Liaudiški augalų pavadinimai, siejami su augalo gydomosiomis savybėmis

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA L (2004), 11–24 Ludowe nazwy roślin związane z leczniczymi właściwościami roślin AURELIJA GENELYTĖ Instytut Języka Litewskiego, Wilno Artykuł dotyczy litewskich fitonimów (nazw roślin) opartych na przypisywanych danym roślinom właściwościach leczniczych. Materiał zaczerpnięto zarówno z piśmiennictwa, jak i z żywych gwar. Nazwy roślin omawiane w niniejszym artykule obejmują (a) nazwy organów i płynów ludzkiego ciała, (b) nazwy chorób, które omawiane rośliny mają rzekomo leczyć, oraz (c) słowa odnoszące się do objawów takich chorób. Nazwy roślin tego typu są nadal szeroko używane we współczesnych gwarach litewskich, lecz ich zasięg terytorialny jest zazwyczaj ograniczony. 1. UWAGI WSTĘPNE Od najdawniejszych czasów ludzie leczą choroby i dolegliwości różnymi roślinami leczniczymi. Na Litwie tradycje medycyny ludowej i zielarstwa są bardzo stare. Według botaników w naszym kraju rośnie ponad 2000 roślin leczniczych (Puidokas 2002: 4), toteż całkiem zrozumiałe jest, że w XIX–XX wieku wielu mieszkańców litewskiej wsi nieco znało się na leczeniu ziołami — była to codzienność ich życia. Niemal każde zioło uważano za lekarstwo: Wszystkie zioła to lekarstwa, tylko trzeba wiedzieć, które na co Dj (LKŽ,). Tylko źdźbło nie jest lekarstwem, a tak wszystkie zioła leczą PNMZ (LKZ,,,, 947). Według R. Trimakasa pod koniec XIX wieku na litewskiej wsi dominowały ludowe sposoby leczenia. Z usług oficjalnej medycyny korzystano rzadko; w razie choroby chętniej wybierano usługi zielarzy (czasem także znachorów), a osoby te cieszyły się w społeczności wiejskiej niemałym autorytetem. Zdaniem autora istniał nawet swoisty podział między płciami: chirurgię ludową i weterynarię uważano za zajęcie męskie, a zielarstwo — za kobiece (Trimakas 2001: 19). W literaturze naukowej bogaty materiał dotyczący medycyny ludowej i weterynarii często omawia się z różnych perspektyw, ponieważ może on być przedmiotem badań kilku dyscyplin — antropologii, biologii, etnologii, folklorystyki, medycyny, farmacji, a nawet lingwistyki —. Stare wiejskie kobiety jeszcze i dziś znają bardzo wiele roślin leczniczych i nazywają je własnymi gwarowymi nazwami, których nie znajdziemy ani w podręcznikach botaniki, ani w naukowych opisach roślin. Ludowe fitonimy (por. gr. gutéy ‘roślina’) są doskonale rozumiane przez miejscowych ludzi i przekazywane z pokolenia na pokolenie przetrwały do naszych dni, ponieważ wiedza zgromadzona przez zielarki nie była uważana za tajemnicę (w przeciwieństwie do wiedzy znachorów-przepowiadaczy- ); przejmował ją ten, kto bardziej się tym interesował lub miał skłonność do zbierania ziół (Trimakas 2001: 19). W żywej mowie używa się tysięcy obrazowych ludowych nazw roślin (np. tylko w gwarach północnopaneweżyskich zapisano ponad 800 ludowych fitonimów o różnych rdzeniach). Często ta sama roślina nie tylko w różnych gwarach — nawet w poszczególnych wsiach nazywana jest zupełnie inną nazwą, ponieważ 12 | AURELIJA GENELYTĖ użytkownicy języka zwracają uwagę na różne cechy wyróżniające rośliny, tzn. w procesie poznawczym różni się aspekt profilu (kąt widzenia- ), który staje się ważny w określonej sytuacji podczas utrwalania przedmiotu lub zjawiska. W procesie nominacji szczególnie ważne jest profilowanie, tzn. określone, specyficzne postrzeganie przedmiotu, którego podstawą jest taka czy inna cecha, właściwość, funkcja przedmiotu itp., a zatem takie czy inne kategoryzowanie przedmiotu, przypisanie go do jednej lub innej kategorii (Gudavičius 2000: 50). W żywej mowie stosunkowo niewiele używa się nazw wskazujących na lecznicze właściwości roślin. Większość fitonimów używanych w gwarach stanowią nazwy według zewnętrznych cech