jak jesienią siał żyto? Czy widzi je teraz tak pięknie falujące? KT. Na peryferiach konceptu smutku znajduje się nuda. Tym słowem określa się stan emocjonalny niezwiązany ze stratą — wywołuje go monotonna czynność, brak zmian: ... że jedną z moich najważniejszych słabych stron jako pracownicy jest nuda, którą czasem wywołuje we mnie praca KT; Monotonia, rutyna — ciągnęła — oto, co przynosi nudę KT; Jednak codzienne życie napawa nas przytłaczającą nudą KT. Tak określa się również taki stan emocjonalny, który wywołuje nie brak, lecz jedynie nieobecność rzeczy, do których można dążyć, swoiste „przesycenie” życiem: ... czego jeszcze miałabym chcieć, co jeszcze mogłoby sprawić przyjemność, jest niepewne choćby dlatego, że przyjemności bardzo szybko powszednieją i człowiek ma ich przesyt. Wtedy zaczyna ogarniać nuda, apatia KT; Miał 28 lat, był żonaty, wychowywał gromadkę dzieci i mieszkał na przedmieściach. Jednak niezwykle przytłaczały go nuda i takie życie bez perspektyw KT. Podsumowując to, co zostało powiedziane, można sformułować następujące wnioski. Wyrazy nazywające emocje smutku dość szczegółowo różnicują to pole semantyczne w zależności od przyczyny wywołującej stan emocjonalny. Korelację między nazwami stanów emocjonalnych a wywołującymi je przyczynami przedstawiono w tabeli: TABELA 1. STANY EMOCJONALNE I WYWOŁUJĄCE JE PRZYCZYNY Przedmiot stanów emocjonalnych Całkowita utrata Czasowa utrata Brak (nigdy wcześniej nieposiadane) Człowiek Smutek, przygnębienie, tęsknota, żałoba, rozpacz, boleść, depresja, wzruszenie Smutek, przygnębienie, tęsknota, rozpacz, wzruszenie Smutek, tęsknota Wartości moralne (ojczyzna, więzi międzyludzkie) Smutek, nostalgia, żal, boleść serca, depresja, rozrzewnienie Smutek, przygnębienie, tęsknota, nostalgia, żal Smutek, tęsknota | 117 DALSZY CIĄG TABELI 1 Przedmiot stanów emocjonalnych Całkowita utrata Tymczasowa utrata Brak (nigdy wcześniej nieposiadane) Ważne przedmioty Smutek, przygnębienie, żal Smutek, przygnębienie, żal Smutek Zwierzęta Smutek Tęsknota – Inne rzeczy (mniej wartościowe i mniej ważne) Smutek, przygnębienie Smutek, przygnębienie Smutek Brak znaczącej aktywności – – Smutek, melancholia, nuda W językowym obrazie świata Litwinów bardziej szczegółowo różnicowane są przeżycia wywołane całkowitą lub czasową utratą. Do ich opisu język wybiera więcej słów, co oznacza, że ważne jest wskazanie niuansów stanów emocjonalnych zależnych od charakteru utraconego obiektu, rodzaju utraty i możliwych perspektyw na przyszłość. Język ma jednak również skłonność do uogólniania. Tym samym słowem można nazwać bardzo różne stany emocjonalne, wywołane odmiennymi przyczynami. Choć język podaje wiele wariantów służących do nazywania zjawisk podobnego rodzaju, ich synonimiczność jest pozorna. W tym przypadku jednostki językowe są synonimiczne jedynie o tyle, że opisują emocje należące do tego samego kontinuum, a zatem mają wspólny składnik znaczenia i dlatego można je uznać za człony jednego pola semantycznego. Zastępując w tekście jedną nazwę emocji inną, traci się część informacji lub ulega ona zniekształceniu, por.: *On rozpacza, bo spóźnił się na lekcję. Sąsiadka, która straciła syna, nie przestaje rozpaczać. *Sąsiadka, która straciła syna, przygnębiła się. On przygnębił się, bo spóźnił się na lekcję. Oczywiście pierwsze zdania w parach są zrozumiałe, niemniej jednak