Šiaurės vidurio Lietuvos vietovardžiai su priesaga „-išk-“

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA L (2004), 1–10 Nazwy miejscowości północno-środkowej Litwy z przyrostkiem -iškRENATA ENDZELYTĖ Uniwersytet Witolda Wielkiego, Kowno Artykuł dotyczy litewskich nazw własnych utworzonych za pomocą przyrostka -išk-, wywodzącego się z praindoeuropejskiego *-isk'-. W większości przypadków ten przyrostek jest wykładnikiem nowej formacji opartej na znaczeniach miejsca, zależności lub szczególności. Toponimy z tym przyrostkiem wywodzą się od imion osobowych, apelatywów lub innych toponimów. Pod względem chronologicznym toponimy z przyrostkiem -iSkare są stosunkowo niedawnego pochodzenia, będąc w przeważającej mierze derywatami opartymi na innych nazwach własnych (rzadziej na apelatywach- ). 1. WSTĘP Przyrostek -iškjest bardzo stary, wywodzi się z przyrostka *-isk'-, istniejącego w języku praindoeuropejskim. Przyrostek ten występuje w językach słowiańskich, germańskich i skandynawskich (Ambrazas 2000: 183). Spośród języków bałtyckich najrzadziej spotyka się go w języku łotewskim, natomiast w językach litewskim i pruskim istniało wiele utworów pochodnych z tym przyrostkiem (Skardžius 1996: 150). Przyrostek -iškoznacza przede wszystkim „posiadanie jakichś właściwych komuś cech [...], związanych z samą istotą rzeczy” (Skardžius 1996: 153). Przyrostek -is dla przymiotników nadaje uogólnione znaczenie jakości, cechę charakterystyczną dla przedmiotu lub słowa wyrażanego przez wyraz podstawowy. Większość przymiotników z -išk przekształciła się w rzeczowniki, np.: dvariškis, moteriškė (por. przym. moteriška), namiškis, vyriškis (por. przym. vyriškas- ), tėviškė. Wariant przyrostka -išk, -iškas, -a, jest jednym z najbardziej produktywnych przyrostków słowotwórczych przymiotników jakościowych. Jego derywaty tworzą rdzeń grupy przymiotników o podobnej i charakterystycznej cesze. Najbardziej charakterystycznym znaczeniem słowotwórczym przymiotników odrzeczownikowych z tym przyrostkiem jest „podobny do przedmiotu wyrażonego przez wyraz podstawowy” (šmėkliškas vaizdas, draūgiškas žmogūs). Przymiotniki z przyrostkiem -iškas,-a oznaczają również istotne cechy przedmiotu; znaczenie to jest ściśle związane ze znaczeniem cechy charakterystycznej. Przymiotniki z przyrostkiem -iškas,-a, tworzone najczęściej od przymiotników pochodnych lub złożonych, które mogą również występować jako rzeczowniki, zazwyczaj oznaczają charakterystyczną lub istotną cechę przedmiotu (beprasmiska viltis, beviltiška būklė). (Ambrazas, red., 1994: 207-208). We współczesnym języku litewskim za pomocą wariantu przyrostka -iškis, -ė – -iškis, -ė – od nazw własnych (nazw miast, miasteczek i wsi) zwykle tworzy się nazwy osób według miejsca ich pochodzenia lub zamieszkania, np.: kauniškis, -ė, vilniškis, -ė. W gwarach derywaty z przyrostkiem -iškis, -ė występują częściej niż derywaty z przyrostkiem -ietis, -ė, który umacnia się w języku ogólnym. Od nazw własnych tworzy się również przymiotniki o znaczeniu wyróżniającym (podobne do wspomnianych wyżej rzeczowników), np. vilniškiai svečiai. Od rzeczowników pospolitych oznaczających miejsce derywatów jest niewiele (dvariškis, kalniškis, namiškis). Spotyka się pojedyncze nazwy osób utworzone nie od nazw miejscowości ani innych pospolitych nazw miejsc, lecz od innych wyrazów, mających nieco inne znaczenie przynależności (karaliskis, kariškis, šeimynišRis) (Ambrazas, red., 1994, 139-140, 219). Znaczenie pochodzenia i przynależności