Kai kurios liūdesio koncepto raiškos ypatybės lietuvių kalboje

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVIII (2003), 105 -118 Niektóre cechy wyrażania konceptu smutku w języku litewskim SILVIJA PAPAURĖLYTĖ Uniwersytet Szawelski Jednostki leksykalne opisujące emocje odnoszą się do sytuacji. Wyróżniają szereg istotnych elementów sytuacyjnych: kto doświadcza stanu emocjonalnego, co jest jego przyczyną, jak można zdefiniować jego zasadnicze cechy, jak się on wyraża. Takie scenariusze odzwierciedlają naiwny obraz świata. Celem niniejszego artykułu jest ukazanie, w jaki sposób konceptualizuje się stany emocjonalne w zakresie ogólnego pojęcia smutku w języku litewskim. Uwaga skupia się wyłącznie na jednej części scenariusza sytuacyjnego związanego ze stanami smutku, mianowicie na korelacji między stanem emocjonalnym a jego przyczynami. Stosunek emocji i języka jest szczególny przez to, że za pomocą języka wyraża się również to, czego nie można zobaczyć gołym okiem. Język kategoryzuje świat wewnętrzny, odróżnia jedne emocje od drugich, określa ich istotę, wskazuje podobieństwa i różnice. Nazwy emocji częściowo ujawniają treść świadomości. Sfera uczuć jest nie tylko abstrakcyjna, lecz także najbardziej zależnym od doświadczenia każdego człowieka obszarem rzeczywistości, jednak za pomocą środków językowych to różne doświadczenie zostaje uogólnione, a odpowiednie stany nazywa się na podstawie wspólnych cech. Mówiąc o swoich emocjach i wybierając odpowiednie słowa, człowiek jednocześnie daje znak, jak chciałby być rozumiany: por.: Rozstawszy się z chłopakiem, trochę się zasmuciłam vs. Rozstawszy się z chłopakiem, bardzo cierpiałam (Bamberg 1997 a: 212). W istocie wszystkie inne nauki badające uczucia opierają się na materiale dostarczanym przez język, ponieważ stanowi on swoisty pomost między niewidzialnym światem emocji a rzeczywistością. Jedna z czterech podstawowych emocji —SMUTEK. W słowniku psychologicznym smutek (ros. epycmb, ang. sadness) nazywany jest uczuciem bólu duchowego, przygnębienia, żalu, które powstaje wskutek straty, nieposiadania czegoś lub braku. Smutek przejawia się niezbyt silnymi przeżyciami cierpienia, obniżoną motywacją do działania, biernością, ospałością i obejmuje żal oraz współczucie dla samego siebie, rozkoszowanie się własnym bólem. Ta emocja pomaga odczuć upływ czasu, wywołuje żal z powodu przemijającego czasu. Smutku doświadcza się wtedy, gdy osobowość wyrzeka się „fałszywych iluzji, godzi się z losem” (Augis, Kočiūnas 1993: 157). Traktując znaczenie wyłącznie jako zbiór określonej liczby semów, trudno jest opisać emocje — to, czego nie można zobaczyć ani dotknąć —. Patrząc na język z pozycji kognitywizmu, przyjmuje się rozumienie znaczenia jako najmniejszego stopnia aktualizacji konceptu (Gudavičius 2000: 55). Koncept — to wszelkie informacje o jakimś obiekcie, znajdujące się w świadomości ludzi posługujących się określonym językiem. Na treść konceptu składają się nie tylko znaczenia językowe, jednak język jest jednym ze środków kształtowania konceptu i sposobem jego badania. Treść konceptu zależy od doświadczenia poszczególnych osób, dlatego może znacznie się różnić. Informacje o niektórych cechach konceptu zostają utrwalone w definicjo- 106 | SILVIJA PAPAURĖLYTĖ nach słownikowych. Koncept w języku reprezentują leksemy i połączenia frazeologiczne, proste połączenia wyrazowe, strukturalne i pozycyjne schematy zdań, zawierające typowe propozycje (koncepty syntaktyczne). Jeżeli trzeba wyjaśnić koncepty poszczególnego autora, przedmiotem analizy stają się całe teksty (Popova, Sternin 1999: 8-11). Część treści konceptu ujawnia się poprzez metafory konceptualne. Z konceptem, który w języku litewskim reprezentuje słowo liūdesys, wiążą się także