External Possession in Lithuanian

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA L (2004), 25–33 Posiadanie zewnętrzne w języku litewskim JURGITA KEREVICIENE Uniwersytet Wileński Wydział Humanistyczny w Kownie W niniejszym artykule podjęto pierwszą próbę scharakteryzowania litewskich konstrukcji z zewnętrznymi posiadaczami (występujących naprzemiennie z dopełniaczami przyrzeczownikowymi), uwzględniając wyniki najnowszych badań typologicznych nad posiadaniem zewnętrznym. Przedstawiono jedynie wstępne obserwacje, jednak już teraz można stwierdzić, że w kontekście europejskim litewskie konstrukcje z zewnętrznymi posiadaczami należą do obszaru prototypowego, w którym konstrukcje te podlegają szeregowi ograniczeń, dotyczących głównie żywotności i stopnia doznania oddziaływania. Pod tym względem język litewski wyraźnie różni się od swojego języka siostrzanego, łotewskiego. Nie istnieje zatem wspólny bałtycki typ posiadania zewnętrznego. 1. WPROWADZENIE W tradycji gramatycznej grecko-łacińskiej termin celownik (DAT) odnosi się do określonego (powierzchniowego) przypadka rzeczownika, jego określników lub substytutów. W gramatyce litewskiej celownik definiuje się jako przypadek wyrażający obiekt (ożywiony lub nieożywiony), na który określone działanie lub zdarzenie może wpłynąć pozytywnie lub negatywnie, tj. działanie jest wykonywane dla korzyści obiektu lub na jego szkodę (Ambrazas, red., 1997: 513). Nowsze prace lingwistyczne pokazują, że celownik może występować w dość różnorodnych konstrukcjach, w których przyjmuje pozornie całkiem odmienne znaczenia. Tradycyjnie wyróżnia się kilka semantycznie odrębnych typów celownika. W literaturze określa się je jako dativus commodi lub incommodi, dativus finalis, dativus possessivus, dativus sympatheticus, dativus ethicus itd. (Van Hoecke 1996: 3— 6). Mają one swoiste właściwości semantyczne, ale mogą różnić się także pod względem zachowania składniowego. Gdy celownik przyjmuje aspekt posesywny, określa się go jako dativus possessivus. Jego podstawowe znaczenie to ‘być do czyjejś dyspozycji’ lub ‘mieć coś do swojej dyspozycji’, ‘posiadać’ (Van Hoecke 1996: 13). Pod względem składniowym celownik posesywny często identyfikuje się jako przypadek związany z posiadaniem zewnętrznym (EP), tj. mechanizmem, za pomocą którego posiadacz, typowo kodowany jako przydawka posesywna przyrzeczownikowa, przyjmuje postać składnika na poziomie zdania. W przeciwieństwie na przykład do dativu etycznego, dativus posesywny charakteryzuje frazy nominalne, które wykazują wszystkie właściwości autentycznych składników na poziomie zdania, a w przeciwieństwie do dativus (in)commodi nie łączy się z frazami nominalnymi zawierającymi adnominalnych posesorów, chyba że ci ostatni są koreferencyjni z frazą celownikową (Podlesskaya & Rakhilina 1999: 506; Konig 2001: 971). Dativus posesywny został również zidentyfikowany i omówiony w litewskiej literaturze językoznawczej. Zarówno Sukys (1998), jak i Paulauskiené (1989) omawiają przypadki celowników występujących naprzemiennie z dopełniaczem i charakteryzujących się znaczeniem posiadania. W niniejszym artykule podjęto próbę scharakteryzowania litewskiego 26 | JURGITA KEREVICIENE dativu posesywnego w kategoriach podstawowych pojęć i klasyfikacji typologicznych wprowadzonych w literaturze ostatniej dekady. 