jest szczególnie wyraźne w nazwach miejscowości pochodzenia odimiennego. Nazw miejsc zamieszkania mających ten przyrostek jest dużo w całej Litwie (Razmukaitė 1998: 139-141), natomiast w północno-środkowej Litwie, na dawnym terytorium Żmudzi? Žiemgali, według Kazimierasa Būgi, przyrostek toponimiczny -iškjest najwierniejszym wskaźnikiem litewskości (Būga 1961: 582). W artykule pod względem słowotwórczym, semantycznym i strukturalnym omówiono nazwy miejscowości północno-środkowej Litwy (rejonów janiskiego, pakruojskiego i poswolskiego)', mające przyrostek -isk-.}]} 񟿿、】【?♀♀♀♀ njhani? 大发快三计划 大发pk 天天中彩票不中返! Џь. error Znaleziono ich około pół setki, szczególnie licznie występują w zasobie nazw miejscowości oraz drobnych nazw miejscowych. Nie wszystkie derywaty z tym przyrostkiem są równie stare; część z nich może być stosunkowo nowymi derywatami, zwłaszcza drobne nazwy wodne lub nazwy terenowe. W pewnym sensie wiąże się to z posesywnym znaczeniem tego przyrostka, ponieważ większość tych nazw miejscowych utworzono od nazw osobowych”* (prawdopodobnie określeń właścicieli). Toponimy z -išwystępują we wszystkich klasach nazw miejscowych: nazwach miejscowości (miasteczek parafialnych, dworów, wsi, pojedynczych gospodarstw), nazwach zbiorników wodnych (rzek i jezior, strumieni, rowów, źródeł, kałuż, bagien, głębin rzecznych) oraz nazwach terenowych (pól uprawnych, pól, łąk, pastwisk, gór, lasów, cmentarzy i różnych innych miejsc). Analizując budowę wyrazów, wyróżnia się podstawę słowotwórczą i formant słowotwórczy. W tym przypadku formantem słowotwórczym jest przyrostek -išk-. Słowotwórstwo nazw własnych, z pewnymi zastrzeżeniami, opiera się na zasadach analizy wyrazów pospolitych (Vanagas 1970: 24-29, 53— 58). Ze względu na specyfikę klasy nazw własnych wyróżnia się jeszcze jeden typ słowotwórstwa nazw własnych — toponimy pierwotne. Są to przypadki, gdy nazwa jednego toponimu zostaje po prostu przeniesiona na znajdujący się obok obiekt. Zatem za pierwotne nazwy miejsc uznaje się te nazwy, których wyrazy podstawowe (podstawa słowotwórcza) mają już przyrostek -išk-; nazwy, których wyrazy podstawowe nie mają tego przyrostka, tj. takie, których przekształcenie w toponimy zostało spowodowane dodaniem przyrostka, uznaje się za wtórne, czyli derywowane. Analizując nazwy miejsc, wyjaśniło się, że większość z nich jest wtórna i ma wyraźne znaczenie posesywne w odniesieniu do onimu. Prawie wszystkie nazwy miejscowości utworzono od rzeczowników, dlatego dzieli się je na pochodzące od wyrazów własnych i pospolitych. Różne końcówki nadają przyrostkowi różnorodność. W ten sposób powstają warianty przyrostka. W żywym języku warianty -iškė, -iškis, -iškės, -iškiai są często jedynie kwestią formalną, mogą jednak determinować powstanie nowej nazwy miejscowości, np. : Daunor-iské k., Daunoravos apl., INS; Daunor-iskiai k., Svirplių apl., JNš, plg. Daūnoras avd. ; Karp-iškiai b., PSVT; Kdrp-iskis upl., LNKV, plg. Karpis avd. ; Šleidar-iškė vk., KRx; Šleidar-iškiai vk., SkilvioVietovardžiai zebrane z żywej mowy, z osobistej kartoteki dr. Kazimierasa Garšvy, z litewskiego rejestru nazw ziem, z archiwum oddziału w Pakruojis Towarzystwa Krajoznawczego, z wykazu nazw miejscowych oraz zabytków przyrody i kultury Republikańskiego Instytutu Gospodarki Gruntami Ministerstwa Rolnictwa Litwy, z informatora administracyjno-terytorialnego podziału Litewskiej SRR (Vanagas, red., 1976), z rejestru nazw rzek i jezior Litewskiej SRR (Vanagas, red., 1963). Uważa się, że