inne nazwy stanów emocjonalnych. Zwracamy uwagę, że terminu słowo używamy relatywnie. W tym przypadku mamy na myśli nie tylko rzeczownik liūdesys, lecz także słowa liūdėti, liūdnas, liūdnai. Nie ma odpowiedniejszego terminu, którym moglibyśmy nazwać grupę słów opisujących to samo uczucie. Słowem nazywamy tu ogół form gramatycznych. Na przykład imiesłowy uważa się za gramatyczne formy czasownika (Gudavičius 1994: 8). Jeżeli zgadzamy się, że liūdėti i liūdintis to jedno słowo, dlaczego również nie moglibyśmy tak nazwać słów liūdesys, liūdėti, liūdnas, które zasadniczo różnią się tylko swoim znaczeniem gramatycznym? Przy sporządzaniu listy słów reprezentujących koncept nieco pomogła analiza definicji słownikowych. Na początku zinwentaryzowano tylko te słowa, których objaśnienia znaczeń powtarza dominantę grupy — słowo liūdesys. Następnie sprawdzono, znaczenie jakich słów jest objaśniane za pomocą powtarzających się wyżej wymienionych słów. Oczywiście w tym przypadku trzeba polegać na intuicji autorów słownika. Ponadto sprawdzono, czy w znaczeniach wszystkich słów reprezentujących koncept można wyodrębnić część wspólną. Opierając się na tych zasadach, grupa reprezentantów konceptu powinna wyglądać następująco: liūdesys, depresija, gedulas, graudulys (graudingumas), ilgesys, melancholija, nostalgija, nusiminimas, nuobodulys, sielvartas, širdgėla. Nie są to absolutnie wszystkie słowa związane ze smutkiem. Na liście nie uwzględniono dialektyzmów, na przykład širdperša, širdskaudis. Celem tego artykułu jest — na podstawie przykładów użycia — ukazanie, jak w obrazie świata języka litewskiego pojmowane i różnicowane są stany emocjonalne smutku. Przedmiotem analizy są przykłady użycia nie tylko wspomnianych rzeczowników, lecz także czasowników i przymiotników mających ten sam rdzeń. Oparto się na ponad 5000 przykładów z korpusu Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego' — litewskiej literatury pięknej oraz publicystyki. Definicje w słownikach języka litewskiego dostarczają niewiele informacji o tym koncepcie. Aby uzasadnić to twierdzenie, wystarczy analiza zaledwie kilku przykładów: liūdesys (3") uczucie duchowego bólu, przygnębienia, zasmucenie: L. uciskało pierś. Oczy pełne smutku. Wszystkich ogarnął I(indesys) DZ 371; liūdesys (3") uczucie duchowego bólu, żalu, przygnębienia; rozpacz, żal: I tęsknota gryzła serce, i smutek przytłaczał pierś (V. Krėvė). Czas leczy smutek (rš). Z okna uśmiecha się szczęśliwa twarz, przyćmiona ledwie widocznym smutkiem (rš). Smutek zmniejsza siły (Rs) LKZ, 598. zasmucić się [...] stać się smutnym: Biedak zasmucony wrócił do domu DZ. 450. ból serca (1) rozpacz, smutek: Z ~em się pożegnał. Z powodu ~y zachorował. Wylał swoje ~q DZ 809; ból serca (1) [...] cierpienie, smutek: Będzie ci ból serca, gdy serce będzie żółknąć, męczyć się (J). Takiego bólu serca od własnego syna doznać! (Ss). Z wielkim bólem serca muszę powiedzieć, że dom mojego ojca "Przykłady zaczerpnięte z korpusu oznaczane są literami KT. W pozostałych przypadkach podaje się autora i źródło. WYRAŻANIE KONCEPTU SMUTKU | 107 domy stały się gniazdem przemytników (I. Simonaitytė) LKZ,,, 847. cierpienie (1) zmartwienie, troska, ból serca: Spowodować, wywołać ~q. Z wielkiego ~o zachorował DŽ 690; cierpienie (1) |...) zmartwienie, troska, ból serca: Ciśnie, przytłacza moje serce ciężkie cierpienie (S. Nėris). Jest strasznie blada, ale już nie może płakać, choć zgryzota nie przestaje jej dręczyć (I. Simonaitytė). Teraz moja dusza jest pełna zgryzoty (V. Krėvė). [...] Dręczy go wielka zgryzota (trš). Wywołać zgryzotę (NdZ). Och, moja największa zgryzoto! (V. Kudirka) LKZ,, 521-522. Nie unika się odwoływania do synonimicznego sposobu objaśniania znaczenia, który niezbyt dobrze nadaje