rośliny (nazwy określające kształt, kolor kwiatów, liści lub owoców rośliny, ich podobieństwo do jakiegoś istniejącego w rzeczywistości atrybutu itp.). Ponieważ ludzie mają skłonność do postrzegania całego świata za pomocą obrazów, również w nazywaniu roślin w systemie nominacyjnym dominują nazwy oparte na cechach wizualnych. Ponadto wymiera starsze pokolenie wiejskie z początku XX wieku, które znało wiele roślin leczniczych, wiedziało, jakie zioło leczy daną chorobę, i na podstawie tych właściwości leczniczych nazwało niemało roślin. Jednak podczas gromadzenia materiału etnologicznego dotyczącego medycyny ludowej i zapisywania ludowych nazw roślin w gwarach języka litewskiego odnotowano także kilkadziesiąt fitonimów (najczęściej są to nazwy roślin leczniczych), które określają lecznicze właściwości konkretnej rośliny. Materiał zebrany przez autorkę z gwar, a także dane LKŽ i LKŽ, pokazują, że ludowe fitonimy związane z leczniczymi właściwościami roślin można podzielić na kilka grup znaczeniowych. 2. FITONIMY UTWORZONE Z NAZW CZĘŚCI CIAŁA CZŁOWIEKA NAZW Należy wyróżnić dwie grupy takich nazw. 2.1. Fitonimy, których wyrazem podstawowym wskazuje się, jaka część ciała jest leczona: 2.1.1. oko: akėlė (SLu —2LKZ 152)! akisopai (LBŽ 139 [PN]), akišvietė (LBŽ 139), akisvita (LBZ 139 [P]), akšvita (P -LKZ 87), akute (LBZ 139) ‘świetlik’ _(Euphrasia) —w medycynie ludowej od dawna leczy się wywarem z ziela choroby oczu (LBZ 139; VA 1973: 31); 2.1.2. ucho: ausgyda (P, LBZ 45 —*>LKŽ 500), ausiagydė (LBZ 45, RS —*LKŽ 1500), ausigydé (LBZ 45, BZ 40 —KZ, 500) ‘mierznica’ (Ballota) —roślina lecznicza, której wywarem leczy się choroby uszu (LBŽ 45; LVAS 1941: 16); 2.1.3. śledziona: blužnažolė (J, K, LBZ 88 —2LKZ,957- ), blužniažolė (LL 228 —*LKŽ, 957), blužniės žolė (D.POSK —LEZ, 959) ‘szczawik’ (Chrysosplenium) —wywar stosuje się na choroby śledziony (LBŽ 88); blužnpapartis (P, LBŽ 35 —?*LKŽ, 957) ‘kalnarūtė' (Asplenium) —ziele dawniej stosowano do leczenia chorób śledziony (LBŽ 35); również nazwa rośliny jest umotywowana w językach klasycznych, por. gr. orAny ‘bluznis’; 2.1.4. dantis: dantgalba (LBZ 237 [P]) ‘skéstukas’ (Odontites) —napar stosuje się jako lek przeciw bólowi zębów (LBZ 237); dantvyra (LBZ 178 [P]) ‘debesylas’ (Inula) —odwar z korzeni wzmacnia dziąsła (VA 1973: 79); į W artykule akcentowane są te fitonimy, które w LKŽ, LKŽ lub innych źródłach podane są z oznaczonym akcentem. LUDOWE NAZWY ROŚLIN | 13 2.1.5. inkstas: inkstaglobė (P, LBZ 247 —LKZ,, 171) “sienažolė' (Parietaria) —roślina lecznicza, stosowana do leczenia chorób nerek (LBZ 247; LVAS 1941: 62); 2.1.6. kaklas: kaklazole (LBZ 57 [Brz, PN], RTN —LKŽ, 92), kaklinélis (LBZ 57 [PN] —LKZ, 93), kaklinycia (LBZ 57 [BRZ] —LKZ, 93), kaklinikas (LS —LKŽ, 94) ‘paprastoji juodgalve’ (Prunella vulgaris) —w medycynie ludowej gardło płucze się odwarem z ziela (LBŽ 58; VA 1973: 128; Jankevičienė 1987: 154): Kai kaklą užstoja, reikia gerti kaklinykų arbatą Lš (LKZ, 94); 2.1.7. kaulas: gyvakaulé (MT —LKZ, 361), gyvakaulis (LBZ 338), kaulažolė (J, LBZ 338, Kp, Pc —LKŽ, 431; PNM —LKZ.), kaulazolé (VARN, Sp —LKŽ,, 431; GDR — LKZ,), kaulažolynis | (J, LBŽ 338 [RK], NDŽ, ŠvNč, Ds —LKŽ, 431), kaulažolis (LBZ 338 [P], AK, NJ, Ds —LKZ, 431; PNM —LEZ), kauliaSaknis (PNM —LKZ,), kauliažolė (PNM —LKŽ k) kauliažolynis (GMz, KTK, TRGN—LKŽ „ 432), kauliažolis (Ds —LKZ, 432; PNM —1LKZ), kauliazolis (GDR —LKZ,) ‘vaistine taukė' (Symphytum officinale) —roztarte korzenie rośliny stosuje się do leczenia złamań kości (LBZ 338; VA 1973: 359; VAK 1976: 688): Kaului lūžus, bobos kaulažoliu gydydavo Ds (LKZ, 431). Kaulažolynį stosuje się, gdy człowiek zachoruje na kości, na choroby kości, Ds (LKZ, 431). Korzeń żywokostu kwitnie na biało. Wykopuje się go, jego korzeń jest, tu tylko jego kwiaty. Trzeba