nazwy miejscowe o znaczeniu posesywnym nie są bardzo archaiczne, ponieważ wskutek posesywności ich semantyka oddaliła się od semantyki konkretnej klasy obiektów (Vanagas 1970: 278). to NAZWY MIEJSCOWE Z PRZYROSTKIEM -išk-| w 3. os. l. mn., INS; Sleider-iskis wieś, okolice Saugėlaukio, INS, por. Sleideris nazw. os. Czasami ten sam obiekt może mieć różne warianty nazwy, np. formy rodzaju męskiego lub żeńskiego, liczby pojedynczej lub mnogiej. W związku z tym powstaje nowa nazwa, z punktu widzenia słowotwórstwa uważana za derywat przyrostkowy lub końcówkowy, np. : Katil-iskés wieś, okolice Žagarė, INS; Katil-iškiai wieś, ŽGR; Katil-iškiai wieś, okol. Žiūriai, Psv, por. Katilius nazw. osob.; ; Plėd-iškė uroczysko, wieś Giminėnai, JNš; Plėd-iškis uroczysko, wieś Plediškiai, wieś Stoniūnai, JNš, por. Plėdiškiai wieś, Plėdis nazw. osob.; ; Veicel-iškė uroczysko, zaśc. Klioriškiai, JNš; Veicel-iškės uroczysko, wieś Skribakiai, JNš; Veicel-iškis dr., Stoniūnų k., JNš, por. Veicelis n. wł. Analizując nazwy miejscowe, często trudno rozstrzygnąć, która z dwóch identycznych nazw miejscowych jest starszego pochodzenia, która jest derywatem sufiksalnym, a która przejęła już nazwę sufiksalną. Często trudno ustalić znaczenie wyrazu podstawowego, gdy jest on nazwiskiem pochodzenia apelatywnego. Wówczas pojawia się pytanie: czy nazwa miejscowa wywodzi się od apelatywnego nazwiska, czy od wyrazu pospolitego. Takie nazwy miejscowe o dwojakim pochodzeniu omawia się osobno, ponieważ nie można zaliczyć ich wyłącznie do nazw osobowych ani wyłącznie do apelatywnych, np. : Smailiškis dr., JNšK, Smailiskis mš., INSK: por. Smailys, Smailis n. wł. (smailūs, -i). Analiza etymologiczna wskazuje, że podstawą słowotwórczą toponimów z przyrostkiem -išk najczęściej są różne antroponimy: zarówno stare imiona dwuczłonowe (Doviltiškė vk., ŽGR: jednopniowe (Dargiškis sdb., INSKL: Dargis avd.), przezwiskowe określenia (Sakališkiai k., PKR: Sakalas avd. — sakalas; Balčiškiai k., Psv: Balčius avd. — baltas, -a), patronimiczne imiona osobowe (Sindriūniškiai k., Psv: Sindriūnas avd.), a także imiona chrześcijańskie (Antaniškis vk., PRK: Antanas avd.), ich skróty (Kaziuliškė dr., Lan: Kazialis, por. Kazys, Kazimieras avd.); nie tylko litewskie, lecz także łotewskie (Dabariskis vk., LGM: Dabars avd.) oraz inne (Gerliskiai kln., KRK: Herlich avd.) nazwy osobowe. Z innymi podstawowymi leksemami najczęściej występują rzeczowniki oznaczające nazwy zwierząt (zwierząt dzikich, zwierząt domowych, gadów, owadów, ryb), ptaków (dzikich i domowych), roślin (drzew i drobnych roślin); terminy fizjograficzne (góra, podgórze, bór); etnonimy (Gudas, Cygan, Łotysz, Żyd), nazwy osób (bérnas, żołnierz, proboszcz); nazwy części ciała (lok, garb, róg), sprzęty domowe (diida, kosa, siekiera). Podstawowe leksemy przymiotnikowe wskazują na cechę obiektu (nagi, spiczaste, spokojne) lub kolor (biały, czarny, rudy). 2. PIERWOTNE NAZWY MIEJSCOWE Za pierwotne uważa się te nazwy miejsc, które przechodząc z jednej kategorii wyrazów do innej, nie otrzymały żadnych formalnych cech słowotwórczych. Innymi słowy, wyrazami podstawowymi pierwotnych nazw miejsc są rzeczowniki już zawierające przyrostek -iškjau. Najczęściej są to nazwy osobowe albo oikonimy, których nazwa zostaje przeniesiona na znajdujący się obok obiekt. Nazwa większego obiektu najczęściej zostaje przeniesiona na mniejszy: Kiaūliškis dr., PKR: Kiaūliškis buv. dv., PKR; Kūpeliškės krm., INS: Kūpeliškės k.; Kudrėniškis krm., LNKV: Kudrėniškis