się do takiego słownictwa, wskutek czego niweluje się różnice między słowami o podobnym, lecz nie takim samym znaczeniu. Wychodzi na to, że smutek jest tym samym co przygnębienie, przygnębić się niczym nie różni się od posmutnieć, a słowa širdgėla, sielvartas, liūdesys, wskazujące na wyraźnie różne pod względem intensywności stany emocjonalne, oznaczają niemal to samo. Sytuację nieco poprawia aluzja do metaforycznego określenia stanu emocjonalnego: smutek jest opisywany jako ból duchowy —wskazuje się na związek niepełnosprawności duchowej z niepełnosprawnością ciała. Najczęściej w słowniku wybiera się najłatwiejszą drogę: chodzi się w kółko, tzn. jedne słowa objaśnia się innymi. A zatem potrzebne są bardziej informatywne sposoby opisu słów o takim znaczeniu. Po przeanalizowaniu przynajmniej części tekstu, w którym mowa o emocjach człowieka, można stwierdzić, że leksyka je nazywająca ma charakter sytuacyjny. Jakiekolwiek słowa reprezentujące koncepty emocjonalne ukierunkowują świadomość na odnotowanie kilku najważniejszych momentów: kto przeżywa stan emocjonalny, jaka jest przyczyna tego stanu, jak można określić istotę tego stanu emocjonalnego, jaki jest jego przejaw etc. W każdej wypowiedzi niekoniecznie wszystkie te elementy są określone bezpośrednio, niektóre mogą być zrozumiałe jedynie z szerszego kontekstu: Ale zaraz przypomniałam sobie, że moja radość jest egoistyczna, i powiedziałam: „Ja (podmiot) cieszyłam się, a pani (podmiot) być może jest smutno, że nie będzie pani z rodzicami (przyczyna)... Jestem wielką egoistką” ŠR JVUS 57; Staruszek (podmiot) dreptał w miejscu. „Zmarzłem, pójdę —powiedział. — Wiem, to nie moje zwierzątko, lecz wszystkich, dzikie. Jeśli złapiesz, nie mów mi. Jakoś ciepło na duszy: ot, żyje boży robaczek i ty żyjesz... Jeśli go nie będzie (przyczyna), zrobi się smutno, zdaje się, wtedy i mnie kostucha będzie ostrzyć kosę...“ M VD 72. A zatem oczywiste jest, że w każdym przypadku w wypowiedzi wskazuje się pewne elementy sytuacji: podmiot stanu emocjonalnego, przyczynę, przejaw. Twierdzenie to możemy poprzeć także najnowszymi pracami językoznawców analizujących leksykę emocji, w których stwierdza się, że leksyka ta jest bezwzględnie związana z określoną sytuacją, wskazuje się elementy scenariusza tej sytuacji (Bamberg 1997 b: 315). Sytuacyjny charakter leksyki nazywającej emocje oraz związany z tym sposób opisu znaczenia podkreśla Anna Wierzbicka (1999: 503-526). Przedstawiane przez tę językoznawczynię formuły deskryptywne traktowane są jako porównanie przeżywanej przez człowieka, o którym mowa, emocji z tą emocją, która pojawia się w pamięci lub wyobraźni po przeczytaniu opisu sytuacji. E. M. VoI'f stwierdza, że przekazywanie w języku wewnętrznego świata człowieka odzwierciedla naiwny obraz świata, który znacznie różni się od naukowego (Vol'f 1989: 55). Według 108 | SILVIJA PAPAURĖLYTĖ Według Vol'f, wypowiedzi opisujące stany emocjonalne są jak modele odpowiadające określonemu fragmentowi świata wewnętrznego. Na model ten składają się trzy główne elementy: (1) podmiot emocji, (2) sam stan emocjonalny, (3) przyczyna stanu emocjonalnego. Na przykład: On (podmiot) ucieszył się (predykat stanu emocjonalnego, tj. sam stan emocjonalny), że przyjechał Vytautas (przyczyna). Rosyjscy językoznawcy Valentina Apresjan i Jurij Apresjan uważają, że przy opisywaniu znaczenia takich słów należy zaakcentować odniesienie do przypadku ogólnego lub częstego, tj. do doświadczenia wielu ludzi związanego z konkretnym przypadkiem. Znaczenie emocji opisane przez nich w proponowany sposób wygląda następująco: litość X-a dla Y-a (Eco »xanocmb K O6016bKbiM Obra noucmunHe becnpedeavrou ‘Jego litość dla chorych była po prostu bezgraniczna) = „uczucie zakłócające równowagę