wykopać, zetrzeć i obwiązać. Otóż kiedy boli, gdy komuś kości są złamane, to obwiązuje się je, szybciej się zrastają, Pnm (LKŽ,). Podobna motywacja nazw roślin występuje także w innych językach: łac. Symphytum utworzone od gr. cupgpvo ‘zrosić’; por. niem. Beinwell, ang. boneset, pol. żywokost; 2.1.8. wątrobnik: kepingelbė (P, LBZ 22 —LKZ, 581), kepenų Zolelé (LBZ 22) ‘fiołek trójlistkowy’ (Hepatica nobilis). Jest to kalka z języka greckiego, por. gr. nap, navos ‘wątroba’ — trójklapowe liście rośliny swoim kształtem przypominają wątrobę- ?. Ta sama motywacja nazwy występuje także w wielu innych językach: niem. Leberbliimchen, ang. liverwort, ros. печёночница; 2.1.9. krwawnik: kraiijo žolė (D.Pošk, P, Sp —LKŽ, x 960), kraujanosė (LBŽ 5 [BRŽ]), kraujanésis (LBZ 5 [PN], DZ, DKK, ŠMN —LKŽ,, 461), kraūjės (LBZ 5 [ŠvNč] —LKZ,, 463), kraujinirikas (kraujinykas) (BZ 107, Mr, LBZ 5 -LKZ,, 463), kraujutis (J, LBZ 5, AL, AUK, SLv —LKZ,, 466), kraiizole (NDZ —LKZ,, 485) ranjazolé (Achillea) — preparaty z kwiatów, liści i ziela stosuje się do hamowania różnego rodzaju krwawień, zwiększają krzepliwość krwi (LBŽ 6; VA 1973: 163; VAK 1976: 16; VAA 1983: 58; Jankevičienė 1987: 140): Kraujanosiais užkišk nosį, ir nustos kraujas DKK (LKZ,, 461). Duoks kraujanosio — strasznie leci krew UT (LKZ,, 461). Aby „zatamować krew”, na ranę kładą krajucie AUK (LKZ,, 466). Połóż krajuciu, a krew przestanie płynąć SLv (LKZ,, 466); dołek krwi (LBZ 310 —LKZ, | 462), kraijasakné (TRGN —LKZ,, 462), kraujélis (TRGN —LKŽ,, 463), krwawy (TRGN —“LEZ,, 463), kraujotenis (LBZ 310 [1]), kraujotraukis (IM 1862, 31, LBZ 310 1] -465), kraujūtis (BZ 218, LBZ 310, NDZ —LEZ,, 466), kraustaba (P, LBZ 310 —sy „ 472), kraiizole (J, KAIR -LKZ,, 485) kraujalaké’ (Sanguisorba) — odwar ziela lud stosuje na rany 2 Według Lévi-Straussa gatunki roślin posiadające jakąś zapamiętywalną cechę, określony kształt, kolor lub zapach, dają obserwatorowi prawo sądzić i twierdzić, że wspomniane cechy wskazują na pewne, również zapamiętywalne, lecz ukryte właściwości roślin. Dlatego ludzie, choćby tymczasowo, zwracają uwagę na zmysłowy związek między dwiema rzeczami, np. na to, że żółte soki roślin leczą choroby śledziony, kwiaty roślin o żółtej lub czerwonej barwie nadają się do leczenia narządów wewnętrznych mających ten kolor, liście podobne do wątroby leczą choroby wątroby itd. (Lévi-Strauss 1997: 28). 14 | AURELIJA GENELYTĖ leczyć, napar pije się na krwawą biegunkę (LBŽ 311; Jankevičienė 1987: 172; MVAE 2002: 353): Kraužolė dla zwierząt przeciw krwiomoczowi KAIR (LKZ, 485). Por. nazwy roślin w innych językach: łac. Sanguisorbia utworzona od sanguis ‘krew’, sorbere "ssać", —kłącze zawiera dużo garbników i tamuje krwawienie. Por. także ros. kposoxaebka, pol. krwišciąg, ang. blood-root; krwawnica (VRN —LKŽ,, 462), krwawnik (VRN —LKŽ,,, 462) "pięciornik błotny' (Comarum palustre) —odwar z ziela w medycynie ludowej stosowany na podwyższone ciśnienie krwi i różne krwawienia (VA 1973: 361): Gdy dodadzą krwawnika, natychmiast zatrzymuje krew VRN (LKŽ,, 462); 2.1.10. gruczoły: liauktrama (P, LBZ317.~ LEZ, 393), ziele gruczołowe (LBZ 317, AK — LKŽ,, 392), liaūkžolė (J, LBZ 317 —LEZ, 393) ‘szarłat’ (Scrophularia) —napar z ziela ludność stosuje jako lek na obrzęk gruczołów (LBZ 317; LVAS 1941: 81); ziele gruczołowe (GRG —LKŽ,, 392), liaukazolé (LBZ 156, GRG —LKZ,, 392), liaukažolynis (J.JABL —LKZ,, 392) ‘bluszczyk kurdybanek’ (Glechoma hederacea): To ziele gruczołowe (ziele gruczołów) gotują i dają świniom, gdy chorują na gruczoły GRG (LKZ,,, 2.1.11. macica (pol. macica ‘łono’): ziele 392); macicy (LBZ 278, GRG —LKZ., 722) “pięciornik srebrny’ (Potentilla argentea) —odwar z ziela stosuje się w przypadkach bolesnych miesiączek (VA 1973: 302; MVAE 2002: 346); 2.1.12. nos: sraujanose, sraujanosė (LBZ 6, NDZ, LKA, 264 [DBK, AN] —LKZ,. 