k., LNKV; Spitkiškė vk., PKR: Spitkiškė dv. ; Trūliškis plk., Psv: Trūliškis mš., Psv. W przypadku niektórych obiektów nazwa jest przenoszona, aby podkreślić ich lokalizację: Jakiškiai II vk., JNš: Jakiškiai k., dv., vk., INS; Kareiviškis I, Kareiviškis II k., PKR: Kareiviškis k., PKR; Keliuotiskiai II k., Všk: Keliuotiškiai k., INSK; Siliskiai I k., PKR, KRK, Siliskiai IT k., PKR KRK: Siliskiai vk., PKR. 4 | RENATA ENDZELYTĖ Kilka pierwotnych oikonimów można wywodzić od nazw osobowych*: Gipiskiai k., Psv: Gipiškis avd. ; Judiškiai dv., LNKV: Judiškis avd. Oikonimy od nazw osobowych najczęściej mają formę mianownika liczby mnogiej (pluralia tantum). Wskazuje to, że miejsce zostało nazwane imieniem nie jednej osoby, lecz ich grupy (rodziny) jako jednostki. W pewnym sensie takie ojkonimy można by traktować jako derywaty sufiksalne, jednak zasadniczo jest to ta sama nazwa, tylko mająca znaczenie zbiorowe. Nazwy mniejszych obiektów nie zmieniają liczby: Katėliškis b., PSvT: Katéliskis avd. Z rzeczownikowiałych przymiotników oznaczających terminy fizjograficzne utworzono nazwy miejscowości Kalniškiai vk., PKR: kdlniskis „człowiek mieszkający w górach, góral” (LKZ, 148); Pakalniskiai k., LNKV: Pakalniškis vk., KRK: pakalniskis, pakalniskis „góral, mieszkaniec podgórza” (LKŽ,. 147). 3. WTÓRNE NAZWY MIEJSCOWE Sufiks -išk w toponimach wtórnych jest cechą derywacyjną, wyrazy podstawowe nie mają tego sufiksu. Podstawą słowotwórczą tych nazw miejscowości są różne rzeczowniki, najczęściej — nazwy osobowe. W nazwach miejscowości z przyrostkiem -iškakivaidi jest znaczenie przynależności (jeśli nazwa tworzona jest od antroponimu lub ojkonimu) oraz cechy (jeśli nazwa tworzona jest od innego rzeczownika lub przymiotnika). Wtórne nazwy miejscowości najczęściej tworzone są od antroponimów (70,6696). Inne nazwy własne są używane bardzo rzadko: nazwy miejscowości pochodzenia ojkonimicznego stanowią około 1,3%, a hydronimicznego —1,9%. Nazwy miejscowości o niejasnym pochodzeniu stanowią około 1696, a toponimy utworzone od rzeczowników o różnym znaczeniu —prawie 11%. 3.1. Wtórne ojkonimy Większość ojkonimów, czyli nazw miejsc zamieszkałych, wywodzi się od antroponimów i apelatywów. Kilka ojkonimów można wywodzić od hydronimów i innych ojkonimów. Podstawę słowotwórczą ojkonimów pochodzenia antroponimicznego stanowią zarówno imiona litewskie (dawne dwutematowe i jednotematowe, patronimiczne, apelatywne), jak i nielitewskie (chrześcijańskie oraz imiona innych narodów) (Vanagas 1982: 62-97; Maciejauskienė 1991: 243-248): Adomiškis vk., INSK: Adomas avd. ; Albertiškiai w., KRK: Albertas im. ; Aleniškis w., PKR: Alena, Elena im. ; Antaniskis w., PRK: Antanas im. ; Badariskis w., PSVT: Badaras im. ; Buiviskiai wieś, SLC: Buivys, por. Būivydas im. ; Čeniškiai wieś, INSK: Cenys im. ; Čiaučiniškis w., LGM: Čiaučynas im. ; Dabariskis vk., LGM: Dabaras avd. ; Dévainiskiai dv., PKR, Dėvainiškis vk., PKR: Dévainis avd. ; Doviltiškė sdb., ZGR: Doviltis avd. ; Gailioniskiai k., INSK: Gailionis avd. ; Gražiškiai k., INS: Gražys avd. ; Jūkiškiai vk., KRK, Jakiškiai dv., k., JNš: Jakas avd. ; Jūkiškiai k., PKR: *Jūkas, plg. Jukonis avd. ; Karaliūniškis k., PSvT: Karaliūnas avd. ; Katiliškiai k., ŽGR: Katilius avd. ; Keliuotiškiai k., INSK: Keliuotis avd. ; Krasniškiai k., ZML: *Krasnas, *Krasnys avd., por. Krasnauskas, Asmenvardinių oikonimų galima dvejopa kilmė: iš priesaginio asmenvardžio (pirminiai) ir iš nepriesaginio asmenvardžio (antriniai- ). Kadangi Lietuvių pavardžių