duchową X-a i wywołane przez Y-a u X-a; uczucie takie ogarnia człowieka wtedy, gdy myśli on, że ktoś znalazł się w złej sytuacji i że sytuacja ta jest gorsza, niż ktoś na to zasłużył (przyczyna), człowiek odczuwa coś podobnego do tego, co czuje ludzkie ciało, kiedy je boli, na takie uczucie ludzkie ciało reaguje jak na ból (metafora ciała), człowiekowi przeżywającemu to uczucie chce się zmienić sytuację innej istoty tak, aby nie była ona tak zła (skutki)” (Apresjan, Apresjan 1993: 35). Później Apresjan modyfikuje tę teorię. Próbuje zrekonstruować ten naiwny obraz świata emocji, model świata ludzkich emocji, który znajduje odzwierciedlenie i jest przekazywany za pomocą środków języka rosyjskiego. Apresjan opisuje scenariusz rozwoju emocji, opierając się nie na danych nauki o psychologii, lecz na tym, co zostało przekazane przez język, tj. na tym, jak język „widzi”, „rozumie” i „wyraża” to, co się dzieje (Apresjan 1995: 52-53). Po przeanalizowaniu kilku sposobów objaśniania znaczeń słów nazywających emocje widać, że traktowanie znaczenia tych słów jako modelu pewnej sytuacji jest niezwykle użyteczne, ponieważ w ten sposób odzwierciedla się nie tylko dynamika emocji, lecz także te czynniki, bez których nie sposób wyobrazić sobie konkretnej emocji. Scenariusz sytuacji emocjonalnej ujawnia naiwny obraz świata. Naszym zdaniem w opisie stanów emocjonalnych SMUTKU ważne są następujące czynniki: (a) podmiot emocji, (b) przyczyna emocji, (c) miejsce występowania emocji, (d) charakterystyka stanu emocjonalnego, (e) przejawy emocji, (f) następstwa. Nieznacznie modyfikujemy teorię prototypów. Tradycyjnie uważa się, że przedmioty lub zjawiska tworzące kategorie reprezentują je w różnym stopniu: jedne — lepiej, inne — gorzej. W świadomości ludzi kształtuje się abstrakcyjne lub konkretne wyobrażenie przedmiotów należących do danej kategorii. Ten obraz nazywa się prototypem, jeżeli człowiek, opierając się na nim, postrzega rzeczywistość. Członek kategorii znajdujący się najbliżej prototypu uznaje się za najlepszy przykład klasy obiektów tworzących tę kategorię. Ustalając status elementu, człowiek porównuje go z prototypem i dopiero wtedy decyduje, czy element należy do tej kategorii (Eleanor Rosch; cyt. za Bielawską 2000: 11). Charakterystyka prototypu wymaga zestawu cech. Jak jednak postępować w przypadku, gdy w umyśle obecny jest jakiś abstrakt, którego nie tylko typowych, lecz także jakichkolwiek cech trudno jest opisać? Dlatego teoria prototypów bardziej nadaje się do semantycznego opisu klas konkretnych obiektów niż abstrakcyjnych. Aby zastosować ją do semantycznej reprezentacji emocji WYRAŻANIE KONCEPTU SMUTKU | 109 opisu, należy uwzględnić właściwości tego słownictwa. Koncept, najlepiej reprezentowany przez słowo liūdesys, uznajemy za pewną kategorię emocjonalną. Najbardziej typowym przedstawicielem tego konceptu w języku jest słowo liūdesys, ponieważ, zgodnie ze słownikiem synonimów (Lyberis 2002: 44), jego znaczenie najdokładniej odzwierciedla ogólne znaczenie szeregu synonimów. To centrum kategorii. Wszystkie pozostałe leksemy różnią się od tego ostatniego tym, że opisują nie cały obszar rzeczywistości emocjonalnej, lecz tylko poszczególne jego części. Wspólne cechy znaczeniowe słów reprezentujących koncept — elementy scenariusza sytuacji. Przecież każda emocja należąca do tego kontinuum ma podmiot i przyczynę (utrata lub brak ważnej rzeczy, potrzebnej człowiekowi, oraz wartości moralnych). Różni je jednak charakter przyczyny i właściwości ekspresji. Powiedzmy, słowem liūdesys najprawdopodobniej można nazwać stan emocjonalny wywołany różnego rodzaju stratami, natomiast przyczyna żałoby jest określona bardziej rygorystycznie. W artykule ograniczymy się tylko do jednej części