przyczyna stanu emocjonalnego i jego opis nie odpowiadają sobie. Z drugiej strony nie możemy powiedzieć, że każda emocja (liczby ich wariantów praktycznie nie da się zliczyć) ma swoją etykietę — słowo, które ją nazywa. Język nie jest zwierciadlanym odbiciem emocji. Świat emocji i środki językowe, które je nazywają, mogą się rozmijać. Ludzie tym samym słowem nazywają różne przeżycia, dlatego dopiero z kontekstu można się dowiedzieć, o czym tak naprawdę mowa. Związek między typowymi stanami emocjonalnymi a ich odzwierciedleniem w języku nie jest ścisły, jednak dzięki temu, że elementy języka (nazwy emocji) odnoszą się do sytuacji prototypowych, rozmówcy rozumieją się nawzajem. 118 | SKRÓTY ŹRÓDEŁ B BM – Boruta K. Baltaragio malūnas, Vilnius: Vaga, 1971. B R₁ – Biliūnas J. Pisma 1, Wilno: Vaga, 1980. DŽ – Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1993. KID₁ – Pieśni wojskowe i historyczne 1, Wilno: Vaga, 1985. K NS – Kašauskas S. Netiesos sakymas, Vilnius: Mintis, 1988. LKŽ – Słownik języka litewskiego, Wilno, 1941–2002. Mč LMM – Mačiukevičius J. Laiškai mylimoms moterims, Vilnius: Naujoji Rosma, 2000. M-P AŠ – Mykolaitis-Putinas V. Altorių šešėly, Kaunas: Šviesa, 1983. M VD – Malūkas E. Vilko duona, Vilnius: Magilė, 1999. Š K – Šeinius I. Kuprelis, Vilnius: Baltos lankos, 1996. ŠR JVUS – Šatrijos Ragana. Jau vakaruose užgeso saulėlydžiai, Kaunas: Šviesa, 1996. VD₁₁ – Pieśni weselne.2, Wilno: Vaga, 1988. LITERATŪRA APRESJAN, J. 1995: Образ человека по данным языка: попытка системного описания. Вопросы языко-знания 1995 (1), 37–67. APRESJAN, V., APRESJAN, J. 1993: Метафора в семантическом представлении эмоций. Вопросы языко-знания 1993 (3), 27–35. AUGIS, R., KOČIŪNAS, R., red., 1993: Psichologijos žodynas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. BAMBERG, A. 1997 a: Emotion talk(s): The role of perspective in the construction of emotions. Niemeier, S., Dirven, R., eds., The Language of Emotions: Conceptualization, Expression and Theoretical Foundation, Amsterdam: John Benjamins, 209–225. BAMBERG, A. 1997 b: Language, concepts and emotions: the role of language in the constructions of emotions. Language Sciences 19 (4), 309–340. BELJAVSKAJA, E. G. 2000: О характере когнитивных оснований языковых категорий. Когнитивные аспекты языковой категоризации. Сборник научных трудов, Рязань: Рязанский государственный университет, 9–11. GUDAVIČIUS, A. 1994: Leksinė semantika. Vienetai. Ryšiai. Struktūros, Šiauliai: Šiaulių pedagoginis institutas. GUDAVIČIUS, A. 2000: Etnolingvistika, Šiauliai: K. J. Vasiliausko įmonė. KORNILOV, O. A. 1999: Языковые картины мира как производные национальных менталитетов, Москва: Московский государственный университет. LYBERIS, A. 2002: Sinonimų žodynas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. POPOVA, Z. D., STERNIN, I. A. 1999: Понятие „концепт“ в лингвистических исследованиях, Воронеж: Воронежский государственный университет. VOL’F, E. M. 1989: Эмоциональные состояния и их представление в языке. Арютюнова, Н. Д., ред., Логический анализ языка: Проблемы интенсиональных и прагматических контекстов, Москва: Наука, 55–75. WIERZBICKA [ВЕЖБИЦКАЯ], A. 1999: Семантические универсалии и описание языков, Москва: Языки русской культуры. Silvija Papaūrėlytė Šiaulių universitetas P. Višinskio g. 38, 5400 Šiauliai, Lietuva [email protected] Gauta 2003 04 07