2. DATIVUS POSESYWNY 2.1. Pojęcie We współczesnej literaturze językoznawczej konstrukcje z zewnętrznym dativus posesywnym definiuje się jako „[...] konstrukcje, w których semantyczna relacja posiadacz–przedmiot posiadania jest wyrażana poprzez zakodowanie posiadacza jako podstawowej relacji gramatycznej czasownika oraz w składniku odrębnym od tego, który zawiera przedmiot posiadania.” Mimo że fraza posiadacza jest zakodowana jako podstawowy argument, nie jest ona licencjonowana przez ramę argumentową samego rdzenia czasownika.” (Payne & Barshi 1999: 3) Zewnętrzny datyw posesywny w rozumieniu przyjętym tutaj został po raz pierwszy zidentyfikowany i opisany przez Haversa (1911). Zaproponowany przez niego termin brzmiał dativus sympatheticus i odzwierciedlał pogląd na ten datyw jako przypadek, za pomocą którego można wyrazić sympatyczny stosunek wobec osoby poddanej działaniu opisanemu przez czasownik. Według Haversa dativus sympatheticus występuje naprzemiennie z bardziej „obiektywnym” dopełniaczem, który jedynie stwierdza istnienie relacji posiadania. W nowszej literaturze językoznawczej takie użycie datywu jest zwykle określane mianem posiadania zewnętrznego (EP). W ostatnich latach stało się ono przedmiotem szeroko zakrojonych badań typologicznych. We wprowadzeniu do zbioru opracowań poświęconych temu zagadnieniu Payne i Barshi stwierdzają, że posiadanie zewnętrzne jest cechą charakterystyczną wielu języków nie tylko z rodziny indoeuropejskiej, lecz także wielu tak zwanych języków egzotycznych, w tym języków Azji Południowo-Wschodniej, Ameryki Południowej, Ameryki Północnej i Mezoameryki, języków australijskich, afrykańskich, pacyficznych, semickich i kaukaskich (Payne & Barshi 1999: 3). Języki bałtyckie, zwłaszcza litewski, nie powinny stanowić wyjątku. Litewski jest oczywiście jednym z języków indoeuropejskich wymienionych przez Haversa, lecz materiał, którym dysponował, był ograniczony. Fraenkel, autor pierwszej monografii poświęconej składni przypadków litewskich, wymienia dativus sympatheticus jako odrębny typ (podążając pod tym względem za Haversem). Zauważa jednak, że języki bałtyckie często preferują przydawkowy dopełniacz tam, gdzie inne języki indoeuropejskie (zwłaszcza słowiańskie i germańskie) użyłyby celownika (Fraenkel 1928: 57-60). Jednakże, jak wskazuje Holvoet (2001: 202), Fraenkel oparł swoje wnioski głównie na tekstach starolitewskich i nie uwzględnił faktów łotewskich. 2.2. Typy podstawowe Pomimo pewnej fundamentalnej jedności poszczególne języki wykazują różne wzorce oznaczania dzierżawczego celownika. Muszą występować dwa główne składniki, mianowicie posiadacz i przedmiot posiadania. Haspelmath (1999: 110) wymienia cztery prototypowe wzorce posiadania zewnętrznego w językach europejskich: POSIADANIE ZEWNĘTRZNE W JĘZYKU LITEWSKIM | 27 Possessor Possessum a. PODMIOT V DAT DOPEŁNIENIE b. PODMIOT V DAT DOPEŁNIENIE PP G. SUBJ V DAT PP d. V DAT SUBJ Haspelmath (1999: 110) charakteryzuje celownik zewnętrznego posiadacza jako argument frazy nominalnej oznaczony celownikiem na poziomie zdania, podczas gdy posiadany obiekt jest dopełnieniem bliższym, argumentem lokatywnym oznaczonym frazą przyimkową albo podmiotem czasownika nieakuzatywnego. Fakty te sugerują, że języki europejskie wymagają celownika lub przyimkowej frazy o funkcji podobnej do celownika dla posiadacza, podczas gdy posiadany obiekt może się różnić w zależności od danego języka. Szerszą perspektywę typologiczną przyjmują Payne i Barshi, których próby sformułowania uogólnienia niezależnego od języka są siłą rzeczy mniej szczegółowe pod względem formalnych właściwości tej konstrukcji: stwierdzają oni, że w konstrukcji posesywnej posiadacz (PR) może być wyrażony jako „podmiot, dopełnienie bliższe, dopełnienie dalsze lub