568), sraujandsis, sraujandésis (S, LBZ 6 [PN, RK, UT, ZR), NpZ, K. BUG [Ds], LKA, 264 [RK], LEL, KP, ADM, SKP, ON, VB, AND, DKK, UT —LKŽ,,, 568), sravanosė, sravandsé (L 461, LBZ 6 [Brz], NDZ, LKA, 168 [SLC, SKRB, KRC), INSK —LKŽ, 570), sravandsis, sravanésis (L 813, LBZ 6 [PN, RK], S, vy LKA, 168 [VB], AR, Sv, VšK, RM —LKZ, 570), srevanosé (LKA, 168 [SK] —LKZ,, 577), srevanosis, is (LBZ 6 [BRŽ, KLP], NDZ, Ps, GRZ —LKZ ss srevenose (LKA, 168 [Ps] — 577), srevendsis (LKA, 168 [KvT], JNšK —LKŽ PN], NDZ —KZ. 579), sriavandsis (NDZ —LKZ, ut 280), sruvanosis (LBZ 6 [RK], Sv -LKZ,, 601), straujanosis (KRSN, ANTZ —LKZ, on. stravanose (LKA, 168 [SLČ, SKRB] —LKZ, 941), stravandsis (LKA, 168 [VB] —LKZ, 941), strevanosis (LKA, 168 [SLC, KRrC], Ps —LKZ.., 953) ‘krwawnik pospolity (Achillea millefolium) — w medycynie ludowej roztarte ziele jest szeroko stosowane do tamowania krwawienia z nosa (LBŽ 6; VA 1973: 163; VAA 1983: 55; Jankevičienė 1987: 140; MVAE 2002: 202): Jak tik ažukiši nosį sraujanosiais, tuoj nustoja kraujas tekėt UT KZ, 568). Reikia prisirinkt sravanosių: labai gerai kraujui sulaikyt AR (LKŽ... 570). Straujanosis — lek na zatamowanie krwi ANTZ (LEZ... 940); 2.1.13. brzuch: pilvytė (P, LBZ 220, NDZ —LKZ, x 1029), pilvytis (MT, BZ 29, NpZ — LKZ, x 1029) "bobrek trójlistkowy’ (Menyanthes trifoliata) — herbata z liści pobudza apetyt, poprawia trawienie (LBŽ 220; VA 1973: 237; MVAE 2002: 294); 2.1.14. płuca: plaūčninkas (LBŽ 287, NDŽ —LKŽ, 89) ‘miodunka’ (Pulmonaria) — herbata z ziela leczy zapalenie oskrzeli i inne choroby płuc (LBZ 287; VA 1973: 234); plauciaZolé 1) “czermień błotna’ (Calla palustris) (LBZ 62 [BRrz]), 2) “goryczka wąskolistna’ (Gentiana pneumonanthe) (LBZ 153) — herbata z kwiatów i liści roślin leczy choroby płuc (LBZ 62, 153); xm, O77), sriaunandosis (LBZ bs [KDN, XIII RZ LUDOWE NAZWY ROŚLIN | 15 2.1.15. pęcherz: pūslėlė (LBZ 322, LF, 308 —LKZ, 1044; DGp, GDR, Krr, KZT, AKM, YL —LKZ,), puslelyté (KLT —LKZ,), pūslės žolėlė (AKM —LEZ, « 60), pūslikė (SMLN, SKT -LKZ), pūslytė (GDR, UT —LKŽ,), pūsliūkas (Jsv —LKŽ,) ‘lepnicę’ (Silene) — odwar z ziela pije się przy zapaleniu pęcherza moczowego: Pūslytės nuo pūslės gert GDR (LKŽ,). Takie pęcherzyki, tamte od pęcherza pić KLT (LKŽ J Piislikés zatrzymują mocz ŠKT (LKZ,); pūslėlė (DGp —LKŽ,), pūsliūkas (ALZ —LKŽ,) „mydlnica lekarska” (Saponaria officinalis) —w medycynie ludowej choroby pęcherza moczowego leczy się odwarem z korzeni mydlnicy (VA 1973: 248; MVAE 2002: 297): Konie chorują, oddają zbyt dużo moczu, wtedy gotowano pūsliūkas ALZ (LKŽ,); 2.1.16. kark: sprandadarė (LBZ 64), sprandadora (LBZ 64 [P]), sprandininkė (LBZ 65 [P]) „dzwonek pokrzywolistny” (Campanula trachelium) —zapożyczenie z języka greckiego, por. gr. Tpaynhos „szyja”; odwar z rośliny stosuje się jako lek na choroby szyi (LBZ 65); 2.1.17. lędźwie: strėnų žolės (Mit, 141, LBŽ 269, LF, 544 —LKŽ, x 960), strėnažolė (KZ, MT —LKŽ,,, 951) „kokoryczka wonna” (Polygonatum odoratum) —w medycynie ludowej kokoryczkę stosuje się w leczeniu reumatyzmu, jej naparem naciera się bolące stawy, lędźwie, a jagody pomagają uniknąć ciąży (LBZ 269; VA 1973: 59; MVAE 2002: 63); 2.1.18. serce: širdžolė (MT, BZ 41 —LKZ.,, 846) „goryczka” (Gentiana) —odwar z korzeni goryczki wzmacnia serce (MVAE 2002: 136); širdžolė (L, L 445, RTR, TRGN — LKZ 846), Sirdgloba (LBZ 195 [P], NDZ —LKZ,., 848), sirdinirikas (F, LBZ 195, NDZ -LKZ,, 849) „serdecznik” (Leonurus) —w medycynie ludowej odwarem z liści serdecznika leczy się nerwicę serca i naczyń krwionośnych, miażdżycę mięśnia sercowego, odwar z korzeni spowalnia rytm serca i zwiększa siłę skurczu serca (LBŽ 195; VA 1973: 319; Šimkūnaitė 1994: 34; MVAE 2002: 356); Ziele serca (I, P, KLvK 82, LBZ 78 —LKZ., 