Irena Ermanytė. „Antonimų žodynas“

176 | RECENZJE (s. 400); uspilto-s (s. 397) = us'p'ilto-s; vad6-ve-(- s. 414) = vad6-ve-; atéjo-(s. 414) = até-jo-; to-ks (s. 430) = to-ks; lé.idz’u (s. 457) = Ié.idz'u; ptioksté (brak w słowniku- ); peli:ti (s. 462) = peli:ti; acisé-zdavo (s. 467) = acisé-zdavu; é-da (s. 479) = é-da; Za-si-tez (s. 484) = Za's'i-t'es; riedam (s. 508) = riédam; pasiré-d'- e. (s. 532) = pasiré-d'- e. ; k6-ta (s. 543) = ké-ta. ; atlé-kt (s. 559) = atl'é-kt; reng'uds'i (s. 565)= rey'g'tos- 'i; pasiryzimas (1) (s. 569) = (2); dowodzić (s. 570) = rédyti, rodo, rédé; może jeszcze coś przeoczonego. Błędów w tym dziele rzeczywiście ubyło, zbliżamy się do wzorowego tekstu naukowego: takich błędów w tłumaczeniu i innych, dlatego można je było łatwo wskazać (przygotowując do druku) i poprawić. Czy wszystko zależy od dialektu, przecież nieokreślone jest pojęcie „słowo gwarowe- ”, choć całość słownika jakby łączy definicja „słowo odziedziczone”. Słowa i formy niegwarowe byłyby: literdtas (s. 88), stlosiu (=sulosit) (s. 97); neismaisi- -tu. GRS = neismaisi- -tu. (zdaje się, że takich metatonii tam nie ma); za bl@-cvas (s. 452); daugumo-- (=daugiausia) rifiko-[vezti] tarnd.uto-jus visus JNK (s. 559) i in. To również niewiele, a odsyłacze byłyby bardzo pożyteczne i potrzebne. Teraz będziemy czekać na ostatni tom tej grupy gwar, podstawy języka ogólnego, całego dorobku. W trzecim tomie należałoby wskazać również, jakie występują niemiłe błędy i niedoskonałości. Właściwe opracowanie i zapis słownictwa gwarowego to niezwykle ważna sprawa — gwary i dawne pisma są wielkimi skarbami języka narodu, cennymi dla wielu badaczy indoeuropeistyki. Istnieją również nierozstrzygnięte kwestie, na przykład dotyczące miękkości grup spółgłoskowych: m'iyks'ti czy inaczej, al'ks'n'is czy inaczej. Vytautas Antanas Vitkauskas Otrzymano 2005 06 09 Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, 10308 Wilno, Litwa IRENA ERMANYTĖ SŁOWNIK ANTONIMÓW Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2003, xxiii + 584 s., ISBN 9986-668-52-2 Słownik antonimów jest wynikiem długoletniej pracy, wymagającej dużej wiedzy i staranności. Jego autorka, Irena Ermanytė, jest doświadczoną leksykografką, przez wiele lat piszącą i redagującą Wielki słownik języka litewskiego, autorką szkolnego słownika antonimów języka litewskiego (1985), dlatego można w pełni ufać zarówno jej umiejętnościom lingwistycznym, jak i naukowej rzetelności. Recenzowany słownik należy do typu słowników specjalistycznych, ponieważ zawiera jednostki leksykalne jednego rodzaju: pary lub szeregi takich słów, których znaczenia są diametralnie przeciwne, czyli antonimy. Materiał wybrany z całego wielotomowego Słownika języka litewskiego, uzupełniony przykładami z literatury pięknej i publicystyki, starano się w tym dziele przedstawić zarówno antonimy systemowe, jak i kontekstowe, objaśniać fakty ogólnolitewskiego języka literackiego, gwar oraz dawnych tekstów. A więc mamy przed sobą obszerną pracę leksykograficzną, w której można znaleźć dane nie tylko o systemowych relacjach między słowami współczesnego języka litewskiego, lecz także o relacjach przeciwieństwa kształtujących się w określonych tekstach i w taki czy inny sposób oddziałujących na cały system języka. RECENZJE | 177 1. Struktura „Słownika antonimów” jest niemal tradycyjna: na początku znajdują się trzy rozdziały („Wstęp- ”, „Budowa słownika” i „Skróty- ”), po nich następuje właściwy korpus słownika, w którym antonimy przedstawiono w gniazdach uporządkowanych alfabetycznie według jednego z antonimów, a na końcu podano wykaz frazeologizmów pochodzących od antonimów oraz indeks gniazd antonimicznych. O tym, że Słownik został napisany w oparciu o wystarczające podstawy teoretyczne semantyki leksykalnej, świadczy treść „Wstępu- ”. Przedstawiono tu w sposób argumentowany, co stanowi podstawę antonimów jako dwóch członów opozycji, co decyduje o przeciwieństwie tych słów (rdzeń, formanty słowotwórcze czy kontekst), jakie czynniki logiczne łączą antonimy w języku oraz jak powstają figury stylistyczne oparte na antonimach. Czytając wstęp, nasuwa się tylko jedno pytanie — czy sam tekst słownika ujawnia wszystkie tezy postulowane w części teoretycznej i czy we wstępie do słownika należało napisać wszystko, co jest wiadome jego autorce, która obroniła rozprawę doktorską właśnie o antonimach. Na to pytanie można by dokładnie odpowiedzieć tylko po szczegółowej analizie samych par antonimów i ilustrujących ich użycie przykładów. Ale i bez uważniejszego badania nasuwają się wątpliwości co do znaczenia pewnych rozważań dla tego słownika. Bardzo dziwnie rozumiane są tutaj pojęcia „funkcja” i „pochodność”, łączące takie pary antonimów, jak artimas — tolimas (kelias), dukstas — žemas (medis), gilus — seklus (ežeras) czy aušra — sutema, gimti — mirti, uvertiūra — finalas. Jest całkiem jasne, że oba człony tych przeciwstawień mają jakąś wspólną cechę treściową, której jeden człon ma więcej, a drugi — mniej, że ta wspólna cecha treściowa pozwala połączyć słowa w leksykalne paradygmaty semantyczne określonego typu, ale co ma z tym wspólnego funkcja i jak wiąże się z nią „pochodność”? Również wątpliwe jest, czy w słowniku może być w jakiś sposób odzwierciedlony wpływ intonacji na semantyczny stosunek pary antonimów. Tak więc w istocie rzeczy w dobrze umotywowanym teoretycznym wstępie do słownika można by sformułować nieco bardziej celne twierdzenia, wartościowe dla leksykografii, a nie tylko dla ogólnych rozważań o antonimach. W rozdziale „Budowa słownika” wyjaśniono, jak uporządkowano materiał. Niniejszy rozdział jest dość fragmentaryczny, a zasady przedstawiania danych nie zostały w nim należycie wyłożone. Na przykład powiedziano tu jedynie, w jaki sposób przedstawiany jest drugi człon synonimicznego szeregu antonimów czasownikowych (najpierw zapisuje się czasownik bez przedrostka, a następnie według alfabetu wymienia się czasowniki przedrostkowe), ale nie wspomniano nic o przedstawianiu synonimicznych szeregów innych części mowy; wskazano, że przy objaśnianiu znaczeń antonimów unika się synonimów, ale zupełnie nie wiadomo, jak te znaczenia są objaśniane — czy objaśnienia zostały skądś zaczerpnięte, czy stworzyła je sama autorka. W tym rozdziale określono, co tworzy pary antonimów, oraz wskazano, w jaki sposób są one numerowane. Jednak gdy tylko zaczyna się przeglądać sam tekst słownika, okazuje się, że z pewnością wątpliwe jest numerowanie par antonimów petitem, a znaczeń — pogrubioną czcionką. Po pierwsze, pojawiają się pewne trudności wizualne, ponadto wydaje się, że rozróżnianie znaczeń jest ważniejsze od rozróżniania samych par antonimów. Cyframi petitowymi przed hasłem czasami numeruje się nie tylko parę słowa używanego w tym samym znaczeniu, tj. tej