scenariusza sytuacji związanej z emocjami smutku — analizy korelacji nazw stanów emocjonalnych i powodujących je przyczyn. Taki wybór określił również zakres analizowanego materiału. Nie będziemy tutaj analizować metafor konceptualnych ujawniających część treści tego konceptu ani semantyki odpowiedniej frazeologii, 0 ograniczymy się wyłącznie do analizy poszczególnych wypowiedzi, w których występują słowa reprezentujące ten koncept. Najogólniejsza przyczyna emocji kontinuum SMUTKU — utrata lub brak czegoś — może być różnorodnie różnicowana. Z przyczyną emocji nierozerwalnie związany jest obiekt utraty lub braku: człowiek, zwierzę, rzecz. Emocje SMUTKU wywołuje również utrata wartości moralnych. Jasne jest, że omawiane emocje przeżywa się tylko w przypadku, gdy utracony lub nieobecny obiekt jest dla człowieka ważny. Stopień ważności również nie jest jednakowy. Obiekt niedostatku może być po prostu bardzo potrzebny do zaspokojenia codziennych potrzeb (jednak można bez niego żyć) albo mieć żywotne znaczenie — taki, bez którego życie staje się niemożliwe. Wszystkie przyczyny wywołujące emocje SMUTKU można podzielić na dwie grupy: utraty i niedostatku (niedostatek w tym przypadku nie jest skutkiem utraty, człowiek pragnie tego, czego nigdy nie miał). Tego typu emocje przeżywa się w obliczu braku ludzi, zwierząt, wartości moralnych, aktywności, przedmiotów lub jakichkolwiek innych rzeczy o mniejszym znaczeniu. Wywołujące je utraty są dwojakiego rodzaju. Jeżeli to, co ważne (ludzie, zwierzęta, wartości moralne, przedmioty), zostaje utracone tylko tymczasowo, powrót do wcześniejszej sytuacji jest jeszcze możliwy. W tym przypadku stan emocjonalny uwzględnia perspektywę przyszłości. Całkowita utrata (najczęściej ma się wówczas na myśli śmierć człowieka, a także utratę wartości moralnych) jest nieodwracalna. Od stopnia utraty w największym chyba stopniu zależą charakter i intensywność stanu emocjonalnego. Na podstawie dostępnych materiałów można stwierdzić, że przyczyny stanów emocjonalnych określanych słowem liūdesys obejmują bardzo szerokie spektrum. Prototypową sytuację SMUTKU najprawdopodobniej można wiązać z fizyczną (śmierć) lub duchową (rozstanie) utratą bliskiej osoby. W drugim przypadku sytuacja może ulec zmianie (przynajmniej istnieje taka teoretyczna możliwość): Vis tiek liūdėtų mano širdelė, | Kad nematysiu savo bernelio KID, 125; Ale gdy usłyszałam, że on wyjeżdża od nas, nie wiadomo dlaczego zrobiło mi się smutno, żal mi go BR, 162; 110 | SILVIJA PAPAURĖLYTĖ Przecież każdą miłość się odczuwa. Nieustannie przypomina nam ona o ukochanej rzeczy, każe za nią tęsknić, po jej utracie smucić się, a gdy jest obecna — cieszyć się M-P AS 19; Dziewczyna postanowiła zapomnieć o oszuście i rozpoczęła naukę w prestiżowym college’u. Rozstali się na cztery lata, ale Andrė niedługo się smucił KT. LiūpiIMA odczuwając brak rzeczy, przedmiotów czy abstrakcyjnych wartości, które z pewnością nie należą do najważniejszych: Jak mówi przysłowie, może lepiej czasem zgrzeszyć i żałować, niż przez całe życie smucić się, że się nie zgrzeszyło KT, Piękny był wtedy jego czyn. Nie dostałem biletu na „Fausta” i niewymownie się smuciłem KT, Zawsze będąca liderką i niezwykle aktywna oraz uspołeczniona dziewczynka smuciła się tylko wtedy, gdy nie wymyślała, co robić ką KT. W wymienionych przypadkach straty nie są wielkie, ponadto to, czego obecnie brakuje, można z mniejszym lub większym trudem znów mieć. Fizyczna utrata bliskiej, drogiej osoby, śmierć wielu ludzi jest procesem nieodwracalnym, dlatego stan emocjonalny z pewnością nie może równać się temu, który ogarnia człowieka niemającego biletu na przedstawienie lub niewiedzącego, co robić, jednak nadal może być nazywany tym samym słowem: Wreszcie Kowno — twoje miasto smutku, ponieważ w pobliżu tego miasta pochowałeś swojego syna i siostrę MC LMM 30; Gdy rozpoczęła się wojna, mordy i wyburzenia, doktor coraz bardziej się smucił: przytłaczały go okrucieństwa hitlerowców, zagłodzenie jeńców wojennych, mordowanie Żydów, rzezie Litwinów... KT, Vincas został wystawiony w pomieszczeniach gimnazjum. Płakaliśmy, smuciliśmy się, jak gdybyśmy stracili prawdziwego brata, poległego za Litwę, za Wilno KT, Przecież ną jų zmarli nigdzie nie znikają, pozostają. Nie wolno ich nadmiernie opłakiwać ani zakłócać lamentami wieczności KT, Oczywiście bardzo nam żal, że w byłej Jugosławii w tę niedzielę zginęli dyplomaci, a międzynarodowa armia również bardzo z tego powodu ubolewa KT. Tak też można nazwać przeżycia wywołane utratą ukochanego zwierzęcia: Ieva i Aivaras bardzo smucili się, gdy zdechł nasz piesek chory na nosówkę KT. Można wyciągnąć wniosek, że w pewnych przypadkach język nie jest skłonny różnicować stanów emocjonalnych, ponieważ tym samym słowem nazywa się stany emocjonalne wywołane przez dostatecznie różne przyczyny, a zatem różniące się intensywnością i mające różne skutki. Śmierć bliskiej osoby i utrata zwierzęcia, choćby było ono najbardziej ukochane, zazwyczaj nie wywołują identycznych przeżyć, ale w językowym obrazie świata mogą być określane tak samo. Dlatego w pełni uzasadnione wydaje się uznanie słowa liūdesys za dominantę odpowiedniego szeregu synonimów — najogólniej określa ono znaczenie całej grupy wyrazów. | 111 Słowa określające pojęcie PRZYGNĘBIENIA wiążą się su z takimi stanami emocjonalnymi, których przyczyną jest zazwyczaj utrata ar bliskich im wartości moralnych: rozmowa w Iš gabinecie dyrektora utknęła w martwym punkcie, tak że przedsiębiorstwo nie potrzebuje już moich usług, ale nie powinienem się martwić, ponieważ wynagrodzenie otrzymam už du z góry za į miesiące, o a w tym tą czasie ir znajdę nową pracę KT. Przygnębienie wywołują niespełnione oczekiwania (człowiek się ar przygnębia dlatego, że ką nie dostał tego, co ir uważa za ważne i potrzebne, nie udaje mu się Ir wykonać ważnej pracy): nie trzeba się martwić, jeśli nie jesteście podobni į Zdobywczynię korony „Miss Świata“. Być ir piękną i wyglądać pięknie to nie to ir samo KT, Podczas zajęć próbowano za pomocą nieskomplikowanych gier przekonać kobiety, że nie należy się zniechęcać, jeśli coś nie uda się za pierwszym razem iš KT: Sirmis lubił brać udział w wyścigach konnych. Jazda na nim była wtedy niezwykłą przyjemnością. Po prostu czułam, że miał takie samo pragnienie jak ja: wygrać. ir Oczywiście wygrywaliśmy. Zasmuceni konkurenci, wiejscy chłopcy, pocieszali się: „Błyskawica, o ne koń! Biorąc udział w wyścigach z nim, nie może być dobrze” Š K 7. Przyczyną SMUTKU może być czasowa rozłąka z bardzo su drogą i ar ważną osobą: Nie przyszedł Kusił do kościoła ani w następną niedzielę. Całkowicie się zasmuciłem. Straszny niepokój rozdzierał moje serce jak gwoździami Š K 69. Biorąc dowolny przykład użycia, można się przekonać, że mowa o takich wydarzeniach, których skutki można jeszcze naprawić. A zatem poczucie straty i braku są tymczasowir e. Dlatego PRZYGNĘBIENIA „Ciężar” ir jako negatywne obciążenie jest jednak mniejszy, jeżeli porównamy jį su SMUTKIEM. TĘSKNOTA, podobnie ir jak su wszystkie stany emocjonalne związane z tym polem semantycznym, jest uwarunkoir wana poczuciem straty i braku. Oto ważne momenty: du brakuje ko tęsknoty, ir jak długo taka sytuacja może trwać. Obiekt TĘSKNOTY nigdy nie jest wiązany z su wartościami materialnymi, takimi jak pieniądze, nieruchomości czy przedmioty. Prototypowa sytuacja: tęskni się za ukochaną drogą — osobą, której teraz nie ma ir obok: Jak aš wyjadę/ In na wielką drogę,/ Ar zatęsknisz/ Za mną, dziewczyno? VD, 126; Chociaż