celownik, albo jako ergatyw lub absolutyw, w zależności od typu języka”. Oznacza to, że PR może być wyrażony tak jak bezpośredni, rządzony argument jednego z trzech uniwersalnie poświadczonych podstawowych typów predykatów (nieprzechodniego, przechodniego lub ditranzytywnego- ). W niektórych językach PR może być również wyrażony za pomocą zaimka lub afiksu zaimkowego wewnątrz frazy nominalnej zawierającej posiadany obiekt; ale kodowanie wewnątrz frazy rzeczownikowej w dopełniaczu nie może być jedynym wyrażeniem PR. Ponadto relacja posiadacz–przedmiot posiadany nie może być zawarta w posesywnym predykacie leksykalnym, takim jak have, own lub be located at, a rdzeń czasownika leksykalnego nie ma w żaden inny sposób PR w obrębie swojej podstawowej ramy argumentowej.” (Payne & Barshi 1999: 3) Na potrzeby niniejszego artykułu definicja Haspelmatha ma wystarczający stopień ogólności. Przystąpimy teraz do próby sformułowania prototypowych właściwości posiadania celownikowego. of 2.3 Cechy prototypowe W językach europejskich wyróżnia się dwa główne typy posiadaczy: POSIADACZA ADNOMINALNEGO LUB WEWNĘTRZNEGO oraz POSIADACZA ZEWNĘTRZNEGO. Ogólnie rzecz biorąc, główna różnica między nimi polega na tym, że posiadacze wewnętrzni zazwyczaj wyrażają zarówno posiadanie zbywalne (jak w Onos masina ‘samochód Anny’), jak i posiadanie niezbywalne (jak w Onos ranka ‘ręka Anny’), podczas gdy posiadacz zewnętrzny jest prototypowo posiadaczem „odpowiedniej części ciała wyrażonej przez odrębny składnik na poziomie zdania w przypadku celownika, który nie jest częścią tej samej frazy co przedmiot posiadany” (Konig 2001: 970). (1) Niemiecki: Trzęsą mi się ręce. lit. The hand is trembling. trzęsą mi się ręce. „Trzęsą mi się ręce.” 28 | JURGITA KEREVICIENE (2) Niemiecki Powiedziałem mu to prosto w twarz. lit. Powiedziałem mu to prosto w oczy. Ja to mu. DAT do twarzy powiedział „Powiedziałem mu to prosto w twarz.” Z syntaktycznego punktu widzenia possessum jest zwykle dopełnieniem bliższym, podczas gdy possessor może być dopełnieniem bliższym lub dalszym. Jednakże w różnych językach występuje bardzo duża różnorodność konstrukcji. Na przykład w języku szwedzkim possessor (PR) może być rodzajem określenia lokalizacyjnego, w innych językach może być rzeczownikiem inkorporowanym albo może być wyrażony jako dopełnienie (Payne & Barshi 1999: 6-8). Prototypowa konstrukcja zewnętrznej posesywności musi spełniać ŚCISŁY WARUNEK ODDZIAŁYWANIA, tj. zewnętrzni possessorzy są możliwi tylko wtedy, gdy uważa się, że possessor jest mentalnie dotknięty przez opisaną sytuację. Ponieważ warunek oddziaływania nie jest jednakowo silny w różnych językach, Haspelmath (1999: 113) przedstawia cztery hierarchie implikacyjne odzwierciedlające różne cechy, w odniesieniu do których można sformułować „siłę oddziaływania”: a. HIERARCHIA ŻYWOTNOŚCI (w której konstrukcje EP są preferowane, jeśli possessor jest a) zaimek osobowy 1%/ 2" = zaimek osobowy 3“ = nazwa własna > inny byt żywotny = nieżywotny. b. HIERARCHIA SYTUACJI (w której konstrukcje EP są preferowane, jeśli predykat jest) oddziałujący na pacjensa = dynamiczny nieoddziałujący = statyczny. c. HIERARCHIA NIEZBYWALNOŚCI, (zgodnie z którą konstrukcje EP są preferowane, jeśli possessum jest) częścią ciała = elementem odzieży = innym kontekstowo unikatowym przedmiotem. d. HIERARCHIA RELACJI SKŁADNIOWYCH, (zgodnie z którą konstrukcje EP są preferowane, jeśli relacja składniowa possessum jest następująca:) PP = dopełnienie bliższe = podmiot czasownika nieakuzatywnego = podmiot czasownika nieergatywnego = podmiot czasownika przechodniego. Stwierdzenie „konstrukcje EP są preferowane” oznacza tutaj, że jeśli konstrukcja EP jest możliwa dla pozycji znajdującej się w dowolnym punkcie hierarchii, to dana konstrukcja EP jest również możliwa dla wszystkich pozycji wyższych w hierarchii. W odniesieniu do wszystkich tych hierarchii języki europejskie nakładają dość ścisłe wymagania na swoje konstrukcje EP. Na przykład w odniesieniu do Hierarchii Animacyjności wiele języków wydaje się ograniczać swoje konstrukcje EP do ożywionych posiadaczy. W odniesieniu do Hierarchii Sytuacyjnej w tej konstrukcji zazwyczaj mogą występować tylko czasowniki oznaczające zdarzenie. W odniesieniu do Hierarchii Niezbywalności konstrukcje EP z celownikiem są niekiedy ograniczone do sytuacji, w których possessum jest określeniem części ciała, a wtedy possessor podlega maksymalnemu oddziaływaniu. W odniesieniu do Hierarchii Relacji Składniowych possessum jest na ogół frazą przyimkową, dopełnieniem bliższym lub podmiotem czasownika nieakuzatywnego (Haspelmath 1999: 112-115). Uwzględniając zaproponowany system hierarchii EP, można porównać syntaktyczne i semantyczne osobliwości konstrukcji EP w poszczególnych językach europejskich. W ten sposób powinno być również możliwe sformułowanie kilku wstępnych stwierdzeń dotyczących pozycji litewskiego zewnętrznego dativu posesywnego na wszystkich czterech istotnych klinalach. ZEWNĘTRZNE POSIADANIE IN LITEWSKIE | 29 3. KONSTRUKCJE Z ZEWNĘTRZNE POSIADACZE IN LITEWSKI 3.1. Właściwości składniowe Wyżej wymienione opisy prototypowych of konstrukcji posesora z posiadaniem in zewnętrznym (Haspelmath, Payne i Barshi) wydają to się pasować do Konstrukcje litewskie doskonale. It is łatwo to zauważyć, że Litewski posiadacz is zawsze a życzliwy of dopełniacz pośredni, podczas gdy posiadane is a jest a podmiotem, dopełnieniem bliższym or an fraza ukośna, por. : (3) Ciało Vincukaiš sa nagle zamarzį ło kość. Ciało Vincukasa: DAT natychmiast to zamarzło kość „Natychmiast Ciało Vincukasa zamarzło to kość.” (4) Chciałem poprosić o załatanie rękawa marynarki w łokciu. I chciał to zapytać kurtkę:DAT łokieć:Acc naprawić ‘I chciał to zapytać cię naprawić to łokieć of my kurtkę.” (5) Żmija ukąsiła człowieį kowi rękę. pszczoła użądliła osobę:DAT w rękę „Pszczoła użądliła a osobę w in rękę.” Gdy czasownik jest is przechodni, istnieją następujące możliwości: possessum jest is wskazane jako dopełnienie by bliższe (6, 7) or by a fraza przyimkowa (8, 9): (6) Ji sulaužē jam kaire rankg. złamała mu:DAT lewą rękę. „Złamała mu lewą rękę” (7) Okulista dopasował babci okulary. okulista dopasowuje babci:DAT okulary. „Okulista dopasował okulary babci.” (8) Jis sušnibždėjo jai kažką ausį. į he whispered her:DAT something into ear „Wyszeptał jej coś do ucha.” (9) Jis sviedė pagalvę vaikui veidą. į he threw pillow:Acc child:DAT into face „Rzucił poduszkę a w twarz dziecka.” A niewielka liczba of czasowników wykazuje a konstrukcję odbiegającą od sformułowanego powyżej prototypowas ego wzorca. It is również zaobserwowano in niemiecki. Są to przypadki, w których posiadacz może być najwyraźniej wyrażony be nie tylko celownikiem, lecz by także biernikiem. by Alternację można zilustrowbe ać następującymi przykładami: (10) a. Niem. Er kiisste sie auf die Wange. b. Niem. Er kiisste ihr auf die Wange. 30 | JURGITA KEREVICIENE (11) a. lit. On pocałował ją w policzek. pocałował ją:Acc w policzek b. lit. On pocałował jej w policzek. pocałował jej:Dat w policzek. ‘Pocałował ją w policzek.’ Różnica wydaje się polegać na tym, że biernik przy czasowniku „całować” implikuje pacjensa, który jest świadomy tego procesu i którego proces ten dotyka. W przypadku celownika proces w istotny sposób dotyczy części ciała (frazy nominalnej będącej dopełnieniem), a struktura jest zasadniczo skoncentrowana na części. Z drugiej strony, w przypadku biernika struktura jest skoncentrowana na całości, tj. posiadacz (fraza nominalna będąca dopełnieniem) jest przede wszystkim poddany oddziaływaniu, podczas gdy część jest wskazana w przypadku zależnym (miejscownikowym) (Lamiroy & Delbecque 1998: 40). W tym przypadku, gdy posiadacz jest wyrażony biernikiem, część ciała lub possessum może zostać pominięte; przeciwnie, jeśli posiadacz jest wyrażony celownikiem, possessum jest obligatoryjne i bez niego zdanie byłoby w języku litewskim niegramatyczne, por.: (12) Jis pabučiavo ją į skruostą. pocałował ją:ACC w policzek ‘Pocałował ją w policzek.’ (13) Jis pabučiavo ja. pocałował ją:ACC ‘Pocałował ją.’ (14) Jis pabučiavo jai į skruostą. pocałował jej:DAT w policzek ‘Pocałował ją w policzek.’ (15) *Jis pabučiavo jai. on pocałował ją:DAT „On ją pocałował.” Osobliwością struktur takich jak (10b, 11b) jest to, że w przeciwieństwie do większości konstrukcji z zewnętrznym posiadaczem celownikowym nie mają one dokładnych odpowiedników z wewnętrznym posiadaczem dopełniaczowym. Jeśli użyty jest posiadacz wewnętrzny, przedmiot posiadania zwykle występuje jako dopełnienie bliższe, a nie jako fraza oblique: (16) Er kiisste ihre Wange. (17) *Er kiisste auf ihre Wange. (18) Jis pabučiavo jos ranką. on pocałował jej rękę:Acc (19) *Jis pabučiavo | jos ranką. on pocałował w jej rękę Konstrukcje takie jak (14) są poświadczone tylko w ograniczonej liczbie języków. Zwykle oznaczanie possessum przypadkiem oblikiem (lokatywnym) idzie w parze z oznaczaniem possesora przypadkiem DO (ale wtedy konstrukcja nie ma zewnętrznego possesora w tym sensie, że celownik występuje naprzemiennie z adnominalnym dopełniaczem); konstrukcja z zewnętrznym possesorem w celowniku wymaga, aby possessum znajdowało się w pozycji DO, por. następujące przykłady z języka rosyjskiego: ZEWNĘTRZNE POSIADANIE W JĘZYKU LITEWSKIM | 31 (20) On poceloval ee v ruku. on pocałował ją:ACC w rękę (21) On poceloval ej ruku. on pocałował jej:DAT rękę:ACC „Pocałował ją w rękę.” W tym przypadku występuje podobne rozróżnienie semantyczne jak to sformułowane dla (12), (14), mianowicie (20) jest zorientowane na całość, podczas gdy (21) jest zorientowane na część. Ponieważ rodzaj ogniskowania, o którym mowa tutaj, wiąże się ze znakowaniem DO, możemy określić oboczne znakowanie possessum w (20) oraz celownikowe znakowanie possesora w (21) jako defokussowanie. Oznaczałoby to, że omawiane tutaj konstrukcje niemieckie i bałtyckie łączą typ znakowania „defokussowania possesora” z typem znakowania „defokussowania possessum”. Redundancja tego znakowania wyjaśniałaby jego względną rzadkość. Tak więc, ogólnie rzecz biorąc, pomimo omówionych powyżej przypadków odbiegających od normy, język litewski ma prototypowe konstrukcje z zewnętrznymi celownikami posesywnymi. Jeśli chodzi o typy peryferyjne, Konig słusznie wskazuje, że „dodatkowe wzorce wydają się być konsekwencją specyficznego znaczenia (wpływu czegoś, co dzieje się z possessum, na possesora), typowo związanego z rolą semantyczną” (Konig 2001: 975); w grę mogą również wchodzić czynniki pragmatyczne. 