samej leksemy (a), lecz także parę tego samego słowa używanego w innym znaczeniu (już innej leksemy), tworzącego parę antonimów z innym słowem (b). Takie jednolite przedstawianie faktów niejednakowego typu wprowadza niepotrzebne zamieszanie i staje się problemem dla użytkowników. Por. : a) 1 głaskać Delikatnie przesuwać ręką —kąsać sprawiać ból, ranić zębami 2 głaskać Delikatnie przesuwać ręką —bić, smagać uderzeniami powodować ból 3 głaskać Delikatnie przesuwać ręką —szarpać sprawiać ból, wyrywając włosy b) 1 spokojny który nie powoduje zmian —burzliwy który jest niespokojny, zmienny 2 spokojny który szybko się nie irytuje, nie gniewa się —drażliwy który szybko się irytuje 3 spokojny który jest pokojowy, bez rozlewu krwi —krwawy który wiąże się z rozlewem krwi 178 | RECENZJE Takie numerowanie par antonimów szczególnie wprowadza w błąd, gdy pierwszy wyraz pary jest wieloznaczny i gdy dla każdego leksemu znajduje się kilka antonimów; wtedy również nie jest jasne, co oznacza ta cyfra —czy parę antonimów, czy leksem. Na przykład, podając antonimy przymiotnika gyvas, zaznaczono pięć numerów, ale co nimi oznaczono —czy tylko pięć par antonimów? Czy może autorce słownika wydaje się, że ten przymiotnik jest jednoznaczny, skoro jego znaczenia nie są ponumerowane pogrubionym drukiem, jak uczyniono to w innych artykułach: 1 żywy który ma życie —martwy który musi umrzeć, śmiertelny 2 żywy który ma życie —zmarły, umarły który nie ma życia 3 żywy, w którym zachodzą procesy organiczne —nieżywy, w którym nie zachodzą procesy organiczne 4 żywy, który jest ruchliwy, żwawy —powolny, ospały, który porusza się powoli, nie spieszy się 5 żywy, który aktywnie się przejawia —zastygły, który jest pasywny, przejawia się ospale i por. : 1 płynny, który ma właściwość płynięcia —twardy, który jest odporny na zginanie 2 płynny 1. który zawiera dużo wody —gęsty 1. który zawiera mało wody 2. który dobrze płynie —2. który słabo płynie 3. który wyrósł miejscami, rzadko —3. który jest ciągły, gęsty W niektórych miejscach sama numeracja budzi wątpliwości co do kolejności podawania antonimów. Na przykład nie jest jasne, z jakich powodów niektóre pary są numerowane, zaczynając od znaczeń przenośnych: 1 wzniesienie przen. duchowe wzmocnienie — depresja, wyczerpanie przen. duchowe osłabienie 2 wzniesienie przen. duchowe wzmocnienie — nieopol przen. wyraźne duchowe pomniejszenie 3 wzniesienie oderwanie od powierzchni — zejście osiągnięcie powierzchni lekus 4 wzniesienie / podwyższenie poziomu — obniżenie obniżenie poziomu 5 wzniesienie uzyskanie lepszych wyników — spadek uzyskanie gorszych wyników Zdarza się też zupełnie niepotrzebna numeracja, zapewne przeoczona podczas redagowania, np.: 1 przejawić (a gdzie 2?). 2. Oceniając zawartość słownika, przede wszystkim ważne jest ustalenie, czy zakres oraz zamierzenia recenzowanego dzieła odpowiadają obecnemu stanowi języka. Dlatego należałoby powiedzieć co nieco o doborze materiału do słownika. We wstępie napisano, że materiał zebrano z żywego języka, I–XX tomów LKŽ, dzieł litewskich klasyków literatury, różnego rodzaju piśmiennictwa i prasy. Autorkę słownika można tylko pochwalić za odnalezione i usystematyzowane fakty językowe oraz ich ilustracje, ponieważ wykonanie takiej pracy wymagało wiele staranności i wiedzy. A jednak w związku z doborem wyrazów hasłowych pojawia się niemało pytań. Jedno z nich jest