žodyne yra užfiksuota ir priesaginių asmenvardžių, todėl tokie oikonimai priskiriami prie pirminių, por. Gipas ir Gipiškis, Judys ir Judiškis. VIETOVARDŽIAI SU PRIESAGA -išk-| 5 Kasnickas, Krasnėvičius avd. ; Kūngiškiai k., ŽML: Kūngas, Kungys avd. ; Laūmekiškis vk., SLC: Laimekis avd. ; Mineikiškis vk., Psv: Mineika, Mineikis avd. ; Minginiškiai vk., KRK: Minginas avd. ; Nagliskis vk., SLC: Naglis, Naglius avd. ; Norkūniškiai vk., LGM: Norkiinas avd. ; Pėtriškis vk., LGM: Pėtras avd. ; Plikiskis dv., VSK, Plikiškiai k., INS: Plikis, Plikys avd. ; Patriskiai w., Psv: Putris, Putrys nazw. os. ; Razaliskis w., SLC: Rozalija nazw. os. ; Rimšoniškiai w., PKR: Rimšonis nazw. os. ; Stasiskiai os., SLC: Stasys nazw. os. ; Silingiskis os., LNKV: Šilingis nazw. os. ; Šulmiškis os., dw., JNŠK: *Šulmas, por. Šulminas nazw. os. ; Švodbiškis os., dw., JNŠK: Svéba, Švobas nazw. os. ; Trūliškis vk., Psv: Trūlis avd. ; Urnėžiškės k., SKs: Urnėžas, Urnėžis, Urnėžius avd. ; Valantiniškis sdb., INSK: Valantinas avd. ; Vesélkiskiai k., LNKV: Vesélka avd. ; Zimbiskiai k., LNKV: Zimba avd. Odrębną grupę oikonimów stanowią nazwy pochodzące od łotewskich nazw osobowych”: Milidiškiai vk., JNŠK : la. Milidis avd. ; Pileriskis k., KRK: la. Pileris avd. ; Pundeniskis vk., PSVT: la. Pundenis avd. ; por. lie. Pundys, Pundinas avd. ; Vagariškis k., KRK: la. Vagars avd. ; por. lie. Vagrys avd. SKS: Reibiniai k., Sks; Siksnéliskiai k., Psv: Šikšnėliai k., PKR; Žagūriškiai k., ZGR: Žagūrė k. Oikonimy pochodzenia hydronimicznego są najczęściej jasne, ponieważ wieś znajduje się przy zbiorniku wodnym o tej samej nazwie: Savėliškis k., PKR: Savélis ciek wodny. ; Sidabriškis k., Psv: Sidabra rzeka. ; Šiladiškis vk., LGM: Šiladis ciek wodny. ; Verigriškis dv., KRK, Verigriškis vk., PKR: Verigris ciek wodny. Część nazw miejscowości wiąże się z apelatywami: Akmeniškiai k., ŽML: akmué; Dirvoniškiai wieś, JNŠK: dirvonas; Dvareliškiai wieś, KRK: dvarėlis, dvaras; Kalneliskiai wieś, VšK: kalnélis, kalnas; Kriaūšiškiai wieś, VSK: kriaūšis; Šiliškiai wieś, KR, Šiliškis wieś, LM, KRK: šilas. Oikonim Cigoniskis wieś, JNS wiąże się z etnonimem cigonas, čigonas. 3.2. Hydronimy wtórne“ Większość hydronimów wtórnych pochodzi od nazwisk. Należy jednak zauważyć, że tymi nazwami wodnymi określa się głównie mniejsze zbiorniki wodne: bajora, sietuvos i in. To dość nowe nazwy, wskazujące na przynależność obiektu do określonej osoby, jakąś cechę lub inny związek ze słowem podstawowym. Derywacja hydronimów osobowych jest dość jasna: Abromiškis stv., PKR: *Abromas, por. Abraomas avd. Aliūniškė upl., PKR: Aliūnas avd. ; Bėkiškis stv., PSVT: Bėkas, Bekys avd. ; Buletriskis b., PšvT: Būletris avd. ; Būrbiškis b., PSVT: Būrba avd. ; Daudiškas upl., PKR: Dauda avd.}]} Nė vienas lietuvių istorinis vietovardis negali būti kildinamas iš bendrinio žodžio, vartojamo kitoje baltų kalboje. Nodarbības forma ; . ; Daugėliškis b., SLC: Daugėla avd. ; Dragiškis gr., KRK: Drūgas avd. ; Jenikeliškės b., Sks: Jerikelis avd. ; Jėčiškės b., INS: Jėčius avd. ; Karpiškis upl., LNKV, Kūrpiškiai b., PšvT: Karpis avd. ; Kindariškis b., PšvT: *Kindaris, plg. Kindaravicius, Kinderis avd. ; Kleiniškė b., ZML: Kleinas, Kleinys avd. ; Kraujeliskis pot., JNšK: Kraujėlis nazw. wł. ; Kvedariškė pot., ŽGR: Kvédaras nazw. wł. ; Laimiškis rzeka, LNKV: Laima nazw. wł. ; Liberis4 Tak podali informatorzy nazw miejscowych, chociaż niektóre łotewskie nazwiska mają również swoje litewskie odpowiedniki. $ Analiza wielu hydronimów opiera się na badaniach Aleksandrasa Vanagasa (zob. wykaz literatury), pozostałe nazwy miejscowe analizowano na ich przykładzie. 