w domu żyli w na wpół głodowyir ch ir warunkach, wszyscy tęsknią za domem i rodzicami. Jednak większość beznadziejnie. Nie piszą, nie ir przyjeżdżają rodzice KT, również Aš chciałbym jak najczęściej widzieć znajome twarze, tęsknię za uczestnikami, tak jak nauczyciele tęsknią za swoimi uczniami KT; Rodzina dotknięsu ta wojennymi nieszczęściami (z dwoma ir córkami w wieku — pięciu i ir siedmiu lat) rzucona į Niemcy, į Fryburg, be bardzo tęskniłem Mamusie, które pozostały na Litwie KT. Podobne uczucie przeżywa ir się w stosunku do najbardziej ukochanych zwierząt domowych: Miałem bernardynkę Sukę ir foksterierkę Čitę. |...) Ale wciąż aš tęskniłem za Bukisem. Bukis był dla mnie ideałem psa KT. Również często słowo „tęsknić” jest używane, gdy mowa o braku rzeczy abstrakcyjnych, wartości moralnych: 112 | Zatęskniliśmy za prawdą, owocną pracą, niech tylko szybciej minie to odrętwienie długich lat, niech tylko szybciej ci kierownicy, którzy się rozpanoszyli i uwierzyli we własną wszechwiedzę, opuszczą krzesła K NS 17; Skomputeryzowany, technokratyczny i pragmatyczny świat końca XX wieku niespodziewanie zdradza, że najbardziej tęskni za prawdziwymi uczuciami, miłością, ludzkim ciepłem KT; ... Litwin, mówiąc lub śpiewając litanię do Najświętszej Panny Maryi, nazywa ją najpiękniejszymi tytułami. W tych tytułach kryje się duchowe piękno, którego pragnie zmęczony życiowymi przeciwnościami i wewnętrznymi problemami człowiek KT; Jeżeli chcecie mieć rodzinę, tęsknicie za kobiecą czułością i ciepłem dziecięcych rączek, jeżeli jesteście przekonani, że będziecie potrafili pokochać, stać się przyjacielem... KT. Poczucie straty, przeżywane z dala od ojczyzny lub domu, również nazywa się tęsknotą: Czy te dzieci są zadowolone z życia na ulicy? Nie. Jedni i drudzy bardzo tęsknią za domem KT; Jednak bez względu na to, jak piękna byłaby moja przyszłość, tęskniłem za swoją ojczyzną. Bez niej, bez jej ludzi, kim jestem?.. Strasznie o tym pomyśleć! KT. Wszystkie wspomniane obiekty tęsknoty łączy wspólna cecha: to, za czym się tęskni, było już w przeszłości i pozostawiło po sobie jak najlepsze wrażenie. Rozstanie, które wywołało obecnie przeżywany nieprzyjemny stan, najprawdopodobniej jest tymczasowe. Poprzednia sytuacja może się jeszcze powtórzyć, przynajmniej na to się liczy. To nie tylko strata odczuwana wskutek braku tego, co jest drogie, bliskie i potrzebne, lecz jednocześnie także radość z powodu przyszłego spotkania. Taki stan emocjonalny jest ukierunkowany na przyszłość. TĘSKNOTĄ prawie nigdy nie nazywa się takiego stanu emocjonalnego, który jest motywowany całkowitą utratą ważnego obiektu, jego śmiercią (jeśli jest to człowiek). Tym słowem powinien być określany ten stan emocjonalny należący do kontinuum SMUTKU, który charakteryzuje się silnym pozytywnym nastawieniem, ponieważ, jak już wspomniano, opisuje on taką sytuację, w której oczekuje się, że obecnie brakujący podmiot lub obiekt mimo wszystko kiedyś będzie obok. NOSTALGIA jest ukierunkowana na przeszłość. Wspólną cechą obiektów NOSTALGII jest to, że w przeszłości były już wystarczająco znaczące, przyjemne i użyteczne i, jak się wydaje, więcej się nie powtórzą. To, co było w przeszłości, jest idealizowane. NOSTALGIA zawsze zwraca się ku jakiemuś obiektowi z przeszłości. Nie chodzi tylko o ojczyznę, rodzinne strony: ważny jest ten nieustanny, codzienny powrót do przeszłości. I nie romantyzowanie przeszłości, nie nostalgia za rodzinnymi stronami jest nam teraz najbardziej potrzebna przy wyjaśnianiu sensu dnia dzisiejszego, lecz ówczesna ocena otoczenia i samego siebie KT; Tak trzynastoletniego chłopca przytłoczyły bariery językowe, tęsknota za ojczyzną i domem. Nostalgia za krainą, który ją wychował i kształtował, podświadoma i świadoma