następujące: dlaczego w dzisiejszych czasach, opracowując słownik, nie wykorzystano danych korpusowych, dlaczego nie wybrano neologizmów z ostatnich dziesięcioleci, lecz włączono niezwykle rzadkie dialektyzmy (magus, moma, tota, Sapara?, skirmos, senykscias —dabarykscias, nusilti —nusdlti), całkowite okazjonalizmy (aukstikas i Zemitkas, kabis i nelabis, kusanciasis i slinkasis, pardosas, pardudksné, pardudlé i pirksné), a także warianty tych samych wyrazów, nieróżniące się zasadniczo niczym (obok podanego aukstyn przytaczane są najczęściej gwarowe auksty, aukstyna, aukstynai, aukstyniui, aukstynuo)? Nie bardzo wiadomo, dlaczego jako wyrazy hasłowe podawane są również nieodmienne formy przymiotników, traktowane jako odrębne pary antonimów, podczas gdy obok przytaczane są przymiotniki odmienne o dokładnie takim samym znaczeniu (wydaje się, że narusza się tu zasady dotyczące granic wyrazu i jego form). Albo jeszcze: dlaczego do słownika jako hasła włączono jedne potencjalne derywaty, a inne pominięto? Na przykład zamieszczono przymiotniki ankstékas — vélokas, natomiast wyrazów o dokładnie takiej samej budowie gerdkas —blogdékas, jaundkas —sendkas już nie ma; włączono tylko jeden czy dwa abstrakcyjne rzeczowniki odprzymiotnikowe lub odczasownikowe, np.: elastyczność —bezwładność- RECENZJE | 179 mas; wesołość smutność; długodniowość —krótkodniowość; wywyższenie —obniżenie, poniżenie; podnoszenie —leżenie i jeszcze jeden czy dwa. Ale po co je w ogóle umieszczać, skoro obok podaje się ich podstawowe słowa o zupełnie takim samym znaczeniu? Przecież, jak się wydaje, wszystkim dobrze znana jest praktyka leksykograficzna, by nie podawać jako haseł regularnych derywatów mutacyjnych, tj. takich, które tylko przechodzą do innej grupy części mowy, lecz zachowują to samo znaczenie cechy lub czynności. Niejasne są motywy autorki, by podawać jako antonimy także takie derywaty przedrostkowe, które od czasowników bez przedrostków różnią się tylko znaczeniem aspektowym, np.: papilnėti — patuštėti, poplatėti — susiaurėti, poplatinti — pasiaurinti, susiaurinti (czy w tych przypadkach nie wystarczyłaby opozycja czasowników bezprzedrostkowych?). Wątpliwe, czy należy uznawać za antonimy takie wyrazy, które są uważane za błędy językowe, np.: atidaryti ‘otworzyć (oczy)’, kvidas, kudlotas i in. Przy ocenie przedstawionych par antonimów nasuwa się także jedno zasadnicze pytanie, od dawna dyskutowane przez teoretyków leksykologii: kiedy wyrazy z negacją uzyskują znaczenie przeciwne? We wstępie kwestia ta nie jest rozpatrywana, a pary antonimów, w których drugi wyraz jest wariantem pierwszego z negacją, nie pomagają rozwiązać problemu, np.: spausdintas — nespausdintas (dlaczego nie rankraštinis- ?), taktiškas — netaktiškas (dlaczego nie wystarczą akiplėšiškas, įžūlus, šiurkštus?). Takie rozważania i jasne wyrażenie stanowiska autorki pomogłyby nie tylko badaczom leksykologii, lecz także użytkownikom słownika. 