960), Sirdziazole, širdžiūžolė (BRS, ALK, NC —LKZ, v 900), širdžiažolynis, širdžiūžolynis (KZT, Kit —LKŽ,,, 900), širdžolė (F, LTR [KLTN)] —LRZ,, 900) ‘Sirdazole’ (Centaurium) —lud wylewą zioła naparem leczy choroby serca (LBŽ 78; VA 1973: 341; MVAE 2002: 373); širdžolė (MZ, N, [K], E, BzBK,, 18, NDZ, KZ, LTR [KLIN] —LKZ,,, 900) ‘złocień maruna’ (Tanacetum parthenium) —dawniej herbatę z rośliny stosowano w leczeniu chorób serca; širdėlė, širdytė (GDR —LKZ,) “parnasię bagienną’ (Parnasia palustris) —naparem z liści i korzeni leczono nerwicę serca, reguluje on czynność serca i naczyń krwionośnych (VA 1973: 183; MVAE 2002: 232); širdūkai (TRGN —LEZ... 899), širdžiūkai (LTR [TRGN] —LKŽ,,, 900), širdžolė (NDZ, KZ, TRAK —LKZ 900) ‘posłonek zwyczajny’ (Helianthemum nummularium) —w medycynie ludowej preparaty z posłonka stosowano w leczeniu chorób serca; Ziele serca (P —KZ. 960) ‘goryczuszka gorzkawa’ (Gentianella amarella) —odwar z korzeni uspokaja nerwy, wzmacnia serce (VA 1973:109); 2.1.19. żółć: tulžiūžolė “stulisz lekarski’ (Sisymbrium sophia) (LBZ 324 [BRž], NDZ, LF, 491 —LKZ... 13) —w weterynarii ludowej odwaru z ziela używa się do leczenia chorób żółci u zwierząt (LBŽ 324); tulžiūžolė "pięciornik srebrny’ (Potentilla argentea) (LBZ 278 [BRŽ], NDZ —LEZ... 13); tulžiažolynis (Aps, KZT —EKŽ 13), ziele żółci ‘karbieniec niski’ (Scorzonera humilis) (LBZ 324) —motywacja trzech ostatnich nazw jest jakby podwójnie ugruntowana: rośliny są nie tylko lecznicze, leczące choroby żółci, lecz wszystkie ich kwiaty są żółte, tj. mają kolor żółci; 16 | AURELIJA GENELYTĖ 2.1.20. žyvatas- *: žyvatrama ‘piikelis’ (Gnaphalium) (P, LBZ 158, NDŽ —LKŽ,. 825) —odwar z ziela i korzeni zwiększa perystaltykę jelit (VA 1973: 235). 2.2. Nie wszystkie fitonimy, których podstawę stanowią nazwy organów ludzkiego ciała, wskazują na lecznicze właściwości rośliny. Czasami takie nazwy jedynie zaznaczają, że któraś część rośliny jest zewnętrznie podobna do tego organu. Kształt kwiatostanu wskazują następujące fitonimy: širdėlė (BZF 182, LBZ 120, KZ, PLšK —LKZ, 846), širdėlės (Š, LBZ 120, LF, 470, NDZ, VAIZG, Nė, BRŽ, Ds —LEZ... 846), Sirdikés (LTR [LS], DSN —LKZ_ 899) ‘auskareliar’ (Dicentra); širdėlės (S, LBZ 56, LF, 470, NDZ, LMD [BRrz], VAIZG, Brz, Ds —LKZ,,, 846) “kiškio ašarėlės' (Briza media). X Kształt liści lub owoców wskazują następujące nazwy roślin: dvidantis (LBZ 49) ‘lakiSius’ (Bidens) —owoce rośliny są klinowate, u góry z 2-4 ośćmi, podobnymi do ząbków (LF, 65); pūslažiedis (LBZ 109) ‘kriimsargé’ (Cucubalus) roślina jest tak nazywana ze względu na okrągłe owoce (LF, 326); sirdlapéliai (LBZ 210 [Brz], NDZ, LF, 543 —IKZ,., 899) ‘dvilap¢ medute’ (Majanthemum bifolium) —liście są sercowato jajowate (LF, 543); širdlapis (MT, KZ —LBZ... 899) ‘debesylas’ (Inula) —górne liście rośliny obejmują łodygę sercowatymi nasadami (LF, 57). Nie właściwości lecznicze, lecz tylko zewnętrzne cechy rośliny wskazują również te nazwy: dantažolė (Dentaria) (por. łac. dens, dentis ‘ząb’, niem. Zahnwurz, ang. toothwort, ros. 3y6anxa, łot. zuobainites) —kłącze rośliny pokryte łuskami w kształcie zębów (LBŽ 117); dvilypdanitė (Ditrichum) —wierzchołki włosków perystomu są podwójne (BVŽ 1998: 115); dvyndarité (Dicranum) —ząbki perystomu są rozszczepione dwudzielnie (BVŽ 1998: 111); kreivadanitė (Anomodon) (por. gr. ėvopos ‘nieregularny’, ėŠovę, ėdodvros ‘ząb’) —ząbki perystomu mają nieregularny kształt (BVŽ 1998: 35); gyslalapė (Ps —LK, 354), gyslalapis (LBŽ 264 [BRZ, PN], PN, JNšK, BRZ, PL, ER —LKZ, 354; KRC, RGV, SUR, Ps, PL, SLM -LKZ,), gyslalapis (LN, VLK —LKZ,), gyslalapis (PBR, PMP, PSS, Mžš —LKŽ,), gyslapis (K, 341, M, LDVN —LKZ 354; SKP, PPL, SUR, SDB —LKZ Ly)» gyslažolė (LBZ 264 [PN]; SD —LKZ,), gyslapis (KRC —LKZ,), gyslonis (OB —LKZ.), gysliuotis (KC, KpC —LKZ,), gyslocius (PNM, TVR, BD —LKZ 355; PNs, Dv, SB —LKZ,), gyslonas (KVR, DBK, LkM, SLK, VI, DGLS, SsK, Ds, TRGN, ML, SVNC —LKZ,, 356; KTK, SLK, Dar, PG, SLD, IG, DGLS, VDZ, KzT, TRGN, PsN, ALN, MIT —LKZ,), gysloné (LKM — LKZ,), gyslonis (Ds —LKŽ, 356), gyslūnalapis (MSG —LKZ 356), gysluonis (ANT — LKZ,, 356; Dar —LKZ,), gysludtis (MRK, INS, PKR, GRv, NMN, MS —LKZ, 356; Bsa, KpC —'LKZ,) ‘babka’ (Plantago) —szerokie, jajowate liście rośliny są poorane gęstymi, łukowatymi nerwami, a ogonek liściowy jest unerwiony (LF, 505); pirštūkas (F, LBZ 121 — LKZ, 33), pirstiinas (P, LBZ 121 —LKZ, 33), pirstiine (MT —LKZ, 33) ‘palusznik’ (Digitaria) (por. łac. digitus ‘palec’, niem. S Fingergras, Fingerhirse, ang. fingergrass) —kwiatostan złożony tworzy kilka kłosów, rozmieszczonych palczasto na szczycie łodygi (LF, 128); plaukalūpė (Blepharostoma) —otwór okwiatu porośnięty jest włoskami (BVŽ 1998: 53); plaukunis “agurklė' (Borrago) (LBZ 52 [I]) — łodygi i liście rośliny są szorstko owłosione (LF, 248); plaukželda ‘Seriné kalnarūtė' (Asplenium trichomanes) (LBŽ 35 [P]) — łodyga rośliny pokryta drobnymi łuskami z rzęskami (LF, 44); 3 LRZ 824 podaje, że ż yvatū w żywej mowie i w starszych pismach może oznaczać ‘brzuch, wnętrzności; ponadto oznacza także dwie choroby związane z wnętrznościami —“biegunkę i krwawą’. LUDOWE NAZWY ROŚLIN | 17 skeltadanté (Fissidens) (por. łac. fissus ‘rozszczepiony’, dens ‘ząb’) — ząbki perystomu są rozszczepione na dwie części (BVZ 1998: 132). 3. FITONIMY, KTÓRYCH RDZENIEM JEST JAKAŚ NAZWA CHOROBY Fitonimy tej grupy motywacyjnej wskazują, że roślina nazywana słowem o takim rdzeniu najczęściej nadaje się do leczenia określonej choroby. drugys: drugenis (LBŽ 318 [I]), drūgiažolė, drugiazolé (MT, AK, I, ALv, Kp —1KZ, 751), drigiazolynis (KZT —LKZ,), drugio žolė (O 183, P, D.POSK —LKŽ,, 959), drug. žolė (MZ, K, J —*LKŽ, | 752) Silokas’ (Sedum) (LBZ 318 [1]); drugzolé 1) “skėtinė marenike’ (Chimaphila umbelata) (LBŽ 85), 2) “skėtinė širdažolė' (Centaurium erythraea) (LBŽ 78); drugio dobilas (LBŽ 220) “trilapis pupalaiškis' (Menyanthes trifoliata); drugpupis (LBZ 280 [I]) ‘migdolas’ (Amygdalus) —liaudies manymu, šie augalai tinkami drugiui (maliarijai) gydyti (LBŽ 318; VA 1973: 339), plg. *LKŽ, 752 iliustracinį sakinį: Drūgžolė balo auga, gydo nuo drugio J; ėduonis, ėsti: ėdažolė, ėduonžolė (LBZ 151 [BRŽ]) “kibusis lipikas' (Galium aparine) —liaudis vartoja žolę nuo ėduonies (LBZ 151); gąstas: gasto žolė (Š, I —*LKŽ,, 151)* “žolė nuo išsigandimo'; gumbas: gumbo žolė (D.POSK, LBŽ 341 —LKŽ,,. 959) “paprastoji bitkrésle’ (Tanacetum vulgare); sumbažolė 1) „dais lekarski” (Satrureja calamintha) (LBZ 313); 2) „goryczka krzyżowa” (Gentiana amarella) (LBZ 152 [PN]); 3) „goździk kropkowany” (Dianthus deltoides) (LBZ 119 [PN]); 4) „gruszyczka jednokwiatowa” (Pyrola uniflora) (LBZ 263); 5) „melisa lekarska” (Melissa officinalis) (RDM —LKZ x); 6) „bodziszek błotny” (Geranium palustre) (LBZ 154); 7) „tysiącznik pospolity” (Centaurium erythraea) (LBZ 78); mięta kępkowa (LBZ 129 [KLp]) „kłosowiec pomarszczony” (Elsholtzia ciliata) —wszystkie wymienione tu rośliny w medycynie ludowej uważa się za lecznicze i stosuje się je do leczenia różnych chorób. Często nawet trudno ustalić, na jaką konkretnie chorobę są stosowane, ponieważ w języku żywym guz może oznaczać nawet kilka chorób. Por. LKŽ,, 723 podaje następujące znaczenia słowa gumbo: 1) “narośl, obrzęk, guz (na ciele człowieka lub zwierzęcia); bolączka, wrzód’, 2) “biegunka lub jakiś inny ból brzucha; silne boleści brzucha’, 3)‘choroba macicy’, 4) “przepuklina', 5) “dżuma'. Np. kwapioji aniužė jest bardzo podobna do mięty pieprzowej, a jej preparatami ludność leczy choroby żołądka i jelit, erozję szyjki macicy (VA 1973: 230; MVAE 2002: 282); naparami skėtinės širdažolės leczy się choroby żołądka i jelit, zapalenie okrężnicy, dyzenterię (VA 1973: 341; MVAE 2002: 374); preparatami melisy leczy się nieżyt żołądka (VA 1973: 192): Nuo gumbo an labai senų lašinių paspirgydavo sutrintų gumbūžolių RDM (LKŽ,); מושאט.]