6 | RENATA ENDZELYTĖ kis 1kn., VšK: Liberis, Lyberis nazw. wł. ; Majūliškis wieś, VSK: Majūlis nazw. wł. ; Martyniškis miejsc., KRK: Martynas nazw. wł. ; Sargeliškis gr., LNKV: Sargėlis avd. ; Sargėliškis rzeka, gr., PKR: Sargėlis avd. ; Šėmetiškės b., LNKV: Šėmeta avd. Šlekiškis b., VSK: Šlekys avd. ; Vaitiškės b., INS, Vaitiškė rzeka, INS: Vaitis, Vaitys, Vaičius avd. Wygląda na to, że toponim Pagaleibiškė b., PSvT; ma dwojaką budowę: może być jednocześnie derywatem sufiksalnym i połączeniem przyimkowym od antroponimu Leiba, por. pagal-leib-iškė. Rzeczowniki stanowiące podstawę słowotwórczą hydronimów należą do kilku grup semantycznych: + nazwy osób: Bėrniškis b., INS: bėrnas, por. łot. bėrns ‘dziecko’; + etnonimy: Cigoniské b., INSK: Cygan; e rzeczowniki o różnych znaczeniach: Vilniškė b., PKR: wełna, fala. 3.3. Nazwy wtórne terenowe Przyrostkowe derywaty na -išktej klasy nazw miejscowych najczęściej tworzy się od antroponimów oraz apelatywów. Nazwy wskazują na przynależność obiektu do jakiejś osoby (jak większość wcześniej omówionych drobnych hydronimów) albo na cechę tego miejsca. Najwięcej nazw terenowych, podobnie jak we wcześniejszych klasach toponimów, utworzono od antroponimów: Aleksandriškė dr., ŽML: Aleksandras avd. ; Aneliškis pv., JNšK: Anėlė avd. ; Bagdoniškė dr., pv., PKR: Bagdonas avd. ; Balkiškė dr., JNš: Balkis, Balčius avd. ; Būrbiškiai gn., KRK, Būrbiškis dr., PSVT: Būrba avd. ; Butkiškė dr., Pšvr: Butkus avd. ; Cépiskes dr., JNS : Cépas avd. ; Dabuliskis dr., INSK: Dabulis avd. ; Dapkiskis dr., Psv: Dapkus avd. ; Gedviliskis dr., LoM: Gedvilas avd. ; Jurgiškis dr., pv., KRK: Jurgis avd. ; Kaziuliské dr., LGM: Kaziulis, Kazys avd. ; Klioriskis dr., INS: Kliorys avd. ; Kukuliskis dr., pv., PKR: Kūkulas avd. ; Lauciske dr., SKS: Laūčius avd. ; Leibiské dr., SKS, Leibiskis kln., SKS: Leiba avd. ; Lipiskiai dr., ZML: Lipas avd. ; Martyniškiai krm., LNKV: Martynas avd. ; Mazeikiskis dr., VSK: Mažeika, Mažeikis avd. ; Merkeliskis 1., Psv: Merkelis avd. ; Mūreliskés gn., krm., SKS: Mūrelis avd. ; Naudziiiniskis kln., ZML: NaudZiiinas avd. ; Pauriskis dr., PKR: Paiiras avd. ; Petriskis mS., SLC: Pétras avd. ; Plediske dr., INS, Plediskis dr., INS : Pledys avd. ; Poviliskis pv., LNKV: Povilas avd. ; Sargéliskiai dr., LNKV: Sargélis avd. ; Smailiskis, w. dr., INSKL: Smailys, nazwisko. ; Soviskis, w. pv., SLC: Sova, Sovys, nazwisko. ; Sunakiskis, w. dr., INS: Šūnakis, nazwisko. ; Usiskiai, w. vt., SLE: Ūsas, nazwisko. ; Valiūšiškė, w. pv., La: Valiusis, nazwisko. ; Žemriėtiskis, w. dr., INS: Zemriéta, nazwisko. Nazwa miejscowości Pamoziriskis, gn., LGM, może mieć dwojaką budowę — być derywatem prefiksalnym lub sufiksalnym. Najprawdopodobniej jest to derywat prefiksalny od sufiksalnego etnonimu mozūras lub nazwiska Mozūras, por. pa-moziir-iskis. Toponimem pochodzenia hydronimicznego jest nazwa miejscowa Šiladiškis dr., La: Šiladis upl. Nieco częściej nazwy miejsc wywodzone są od ojkonimów”: Bivainiškis mš., JNS: Bivainiai k., INS; Gedžiūniškis mš., INSK: Gedžiinai k., LNKV; Kibiskiai pv., LNKV: Kibai k.; Mažūtiškė dr., PSVT: Mažūčiai k., ZML; Reibiniškės krm., SKS: Reibiniai k., Sks; Oreliškiai gn., LNKV: Orėliai k., INSK. b Podstawę słowotwórczą nazw miejscowych wskazali informatorzy. NAZWY MIEJSCOWOŚCI Z SUFIKSEM -išk-| 7 Inne rzeczowniki, stanowiące podstawę słowotwórczą nazw miejscowości, są