2.5 Właściwości semantyczne Właściwości semantyczne należy badać w odniesieniu do wszystkich trzech składników konstrukcji z EP: posiadacza, przedmiotu posiadania oraz predykatu leksykalnego. Jeśli chodzi o posiadacza, żywotność jest jednym z najczęściej wymienianych ograniczeń. Również w literaturze litewskiej wskazywano (Sukys 1998: 157), że aby konstrukcje z zewnętrznym posiadaniem były akceptowalne, wymagani są posiadacze żywotni. Można to rozumieć na dwa sposoby: celownika nie używa się w przypadku rzeczowników gramatycznie oznaczonych jako nieżywotne (20), ale nawet w przypadku rzeczowników oznaczonych jako żywotne celownik nie zostanie użyty, jeśli odniesienie dotyczy osoby zmarłej (23a, b): (22) Chciałem znaleźć spodeczek do filiżanki (*filiżance). Chciałem znaleźć filiżankę:GEN (*filiżance:DAT) spodek:ACC „Chciałem znaleźć spodek należący do tej filiżanki.’ (23) a. Pabuciuok senelei (*senelés) ranką. pocałuj:IMPER babcia:DAT (*babcia:GEN) ręka:Acc „Pocałuj rękę babci.” b. Vaikai bučiavo mirusios senelės (*senelei) Dzieci całowały zmarłej babci GEN. (babcia:DAT) tylko rękę. tylko ręka:Acc „Dzieci pocałowały tylko rękę swojej zmarłej babci.” (na pogrzebie) 32 | JURGITA KEREVICIENE Prototypowi zewnętrzni posiadacze, według Koniga (2001), są najczęściej ożywieni, ludzcy, a nawet uczestniczący w akcie mowy. Zarówno w języku litewskim, jak i w pozostałych badanych językach europejskich ograniczenie dotyczące ożywioności można sformułować w kategoriach dobrze znanej hierarchii ożywioności: HIERARCHIA OŻYWIONOŚCI: zaimek 1./2. osoby > zaimek 3. osoby => imię własne = inny rzeczownik ożywiony = rzeczownik nieożywiony. Jeśli konstrukcja z zewnętrznym posiadaczem jest możliwa dla typu posiadacza znajdującego się nisko w hierarchii, jest ona również możliwa dla każdego posiadacza znajdującego się wyżej w tej skali (Haspelmath 1999: 113). W języku litewskim możliwe są wszystkie te typy, ale ostatni z nich jest raczej rzadki i zwykle wiąże się z użyciem metaforycznym, por. (24), (25): (22) Vaikai sulaužė Onai akinius. dzieci rozbiły Annę:DAT. okulary:ACC „Dzieci rozbiły okulary Anny.” (23) Jis nukirto medžiui šaką. on ściął drzewu:DAT gałąź:ACC „Ściął gałąź drzewa.” Charakterystyka semantyczna possessum zależy od pewnych uniwersalnych hierarchii semantycznych. Najczęściej spotykana hierarchia to: niezbywalne = zbywalne; Payne i Barshi proponują następującą rozszerzoną wersję hierarchii Haspelmatha: HIERARCHIA NIEZBYWALNOŚCI: część ciała = relacja część–całość = inne niezbywalne = zbywalne + proksymalne = odzież > zbywalne + dystalne = nieposiadające posiadacza > inny kontekstowo unikatowy przedmiot (Payne & Barshi 1999: 14). Jeśli chodzi o typy czasowników występujących z zewnętrznymi posiadaczami, możemy wyróżnić kilka charakterystycznych typów, zasadniczo odpowiadających tym wyodrębnionym przez Lamiroy i Delbecgue- ’a (1998: 43–44): + czasowniki dynamiczne, tj. czasowniki wyrażające działania fizyczne, takie jak suduoti (uderzyć), perplēšti (rozerwać- ), sudaužyti /sulaužyti (rozbić), sviesti (rzucić); + czasowniki kauzatywne, tj. wyrażające czynności, które powodują, że obiekt ulega określonej zmianie, np. nupjauti /nukirsti (odciąć), nuskinti, nugnybti (zerwać, uszczknąć- ), amputuoti (amputować); + czasowniki ruchu, tj. wyrażające zmianę pozycji, np. pakelti (podnieść), nuleisti (opuścić), pasukti (obrócić); + czasowniki inchoatywne, tj. wyrażające czynność mającą określony punkt, który zbiega się z początkiem nowego stanu, np. sustorēti (przytyć- ), (iš)rausti (zaczerwienić się); + czasowniki statyczne wyrażające stany cierpienia, np. skaudėti (boleć). 