} kestyon? no.]}񎔠? ... ... Herbata z gencjany jest stosowana przy zaburzeniach trawienia, braku apetytu, na wzdęcia (VA 1973: 109; MVAE 2002: 136) itp. ; kraūligė: kraūligės žolės (AKM —LKZ, x 960) „bodziszek błotny” (Geum rivale): Kraiiliges žolės nu karvių krauligés AkM (LKZ, 960); 4 Gastas —„przestrach, strach” (LKZ, 151). Kraiilige, kraujalige w żywej mowie i w piśmie nazywa się nawet kilka chorób: 1) „choroba bydła objawiająca się krwistym oddawaniem moczu (haemoglobinuria)- ”, 2) „choroba krwi”, 3) „krwawica” (LKŽ,, 468). 18 | AURELIJA GENELYTĖ mūras: maražolė (Petrorhagia) (LBŽ 357) —zioło to dawniej stosowano jako lek przeciw morowi (LBŽ 357); nūomaras: nuomaržolė (LBZ 318 [Brz], LTR [AN] —LEZ, 941) „rozchodnik ostry” (Sedum acre) —lud stosuje rozchodnik do leczenia nuomaru (LBZ 318): Nuo nuomario gydosi nuomarzolém LTR [AN] (LKZ,, 941); priemétis: prieméczolé, priemétZolé —tymi nazwami określa się nie jedną roślinę leczniczą: 1) „tarczyca pospolita” (Scutellaria galericulata) (LBŽ 318 [PN]); 2) „rzeżucha gorzka” (Cardamine amara) (LBZ 68); 3) ‘groch leśny’ (Lathyrus silvester) (LBZ 191); 4) “pieprzyca siewna’ (Lepidium sativum) (LBZ 196); 5)“ krzyżownica’ (Polygala) (LBZ 268 [BrZ, PN]); 6) “pięciornik kurze ziele’ (Potentilla erecta) (LBZ 278 [BRZ]): Kad nuo priemécio vidų paleide, tai tik prieméczole ir sulaikysi TRGN (LKZ, 659); 7) „zlinge” (Stellaria) (MT, LBZ 334, LF, 274 —LKZ, 660). Niektóre z tych roślin (np. pięciornik kurze ziele) są i obecnie stosowane jako leki przeciwko priemecio®, właściwości lecznicze innych nieco poszły w zapomnienie; priepuolis: priepuolžolė (LBZ 143, NDŽ, LTR [KLIN], VL —LKZ, 670), priepZole (LTR [Lr] —LKZ, 670) “wiązówka błotna’ (Filipendula ulmaria) — naparem z ziela leczy się różne priepuoliai: choroby nerek, serca, bóle głowy, biegunkę, przestrach (LBŽ 143; VA 1973: 393; MVAE 2002: 427): Prypuolžolių arbata nuo išgąsčio LTR [KLTN] (LKŽ, 670). Priepžolės vartojamos nuo išsigandimo LTR [Lp] (LKZ, 670); prietvaras: prietvaro žolė ([K], LBZ 57 —LKŽ, 725), prietvaraus žolė (C, 402, K, 264, P, AK —LKŽ, 725) "czarnogłówka pospolita’ (Pruneila vulgaris) — odwaru z ziela lud używa na choroby jelit (LBŽ 58; VA: 1973, 128); prietvaržolė (J —LKZ, 725) „taka rosnąca w górach, kwitnąca na niebiesko, stosowana przeciwko prietvarowi”; [pa Jsiutimas, siustas, siutas: pasiutzolé (MT —LKZ x 477), siūstažolė (LBZ 209, NDZ —LKŽ,,, 620), siūtažolė (NDŽ, Jz, siutūžolė RZ, LBZ 209 [PN], MTT 5, 221, KLK 3, 47, Viz, DKST, KP —LKZ,, 630), siusto žolė (Kos 134 —LKZ, x 960) „krwawnica pospolita” (Lythrum salicaria) — w medycynie ludowej odwar z ziela stosowano po ugryzieniu przez wściekłe zwierzę (LBŽ 209; VA 1973: 261); siutažolė: 1) „mięta polna” (Mentha arvensis) (LBZ 219); 2) „przytulia pospolita” (Galium mollugo) (LBZ 151 [BRŽ]) — dawniej herbatą z mięty i przytulii leczono epilepsję (LBZ 151); 3) „gwiazdnica trawiasta” (Stellaria graminea) (LBZ 334 [BRrZ]) — jej herbatą leczono wściekliznę (LBZ 334); 4) „lulek czarny” (Hyoscyamus niger) (LBŽ 174) — roślina trująca, po jej spożyciu dostawało się wścieklizny (LBŽ 493); siūtgalba (P, LBŽ 18, NDŽ, LF, 538 —LKZ,, 630), siutgloba (NDZ, siutgléba MT, RTR, SER, BZ 37, LBZ 18, LF, 538 LKZ,,, 630) „warzucha” (Alyssum) — kalka z języka greckiego, por. gr. ėAuooov od Avooa „wścieklizna”; roślina była stosowana jako lek przeciwko wściekliźnie (LBŽ 18); szkorbut: skorbutrama "wiosenny jaskier' (Ficaria verna) (nazwę tę wymienia J. Dagys w swoim artykule, omawiając neologizmy J. Pabrėžy. Zob. Dagys: 1972: 19). Zioło