3. Autorka słownika wykazała się znakomitym wyczuciem językowym, poszukując antonimicznych odpowiedników. Ujawniła, że w języku litewskim istnieją takie wyrazy, które ze względu na bogactwo swoich znaczeń i różnorodność kontekstów mogą tworzyć wiele par antonimów (np.: darbas tworzy osiem, džiaugsmas — jedenaście, kūnas — trzynaście, kelti — siedem, kelti — dziewięć, viršūnė — sześć par itd.). Większość par antonimów zilustrowano zdaniami, z których wyłania się zarówno systemowy, jak i przypadkowy stosunek przeciwstawnych właściwości, ujawnia się różnorodność figur stylistycznych opartych na antonimach. Szczególnie interesujące są te przykłady, które pokazują, że antonimiczne mogą być nawet znaczenia tych samych słów, np.: bréksti może znaczyć zarówno ‘ciemnieć’, jak i ‘świtać’; Cidupti —‘otworzyć usta’ i ‘zamknąć usta’; atristi —‘przybliżyć, tocząc’ i ‘usunąć, tocząc’; iSgérbinti —‘pochwalić, wywyższyć’ i ‘przekląć, poniżyć’; kasti —‘wykopać dół’ i ‘zniszczyć dół’. A zatem artykuły słownikowe pokazują wielkie możliwości naszego języka w zakresie opisywania złożonych relacji przeciwieństwa. W słowniku o dużej objętości mimo wszystko dość często pojawiają się pewne niedociągnięcia w systematyzowaniu zgromadzonego materiału. Wskazują na nie na przykład nie zawsze dostatecznie uzasadnione pary członów antonimicznych: a) nie odpowiada deklarowanemu pojęciu antonimu, gdy jako antonimicznie zestawione zostają słowa należące do nie tej samej części mowy: apšiuręs — nagus, wyzwolony — niewolnik, mądry — głupiec, wolny — niewolnik, bogaty — żebrak, uczciwy — oszust itd. ; b) wątpliwe, czy można uważać za antonimy słowa należące do tej samej części mowy, ale do różnych typów semantycznych, na przykład czasowniki, z których jeden oznacza czynność aktywną, a drugi — proces samoistny lub nawet stan: wślizgnąć się — wyślizgnąć się; żyć — popełnić samobójstwo; albo przysłówki, z których jeden oznacza miejsce, a drugi kierunek: do domu — za granicą (Po kilku tygodniach pobytu za granicą wrócił do domu); co innego byłoby: w domu — za granicą; c) czasami dla hasłowego słowa dobiera się przypadkowych członków pary (może dlatego, że znaleziono tylko taki przykład ilustracyjny- ?), a pomija się możliwe znacznie dokładniejsze antonimy, np.: jako antonim czasownika wytrzymać dobrano bić, a gdzie naciskać, przygniatać(- ?); jako antonimy słów przybysz, przyjezdny wskazuje się tylko emigrant, wyjezdny, a gdzie tubylec, miejscowy, swój(?); antonimem słowa rozpięty jest rzekomo tylko zamknięty (a gdyby była mowa o rozpiętym płaszczu?). Dlaczego dla słowa bdltymas podano tylko jeden antonim, jiodymas, a gdzie żółtko? Znaleziono tylko jeden, i to dość dziwny, antonim przymiotnika paténkintas, a mianowicie — piktas (—Pats duok, —wymamrotał Damule, więcej patenkin- 180 | RECENZJE czy też zła), ale czyż nie byłaby wyraźniejsza opozycja tego słowa wobec imiesłowów nusivylęs, panitres, przen. suriiges? Dla rzeczownika kvapas należy dobrać co najmniej kilka antonimów: dvdkas, smardas, smarvé; ale przecież kvapas bynajmniej nie zawsze oznacza przyjemny zapach; zwykle tym słowem określa się ogólną właściwość substancji polegającą na oddziaływaniu na węch (zapach może być zarówno przyjemny, jak i nieprzyjemny), a zdanie słownikowe wcale nie wskazuje, że podane słowa są antonimami słowa kvapas (będzie smród zamiast dobrego (!) zapachu). Zrozumiałe, że liczbę wybranych antonimów bardzo ograniczały dostępne zdania (autorka starała się podawać te zdania, w których występowały oba człony opozycji- ), ale czyż nie lepiej, żeby użytkownik znalazł w słowniku tylko te antonimy, które autorce wpadły w ręce, a nie mógł znaleźć powszechnie znanych par wyrazów? Dlatego szkoda, że wskazano tylko dwie pary zwycięstwa: wygrać — przegrać i wygrać — stracić, a gdzie wygrać — ponieść porażkę, wygrać — nie udać się, wygrać — przegrać? Wskazano tylko jeden antonim czasownika „žudyti” — „gimdyti- ”, natomiast dla jego synonimu „užmušti” znajduje się już zupełnie inny antonim — „pasigailėti”; czy zatem „pasigailėti” nie może być antonimem słowa „žudyti” i odwrotnie? Tego typu nieścisłości jest naprawdę niemało (por. także: „teisinis” — „beteisis”, „tikinti” — „neigti”, „užklūsti” — „atkįsti- ”). Wszystkie takie nieścisłości każą wątpić, czy słuszne jest stanowisko autorki słownika, by dobierać antonimy, opierając się bardziej na przypadkowych tekstach niż na systemowych relacjach między słowami. W tekście słownika rzeczywiście podano niemało par, które w żaden sposób nie są antonimami systemowymi i między którymi w systemie języka ukształtowały się relacje zupełnie nie antonimiczne, lecz hiponimiczne lub ekwonimiczne, np.: „dainà” — „rauda”, „luosvė” — „luosvis- ”, „lapas” — „spyglis- ”, „tekėti” — „vesti”, „valgyti” — „gerti”, „brolis” — „sesuo”, „tėvas” — „motina” i in. Oczywiście, takie słowa mogą stać się antonimami kontekstowymi, ale podane przykłady nie ukazują takiej antonimiczności („Tėvą ir motiną żywe posiadający; Tylko zgodne wychowanie ojca i matki może skierować dzieci w pożądanym kierunku; Jedząc i pijąc, delektuje się, czyli mówi, że mu smakuje; On wysunął im poczęstunek — oni jedli i pili) albo skłaniają do powątpiewania w antonimiczność wskazanej pary, np.: | stać — upadać (Nie trzaskająca upada, lecz stojąca); trudno dostrzec stosunek antonimiczny także między czasownikami sakyti i girdėti (por. A girdėjau danguje galingą balsą, sakantį). Niektóre pary w ogóle nie są ilustrowane przykładami, co jeszcze bardziej utrudnia postrzeganie ich członów jako antonimów, np.: dygti — irti, dygti — nykti, erdtiškas — platoniškas, gaminti — naudoti, garsinti — tylėti, gaibti — skęsti, skleisti; išanalizuoti — susintetinti, leistis — stingti itd. Czasami, przeciwnie, trafiają się artykuły przeładowane nieinformatywnymi przykładami ilustracyjnymi (zob. artykuły aktyvus — pasyvus, anksti — vėlai, artėti — tolti, aukštyn — žemyn, baltas — juodas, čia — ten itd.). 4. Wartość treści słownika w dużej mierze determinują dane semantyczne artykułów hasłowych. Korzystanie z tego słownika znacznie ułatwiają podane tutaj objaśnienia znaczeń antonimów lub ich odcieni znaczeniowych. Autorka podaje nie pełne definicje znaczeń, lecz krótkie ich objaśnienia, które zresztą całkowicie wystarczają, aby użytkownik mógł bez trudu zidentyfikować semantykę obu członów pary antonimów. Szkoda, że nigdzie szerzej nie wyjaśniono metodyki podawania objaśnień znaczeń ani cech metajęzyka wybranych przez autorkę. A jednak dobrze widać celowe starania autorki, by usystematyzować zwykłe objaśnienia, w większości zaczerpnięte ze „Słownika współczesnego języka litewskiego” (np. znaczeniom wyrazów tego samego typu gramatycznego lub tej samej leksykalno-semantycznej grupy stara się nadawać objaśnienia według jednolitego modelu), a także tworzyć własne definicje (zwłaszcza znaczeń przenośnych lub symbolicznych). Tak więc na użytek użytkowników wykonano naprawdę ogromną pracę. Oczywiście nie można nie zauważyć, że miejscami nie została ona doprowadzona do końca pomyślnie. Nawet wybiórcza ocena pozwoliła dostrzec nieprecyzyjne objaśnienia znaczeń, które albo pozwalają utworzyć zbyt wiele par antonimów, albo utrudniają wskazanie prawdziwych antonimów. Na przykład nie jest