3. WNIOSEK W niniejszym artykule przeanalizowano dwa aspekty celownika zewnętrznego posiadania. Po pierwsze, sformułowano ogólną koncepcję oraz przedstawiono główną różnicę w odniesieniu do innych zastosowań Šukys, J. 1998: Lietuvių kalbos linksniai ir prielinksniai: vartosena ir normos, POSIADANIE ZEWNĘTRZNE W JĘZYKU LITEWSKIM | 33 pokrótce omówiono celownik. Następnie wnioski teoretyczne uzyskane w pierwszej części artykułu zostają zastosowane do materiału litewskiego. Nawet na podstawie wstępnych obserwacji poczynionych w niniejszym artykule staje się jasne, że konieczne jest zrewidowanie stwierdzenia Haspelmatha (1999), zgodnie z którym języki bałtyckie, wraz z językami wschodniosłowiańskimi, bałtyckofińskimi i węgierskim, należą do peryferii prototypowego obszaru zewnętrznego posiadacza w celowniku w językach europejskich. Wydaje się, że materiał Haspelmatha obejmuje jedynie język łotewski, który pod tym względem zasadniczo różni się od litewskiego. W rzeczywistości litewski celownik zewnętrznego posiadania dość dokładnie odpowiada prototypowi europejskiemu. Niniejszy artykuł jest jedynie pierwszą próbą analizy litewskich konstrukcji z zewnętrznym posiadaniem. Konieczne są dalsze badania, aby dokładniej sformułować ograniczenia dotyczące żywotności, doznawania skutków itp. REFERENCES AMBRAZAS, V., red., 1997: Gramatyka współczesnego języka litewskiego. Wydanie 2, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. FRAENKEL, E. 1928: Składnia przypadków litewskich, Kowno: Drukarnia Państwowa. HASPELMATH, M. 1999: Posiadanie zewnętrzne w europejskiej perspektywie arealnej. W: Payne, Barshi, red., 1999, HAVERS, W. 1911: Untersuchungen zur Kasussyntax der indogermanischen Sprachen, Strassburg: Karl J.Trūbner. HOLVOET, A. 2001: O wariantywności celownika posesywnego z adnominalnym dopełniaczem w językach bałtyckich (szczególnie w języku łotewskim). Boeder, W., Hentschel, G., red., Variierende Markierung von Nominalgruppen in Sprachen unterschiedlichen Typs, Oldenburg: Bibliotheksund Informationssystem der Universitāt Oldenburg (Studia Slavica Oldenburgensia, 4), 201-217. KONIG, E. 2001: Posiadacze wewnętrzni i zewnętrzni. Haspelmath, M. i in., red., Typologia językowa i uniwersalia językowe. 109-135. Międzynarodowy podręcznik, t. 2. Berlin, Nowy Jork: De Gruyter, 970-978. KONIG, E., HASPELMATH, M. 1998: Konstrukcje z zewnętrznym posiadaczem w językach Europy. W: Feuillet, J., red., Actance et valence dans les langues de "Europe, Berlin-Nowy Jork: Mouton de Gruyter, LAMIROY, B., DELBECQUE, N. 1998: Celownik posesywny w językach romańskich i germańskich. Van Belle, W., Van Langendonck, W., red., Celownik, t. 2: Studia teoretyczne i kontrastywne, Amsterdam: John Benjamins (Przypadek i relacje gramatyczne w różnych językach, 3), 29-74. PAULAUSKIENE, A. 1989: Kategorie gramatyczne rzeczowników języka litewskiego, Wilno: Mokslas. PAYNE, D. L., BARSHI, I. 1999: Posiadanie zewnętrzne: co, gdzie, jak i dlaczego. Payne, Barshi, red., 1999, PAYNE, D. L., BARSHI, I., red., 1999: Posiadanie zewnętrzne, Amsterdam: John Benjamins. (Typological Studies in Language, 39.) PODLESSKAYA, V.1., RAKHILINA, E. V. 1999: Posiadanie zewnętrzne, refleksywizacja i części ciała w języku rosyjskim. 525-606. 3-29. Payne, Barshi, red., 1999, 505-521. Kaunas: Šviesa. VAN HOECKE, W. 1996: The Latin dative. Van Belle, W., Van Langendonck, W., red., The Dative, t. 1, Descriptive Studies, Amsterdam: John Benjamins (Case and Grammatical Relations Across Languages, 2), 3–38. Jurgita Kerevičienė Otrzymano 2004 03 08 Uniwersytet Wileński Wydział Humanistyczny w Kownie ul. Muitinės 12, 44280 Kowno, Litwa