to, jak się zdaje, dawniej stosowano przeciw szkorbutowi. Por. nazwy o tej samej motywacji w innych językach: niem. Scharbockskraut, ros. yucmsk; 6 W gwarach wschodnioaukštaitskich priemėčiu oznacza ‘taką chorobę nerwów, konwulsje’ (LKZ, 660). L W gwarach wschodnioaukštaitskich (Rm, KVR, KM, Ds, Užp, SLM) prietvaras oznacza “zatwardzenie’ (LKZ, 725). LUDOWE NAZWY ROŚLIN | 19 sukatos: sukatiné (PST —LKZ.. 58) “bukwica lekarska’ (Betonica officinalis) —kata rą dróg oddechowych i kaszel leczy się wywarem z liści i ziela (VA 1973: 199; MVAE 2002: 251); sukatzolé (Leonurus), sukatos žolė (LBZ 159) “kocanki leśne’ (Gnaphalium sylvaticum) —herbatą z obu ziół leczy się gruźlicę (LBZ 195); sūsas, sūskis, susna: susazolé (LBZ 291, NDZ —LKZ,, 221), suskazolé (RT —LKZ,,, 227), sūskė (Uzv —LKŽ,,, 227), sūsnažolė (LBŽ 291 [PN], NDŽ —KZ... 230) ‘jaskier’ (Ranunculus); ziele sūskio (AKM —LEZ, « 960) ‘jaskier ostry’ (Ranunculus acris) —odwar z rośliny w medycynie ludowej stosuje się do leczenia susny, suskia (tj. takiej wywoływanej przez grzyby choroby skóry, susu, świerzbu (favus) Kz... 230); sasas: piktasasis (MT, LBZ 342 [BRZ, PN], Kp, SML, JNSK, SB, ER, SMLN, VB —LKŽ,, 960); PNM —LKZ,), sasavalkis (LBZ 342 [Brz, PN], DZ, NDZ, SLC, Kes, KP, Mžš, BRŽ —LKZ,, 537), šašūkas (LBZ 342 [PN], J.JABL, NDZ, JNšK, Ps, DJ, PMP —LKŽ,,, 540), šašūnas (LBZ 342, NDZ —LKŽ,,, 540) ‘mniszek lekarski’ (Taraxacum) —w medycynie ludowej odwar z korzeni stosuje się na egzemę i czyraki (VA 1973: 150; VAA 1983: 139; MVAE 2002: 179); škrūpas: škrūpažolė (LBZ 270 [Brz], NDZ, LF, 208 —LKŽ,,, 990) —‘rdestówka powojowata’ (Fallopia convolvulus) —ludzie leczą odwarem z ziela škrūpą? ; traida: traiduolė (LBZ 346, NDZ, LF, 578 —LKŽ,,, 526) ‘tobołki polne’ (Thlaspi arvense) —odwar z ziela pije się na biegunkę; tryda, trizna: trydažolė (MT, LBZ 175, NDŽ —LKZ,,, 809), triznazolé (LBZ 175, NDZ -1KZ... 935) ‘dziurawiec’ (Hypericum) —odwar z ziela stosuje się na czerwonkę, zapalenie jelita grubego i biegunkę (LBZ. 175; VA 1973: 127; MVAE 2002: 159)”; trukis: tritkazole (BZ 106, NDZ, DZ, KZ, tritkazolé MT, TVR —LKZ, 962), triikaZolynis (DGLS, KZT, ŠvNč, VDS, IGN —LKŽ,,, 962), tritkiazolé, tritkiaZolé (LBZ 262, NDZ -LEZ... 968) ‘gruszyczka’ (Pyrola); Motywację nazw ujawniają zdania ilustracyjne podawane w LKŽ: Nuo patrūkio gert tritkazolynio VDš KZ, 963). Kap bambą, galą pilvo ka skauda, tada reikia gert trūkažolynius IGN AKZ... 963); trūkažole (BZ 106, NpZ, DZ,, KZ, Kos 126 [Sv], ENc,, 856, SB, tritkazolé LBZ 88, TVR — LKZ,,, 962), trūkiūžolė (NDŽ, trūkiažolė LMD [BRŽ], Ds —LKZ.., 968), tritkzole (J, DRrSKZ, Pc, GRD, Pv, KTV, SIL, trūkžolė RZ, NDZ, LTR [BR], V.KREV, SKR, KZR, KPC, Up, PIN —KZ... 1008), triikzolis (SLVN, DG —1LKZ... 1009) ‘trukazole’ (Cichorium). Odnośnie do motywacji nazw por. następujące zdania: KatriuSyciy (trūkiažolių) arbata —nuo trikio LMD [BRZ] (LKZ,,, 968). Trūkį seniau trūkiažolėm gydydavo, o dabar geria žuvų taukus Ds (LKŽ,,.,,„ 968). Trūkžolės buvo nū trūkio GRD (LKZ,,, 1008). Tritkzoles kasdavom, dzZiovydavom, kap patriksta |kas), kap pakeli ką [per sunkiai] Pv (LKŽ.., 1008). Trūkžolę reikia valgyt su kiaušiniene nuo patrūkimo ir dėl apetito SIL (LKZ,., 1008). W żywym języku wyrazami diiriniais, których pierwszym członem jest rdzeń trūk-, nazywa8 W żywym języku nazwą sukatomis określa się kilka chorób. Forma liczby pojedynczej najczęściej oznacza: 1) „kołowaciznę owiec (Coenurus cerebralis)”, 2) „chorobę koni podobną do wścieklizny”, 3) „biegunkę” (LKZ,,, 58). Forma liczby mnogiej w gwarach wschodnich wyżatów zazwyczaj oznacza gruźlicę (LEZ... 59). * Škrupū, krupu w starszych słownikach i w żywym języku określa się „zapalenie górnej części gardła; błonicę” (LKZ,,,„990, LKZ,, 714). "= Czerwonka — zakaźne zapalenie jelita grubego (DZ, 126).