bardzo różnorodne semantycznie: + nazwy osób: Burliokiškis kln., Psv: burliokas ‘staroobrzędowy Rosjanin na Litwie’ (LKŽ, 1193); Kleboniškis dr., PSVT, pv., PKR: klebonas; Murkliškis pv., PSVT: murklys “ten, kto mruczy; ponury, małomówny człowiek; grubas, spaślak' (LKZ, 420), por. murkti; Pirdūliškis dr., SLC: pirdūlis ‘pierdziel’ (KZ, 1087); + etnonimy: Cigoniškis gn., PSVT: čigonas; Zydiškė dr., m. l., PSVT, l. mn., INS: Żyd; e części ciała: Gdrbaniske dr., ŽGR: lok; Kiaūšiškė dr., PKR: kiaūšis, jajko; e narzędzia: Dalgiškis dr., INS: kosa; Kirveliškės dr., zarośla, SKs: siekierka, siekiera; + terminy fizjograficzne: Paklūoniškis miejsc., m. l., LGM: paklūonė; Sodėliškis dr., PKR: sodélis, sodžius; Šniūriškiai wąw., ZML: szniūras, szniūrai “długi wąski pas ziemi; miara powierzchni' (LKZ,, 195); + rośliny lub ich części: Zabiskis krm., VSK: Zabas ‘witka, Zabaras, gałązka; łodyga, zagaras, rózga; krzew, zarośla’ (LKZ,, 14), ‘witka, zabaras’ (DLKZ 947); + nazwy potraw: Šiūpiniškis gn., PKR: šiupinys; + mitonimy: Perkiiniskis dr., Psv: Perkūnas; + nazwy zwierząt: Glindiškis 1., Psv: glinda; Ožėliškis pv., SLC: ožėlis, ožys; e abstrakcyjne rzeczowniki: Siaūtiškės dr., PSVT: siaūtis „poryw, podmuch; mostas, mojis’ (LKZ, 482), „szaleństwo” (DLKŽ 689); por. sidutéti. + elementy środowiska społecznego: Pūniškis vt., PKR: pūnė „wydzielona część stodoły do składowania plew, plewnik; obora; podwórze gospodarcze; budka, namiot; jama, nora, kryjówka; „pusta przestrzeń jajka” (LKZ, 916). Nazwa miejscowa Juodokiskis mš., VSK może być wywodzona od przymiotnika juoddkas, por. jūodas. VIII 3.4. Niejasne nazwy miejscowe Pochodzenie niektórych nazw miejsc można opisać na kilka sposobów, ponieważ nie da się tego dokładnie ustalić. Przede wszystkim są to te nazwy miejsc, których leksemami podstawowymi mogą być zarówno nazwiska, jak i apelatywy, np.: + nazwy zwierząt i ptaków: Briediškė 1., ŽGR: Briedis avd., briedis; Kūrmiškis pv., PKR: Kurma, Kūrmis avd., kūrmis; Gaidiškis dr., krm., LNKV, mš., PKR: Gaidys avd., gaidys; Gėrviškiai wieś, INSK: Gėrvė, Gervys nazwiska osobowe, gėrvė; Pelédiskis wieś, INSK: Pelėda, Pelėdžius nazwiska osobowe, pelėda; Sakališkis wieś, LGM, las, PKR: Sakalas nazwisko osobowe, sakalas; Šarkiškės las, INS: Šarka, Šarkis, Šarkys, Šarkus nazwiska osobowe, šarka; Varniškis rzeczka, las, LNKV: Varnas nazwisko osobowe, varnas; + etnonimy: Gudiškis" rzeczka, VšK: gūdas, Gūdas nazwisko osobowe. ; Latvėliškis dwór, łąka, KRK: Latvėlis nazwisko osobowe, por. Latvis nazwisko osobowe, latvėlis, latvis; Latviškė pv., PKR, Latviskis 1., PSVT: latvis, Latvis avd. ; Maskoliskiai k., SLC: Maskolius avd., plg. maskėlius “caro kariuomenės kareivis; rusas’ (LKZ,, 7 893); Šaknis gudgali būti kilusi ne iš etnonimo gudai, bet iš bendrinio žodžio *gudas, *guda ‘laukas, pieva", plg. pr. gudde ‘krumar- ’, žr. Karalitinas (1999: 27-40); taip pat plg. guda ‘guba; baidyklė paukščiams gasdinti; baidyklė vaikams gasdinti’ (LKZ, 692), gude ‘pustykle, bude, galastuvas’ (LKZ, 693). 