jasne, na jakiej podstawie czasowniki daintoti — płakać i daintoti — szlochać rozbito na osobne hasła; dosnis RECENZJOS | 181 — gobsits ir dosnis — spultts; ar wystarczy nieco inne objaśnienie znaczenia synonimów stworzonych przez samą autorkę, aby można było mówić o kilku parach antonimów? W be omawianym przypadku wyróżniono dwie pary: apsistoti ‘gdzieś się zatrzymać, znaleźć — nocleg’ ir wyvykti apsistoti “gdzieś się zatrzymać, znaleźć nocleg’ pasitrdukti, — których objaśnienia znaczeń niewiele się różnią (znaczenie wyvykti objaśniono jako j ‘wyruszyć w podróż, udać się w drogę’, 0 pasitrdukti — ‘pojechać, udać się w drogę’) z pewnością nie powinny na to pozwalać. Zagadkę podpowiadają objaśnienia znaczeń rzeczowników atokaita, saulékaita oraz wskazane jy antonimy. Pierwszy Wyraz objaśniono jako „vieta priešais saulę“, o antrasis tarsi juo būtų pavadinta pirmojo rūšinė sąvoka „saulės atokaita“; nors pirmojo ir žodžio semantinė apimtis daug platesnė, jam randamas tik vienas antonimas pavėsis, antrajam net trys: pavėsis, 0 patiksmė — tiksmė. ir Kartais visiškai tos pačios reikšmės aprašomos kitokiais žodžiais, tai labai 0 trukdo skaitytojui suvokti teikiamų antonimų santykį pirmuoju su žodžiu, pvz.: pirmoje poroje grįžti, sugrįžti su veiksmažodis nueiti aiškinamas „pėsčiam kur nors nuvykti“, poroje 0 pareiti su jau kitaip: „žingsniuojant pasitraukti šalin“. Ar tokie aiškinimai pagrįsti? Ar Słowa objaśniaji$ ące rzeczywiście ujawniają inne znaczenia? Ar Czy zdanie ilustrujące pierwszą parę Melagiui platus kelias nueiti, bet siauras sugrįžti nie może zostać zastąpione przez Melagiui platus kelias nueiti, bet siauras pareiti? Czy naprawdę znaczenia słowa nueiti tak bardzo się różnią, że trzeba je objaśniać zupełnie inaczej? Autorkę z pewnością należy pochwalić za to, że unika ji objaśniania znaczeń wyłącznie za pomocą synonimów. Można wskazać zaledwie jedno czy dwa objaśnienia, które można by zastąpić przekonującymi, np.: įsiminti ‘zapamiętać’, pamiršti ‘nie zapamiętać’, žvalus ‘żywy, żwawy’, gyvas ‘ruchliwy, żwawy’. W kilku miejscach wątpliwości budzi stanowisko autorki j wobec znaczeń przenośnych. Nie jest jasne, czy przy ich ar określaniu kieruje się ona poglądem historycznym (uznając za przenośne wszystkie znaczenia umotywowane- ), czy synchronicznym ar (za przenośne uznawać tylko te, które mają dodatkowe zabarwienie konotacyjne). Takie wątpliwości pojawiają się po znalezieniu adnotacji prk. znaczenie rzeczownika „naujokas” „człowiek dopiero rozpoczynający tę pracę”, w opozycji do przymiotników ir vaisingas bevaisis w znaczeniach „który daje dobre rezultaty” ir „który nie daje rezultatów”, w związku ze znaczeniami czasowników ir kairėti, dešinėti ‘stawać się leworęcznym’ ir „darytis deSiniyjy pazitiry“. Ponieważ wyraźnie używane w znaczeniach przenośnych ir symboliczne przySłowa oznaczające szyję oznaczono specjalnym znakiem (kropką po prawej stronie pierwszego członu pary antonimów- ), skrót przen. ogólnie można zakwestionować ich potrzebę. Ale jeśli już są, to zupełnie niedobrze, że tak oznaczone znaczenia pozostawiono miejscami bez przykładów be ilustracyjnych, np.: minkstas prk. ‘który jest miłosierny, wrażliwy’ — kietas prk. ‘który jest bezlitosny, szorstki’. Bardzo przykre, że w niektórych objaśnieniach znaczeń zdarzają się błędy językowe: i/ginimas ‘czynienie dłuższym (= (dłuższego) pod względem przestrzeni’, rwnpinimas (= ‘czynienie krótszym (krótszego) pod względem przestrzeni’; i/gmas (= ‘bycie uz ka dłuższym (dłuższym) od czegoś pod względem przestrzeni’, trump mas ‘bycie krótszym (= (krótszym) od czegoś pod względem przestrzeni’. 