postawa duchowa, łącząca ją z ojczyzną KT. Taki stan emocjonalny często wywołują wspomnienia przeszłości: Tak jeden z przywódców lewicy skomentował ankietę opublikowaną w „Lietuvos rytas”. Nie nostalgią za minionymi czasami, 0 naturalną reakcją ludzi na działania władz lewicowa opozycja wyjaśnia spadające notowania władz w sondażach społecznych KT,... w takim przypadku łatwo spekulować przeszłością i łatwo oskarżyć o nostalgię za sowiecką przeszłością każdego, kto proponuje dostrzegać w Rosji poważnych, nieuniknionych, choć i groźnych, ale —partnerów KT. | 113 Całkowicie niemożliwa NOSTALGIA za zmarłym ar przyjacielem. ŻAŁOBA innych iš Wyróżniają się słowa nazywające emocje SMUTKU bardzo określoną dziedziną użycia. Słowo to nazywa nie tylko stan ne emocjonalny, lecz także określone ir normy zachowania: w żałobie odpowiednio się ubiera, ir zachowuje, powstrzymuje od rozrywek. GEŻAŁOBA wiąże się z su całkowitą stratą, tej sytuacji nie można już zmienić. Przyczyną stanu emocjonalnego jest — śmierć bliskiej osoby, związanej ar więzami pokrewieństwa lub małżeństwa: Utrata najbliższej osoby jest niezwykle be trudna. Opłakuje ją przez całe pozostałe życie KT: w .. przeddzień pogrzebu ci, którzy chcieli su pożegnać zmarłą dziewczynę, z trudem mieścili się w sali pożegnań. Zakryta trumna tonęła w kwiatach białych kwiatów. Renatę opłakiwali starszy brat Darius, młodsza o trzy lata siostra Jurgita, dziadek, opiekunowie, inni bliscy KT; urodziła ... synów, żyła du uczciwie i szczęśliwie, bo był to ir człowiek pracowity, jakich niewielu. Szkoda, lecz jį jeszcze młodego zabił į nowotwór. Hermina długo opłakiwała męża, cierpliwie dźwigała na barkach dolę wdowy, lecz czas w końcu uleczył ból serca KT. Opłakujir emy śmierć drogiego ar człowieka, znanego ir całemu narodowi, a nawet Už światu: ir te inne ogromne zasługi Witolda dla Litwy ludzie nazwali go jį Witoldem Wielkim. Po jego śmierci opłakiwne ali go tylko najbliżsi, ir ale cała Litwa KT: Jeden hinduski fanatyk zamordował przywódcę Indii. Wiadomość o M. śmierci Gandhiego wstrząsnęła światem. Prezydenci, premierzy, królowie i dyktatorzy ir opłakiwali ascetę tego 78 roku KT. STAN ŻAŁOBY, zwany emocjonalnym stanem, najczęściej wywołuje całkowita utrata bardzo ważnego obiektu lub wielkie nieszczęście. Powrót do į stanu wyjściowego, t. y. takiego, w którym człowiek znów będzie miał rzecz, której obecnie mu brakuje, jest niemożliwy. Odczuwamy żal z powodu rozstania z su bliską osobą. Strata może być zarówno duchowa — zerwane więzi — jak i fizyczna — śmierć: — — Kiedy dziecko musi zostać odstawione od piersi, matka ir odczuwa żal, że ji ir dziecko coraz bardziej ir się od niej oddala ITP.; Roland bardzo cierpiał z powodu rozwodu, gdy żona znalazła sobie innego partnera życiowego KT; Opowiadania napisane na motywach wygnania są drukowane w książce Po powrocie pisarz (1990). O „Dwie galaktyki” ubolewał, że odwróciła jo się od niego większość znajomych, pisarzy... KT, niemało «+ znajdziemy pieśni pocieszających bliskich, zwłaszcza ukochane matki. ir Te pieśni wzbudzały ducha walki, zachęcały do zastąpienia poległych braci. Nie było czasu, by rozpaczać nad poległymi KT, Rozpaczasz po zmarłym synu, obwiniaj — chwilę jo narodzin, przy jego narodzinach przepowiedziano mu śmierć KT. Tak nazywa się stan ir ta emocjonalny wywołany dopiero przeczuwaną utratą drogiej osoby: śmiechu było pełno 10 Serce Baltaragisa ir przepełniał śmiech, błąkał się cichy jak cień, nasłuchując, ciesząc się, a jo czasem tak ir rozpaczając, że o nie mógł znaleźć sobie miejsca [ojciec wiedział, że wkrótce może stracić córkę — S. P] B BM 33; J. Griniuvienė bardzo rozpaczała z powodu choroby syna, płakała, popadła w depresję, į ponieważ był to już jej drugi nieudany poród KT.