8 | RENATA ENDZELYTĖ + nazwy osób i zawodów: Kairiškis 1., INSK: por. Kairys nazw. os., kairys; Kalviskis nazw. miejsc., INSK: por. Kalvis nazw. os., kalvis, kalva; Kareiviškis wieś, PKR: por. Karéiva nazw. os., karéiva, kareivis; Kūpriškis nazw. miejsc., VSK, 1., LNKV: por. Kuprys nazw. os., kupra, kūprius. Uważać te onimy wyłącznie za pochodzenia osobowego albo wyłącznie apelatywnego nie jest całkowicie trafne. Bardziej prawdopodobne jest, że nazwy miejscowości mogą pochodzić od nazw osobowych, a niektóre nazwy terenowe, np. nazwy lasów, łąk i pól, —od apelatywów. Pod jednym względem nie ma wątpliwości —wszystkie one są derywatami od rzeczowników z przyrostkiem -išk. 4. WNIOSKI 1. W przymiotnikach wariant przyrostka -iškas, -a nadaje uogólnione znaczenie jakości, cechę właściwą przedmiotowi oznaczanemu przez wyraz podstawowy. Za pomocą drugiego wariantu przyrostka -iškis,-ė zwyczajowo tworzy się od nazw własnych (nazw miast, miasteczek i wsi) nazwy osób według miejsca ich pochodzenia lub zamieszkania. Znaczenie pochodzenia i przynależności nadawane przez ten przyrostek jest szczególnie wyraźne w nazwach miejscowości pochodzenia osobowego, których jest mnóstwo na całej Litwie. Na środkowej północy Litwy, na byłym terytorium Żmudzi, nazwy miejscowości z przyrostkiem -iškukazują na ich litewskie pochodzenie. 2. Pod względem chronologicznym nazwy miejscowości z przyrostkiem -išk mogą być stosunkowo nowymi derywatami, ponieważ większość z nich utworzono od innych nazw własnych (najczęściej od nazw osobowych). Ponadto o nowości toponimów świadczy posesywne znaczenie przyrostka i jego derywatów. 3. Do tworzenia toponimów używa się różnych wariantów przyrostka -išk. Dla obszaru północno-środkowej Litwy bardziej charakterystyczne są -iškis, -iškiai, -iškė, nieco rzadszy jest przyrostek -iškės. Używając różnych wariantów przyrostka, od tej samej nazwy można utworzyć kilka toponimów, np. : Daūnora, Daūnoras avd. : Daunėriškė k., Daunoravos apl., JNš, Daunoriškiai k., Svirplių apl., JNš; Šleideris avd. : Šleidariškė vk. KRK, Sleidariskiai vk., Skilvioniy apl., INS, Sleideriskis vk., Saugėlaukio apl., INS. 4. Podstawowymi wyrazami toponimów są najczęściej rzeczowniki. Są to antroponimy różnego pochodzenia (70,66%): litewskie i rzadziej nielitewskie, chrześcijańskie i apelatywne, proste oraz z przyrostkami. Innymi częściej używanymi wyrazami są apelatywy o różnym znaczeniu (10,92%). Toponimy niejasnego pochodzenia stanowią 15,98%. Hydronimy i oikonimy są rzadko używane do tworzenia nazw miejsc (odpowiednio 1,9296 i 1,396 wszystkich nazw miejsc). Toponimy nierzeczownikowe stanowią zaledwie 0,296 nazw miejsc. Podobne proporcje dotyczą nazw miejsc zamieszkania, nazw wodnych i nazw terenowych. 5. Analiza etymologiczna pokazuje, że podstawowymi leksemami toponimów z przyrostkiem -išk najczęściej są imiona osobowe oraz inne rzeczowniki oznaczające nazwy zwierząt (dzikich zwierząt i zwierząt domowych, gadów, owadów, ryb), ptaków (dzikich i domowych), roślin (drzew i roślin drobnych); terminy fizjograficzne (góra, podgórze, bór); etnonimy (Gudas, Cygan, Łotysz, Żyd), nazwy osób (parobek, żołnierz, proboszcz); nazwy części ciała (lok, garb, róg), sprzęty domowe (diida, kosa, siekiera). Podstawowe leksemy przymiotnikowe wskazują na właściwość obiektu (łysy, spiczasty, spokojny) lub kolor (biały, czarny, brązowy). NAZWY MIEJSCOWE Z PRZYROSTKIEM -iškSKRÓTY NAZW MIEJSCOWOŚCI JNš —Joniškis JNšK —Joniškėlis Krk -Kriukai LaM -Lygumai LNKV —Linkuva PKR -—Pakruojis Psv +-Pasvalys Pšvr —Pašvitinys Sks —Skaistgirys Suc —Saločiai VšK -—-Vaškai ŽGR —Žagarė ŽML —Žeimelis INNE SKRÓTY apl. -—okręg avd. —imię i nazwisko b. —bagno bk. —wieś kościelna br. —bród dr. gleba dv. —dwór gn. —pastwisko gr. —rów k. —wieś kdr. —staw kin. góra krm. —krzaki Į. —pole la. —łotewski lie. —litewski Ikn. smukły ms. —las plv. —folwark pv. — łąka sdb. —siedziba stv. —sietuva šlt. —źródło upl. -—strumień vk. —pojedyncze gospodarstwo vt. —miejscowość