5. Ponieważ materiał do słownika zebrano ne wyłącznie z iS prac leksykograficznych, ale ir i8 różnych pism, i ji trafiło, Nieco terminów, obok których, jak zwykle, ir zaznaczono dziedzinę użycia. Jednak w niektórych miejscach brakuje oznaczeń terminologicznych, niestety, np.: nieoznaczone terminy z zakresu ekonomii i — finansów aktyvas pasyvas (chociaż wyjaśniono, że para, używana Si w innym znaczeniu, należy do dziedziny językoznawstwa); nie zaznaczono, że terminy staciastilbis gulsciastilbis, staciavarpis lenktavérpis — są terminami botaniki, — daininis kartinis — językoznawstwa, a integrioti — diferencijtioti — — matematyki. 0 — Być może uznano, że dwie ostatnie pary używane są wyłącznie w językoznawstwie i matematyce? ne ir Ale dlaczego w takim razie ju znaczenia wyjaśniono jako terminologiczne? 6. Niewielką część słownika stanowi rozdział „Frazeologizmy o pochodzeniu antonimicznym™- ”. Przedstawiony wykaz ir przykładów ilustracyjnych zapoznaje z su jednym z is możliwych typów połączeń frazeologicznych. Komponenty tych frazeologizmów utraciły swoje zwykłe znaczenia leksykalne, dlatego ich antonimiczność nie została tu zachowana, tzn. formalnie w skład frazeologizmu wchodzi para antonimów, lecz nie wyraża ona przeciwieństwa, ponieważ podporządkowuje się ogólnemu znaczeniu połączenia, np.: nei pakartas nei paleistas ‘o sytuacji bez wyjścia’, ir vilkas sotus, ir avis sveika ‘interesy dają się pogodzić’, vienas pirstas burnoje, kitas uodegoje ‘o osobie z trudem wiążącej koniec z końcem’ i in. Podrozdział jest krótki, lecz może być przydatny dla badaczy frazeologii języka litewskiego, którzy w jednym miejscu znajdą stałe połączenia wyrazowe tego samego typu strukturalnego. Ogólny poziom leksykograficzny podnosi „Indeks gniazd antonimicznych“. Wskazuje on dokładnie, na której stronie słownika można znaleźć daną parę antonimów. Pierwszym słowem indeksu są wszyscy kolejni członkowie par antonimów, zapisani w porządku alfabetycznym, dlatego w słowniku łatwo znaleźć dane dotyczące każdego z nich, które w samym korpusie mogą być również znacznie rozproszone. error Opracowanie słownika jest proste i zrozumiałe (z wyjątkiem wspomnianych niedociągnięć w numeracji- ), zasadniczo odpowiada wymaganiom współczesnej leksykografii. Zarzuty wyrażone w recenzji pokazują, jak trudno jest opracować dobry słownik o dużej objętości, jakiej znajomości problemów leksykologii i semantyki leksykalnej oraz uwagi wymaga taka praca od językoznawcy. Irena Ermanytė jest znakomitą specjalistką w swojej dziedzinie, choć w tak ogromnej pracy i jej trudno było uniknąć błędów i nieścisłości. Można jednak szczerze cieszyć się z jej dzieła Słownik antonimów. Jest to naprawdę wartościowa praca litewskiej leksykografii. Opiera się ona na poważnych teoretycznych studiach autorki i dostarcza interesujących faktów dotyczących leksyki litewskiej. Będzie on przydatny zarówno przyszłym badaczom semantycznych relacji między słowami, jak i wszystkim, których interesuje i którym wydaje się cenna swoistość języka litewskiego. Evalda Jakaitienė Otrzymano 2004 12 02 Katedra Języka Litewskiego Uniwersytet Wileński ul. Universiteto 5, 01122 Wilno, Litwa