„Tuščia vieta“ yra metodologiškai pažeidžiama sąvoka

162 | PASTABOS Wykazują bardziej zróżnicowane wahania w gwarach Akmenė, Klykoliai, Papilė, Vegeriai i Tirkšliai (skrót Vg (s. 92–93) oznaczał Vaiguva, ale tam to zjawisko nie występuje – zapewne jest to jakiś błąd). Przeważnie wszędzie nieprzesunięte akcenty pochodzą od przydawek, czasem od krótkiej końcówki (ale pùo žemaičiùs Rdn, Trš, Šiaudinė przy Pp; pùo agl’ik’ès Krš i in.). Šiek tiek pavyzdžių pateikta naujojoje Lietuvių kalbos tarmių chrestomatijoje (2004): Darbėnuose ẹ(š) šèrdė ~ iš širdie (transponuota iš širdie); ẹš jègâ· (transponuota iš jègâi); ar ne ẹš jie-gâ· (~ iš jègai) – negi iš tvirtapradės galūnės galėtų kirtį šitaip atitraukti! Tai nelaukta, nes susiję su iškilia mokslininko kalbininko, konsultavusio šį leidinį, asmenybe. Vytautas Vitkauskas Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, 10308 Vilnius, Lietuva Otrzymano 2005 05 23 „PUSTE MIEJSCE” JEST POJĘCIEM METODOLOGICZNIE PODATNYM NA KRYTYKĘ1 Vytautas Ambrazas w swojej odpowiedzi Czy puste miejsce może coś znaczyć? (Acta Linguistica Litu-hanica 50, 136–138), dyskutując z moimi poglądami na tak zwany łącznik zerowy, uważa, że moje „twierdzenia logiczne są słuszne, ale wcale nie są sprzeczne z koncepcją zera przedstawioną w Gramatyce” (s. 136), ponieważ w niej „zero «traktuje się jako koncept metodologiczny, który pomaga ustalić, kiedy brak określonego wykładnika pełni określoną funkcję gramatyczną»” (s. 137). Jeśli zero (lub puste miejsce) należy do metodologii, powinno być używane tak, jak przyjęło się w innych naukach – „nieobciążone” semantyką. Sam nie sprzeciwiam się wykorzystaniu zera jako czysto technicznego środka (por. wyjaśnianie apofonii, w którym używa się terminu „stopień zerowy” tej apofonii). Nie sprzeciwiam się też terminowi „puste miejsce”, ponieważ na przykład w teorii gramatyk formalnych stosuje się pusty ciąg (elementów bazowych), którego symbol E przedstawia się jako ‘ ’. Sprzeciwiam się jedynie przypisywaniu znaczenia pustemu miejscu, ponieważ takie gramatyki odróżniają się od wszystkich nauk empirycznych (nie mogę traktować faktów gramatycznych wyłącznie jako składników psychiki, bo językoznawstwo nie jest dla mnie gałęzią psychologii). Przedstawiając swoje rozważania na temat tak zwanego łącznika zerowego, pokazałem już, jak powstaje sprzeczność logiczna: ignoruje się jakieś znaczenie nieprzekazywane przez tekst, a tekstowi przypisuje się dodatkowe znaczenie (wskutek nadinterpretacji). Sądzę, że często dzieje się tak dlatego, że 1 Kiedy w wydanej w 1999 r. Lietuvių kalbos enciklopedijoje znalazłem hasło Nulinis kalbos elementas (s. 441) i po dokładnym przemyśleniu wszystkiego zrozumiałem, że nie mogę zgodzić się z większością zawartych w nim twierdzeń, postanowiłem w krótkim czasie przedstawić swoje rozważania w trzech tekstach: (i) o tzw. łączniku zerowym, (ii) o tzw. końcówkach zerowych oraz (iii) o tzw. zdaniach nominatywnych (takich jak na przykład Žiema.), którym niektórzy przypisują również zerową realizację czasownika būti. Dopiero potem miał się wyłonić pełny obraz mojego podejścia do „zerowych” elementów języka i dopiero wtedy miałem nadzieję wziąć udział w dyskusji, gdyby ktoś nie zgadzał się z moimi rozważaniami. Jednak po opublikowaniu przemyśleń o tzw. łączniku zerowym (Acta Linguistica Lithuanica 48, 177–184) rozmaite nieszczęścia całkowicie przerwały moje rozważania, a w tym czasie otrzymałem polemiczną odpowiedź Vytautasa Ambrazasa. Z tego powodu, chwilowo odstępując od wcześniejszego planu, jestem zmuszony włączyć się do dyskusji. Czytelnikom tego tekstu mówię, że niektóre argumenty dotyczące zerowych elementów języka zachowuję na przyszłość, ponieważ mam nadzieję napisać zarówno o końcówkach zerowych, jak i o tzw. zdaniach nominatywnych. 2 Гросс, М., Лантен, А., Теория формальных грамматик, Москва, 1971, 15. PASTABOS 163 zasady analizy semantycznej są słabo rozumiane. Dlatego jeszcze raz omawiam przykład z Gramatikos Oras gražus / Oras yra gražus (s. 612). Te dwa zdania uważa się za absolutne synonimy, bo w przeciwnym razie nie można by powiedzieć, że „taka zerowa [...] kopula jest równoważna formie czasu teraźniejszego czasownika būti” (tamże). Zdanie Oras gražus (takich zdań, jako przedstawiciel gwary uciańskiej, sam używam bardzo często) opisuje stan atmosfery, który pokrywa się z chwilą wypowiedzi. Można to ustalić również na podstawie obiektywnej obserwacji z zewnątrz, a nie analizy treści psychicznych. Niejeden językoznawca, który nie ma jasnego pojęcia o analizie semantycznej, wyciąga stąd wniosek, że zdanie Oras gražus ma znaczenie teraźniejsze. Właśnie tutaj trzeba zapytać: skąd uzyskuje się taką informację? W tym przypadku obserwowany fakt (teraźniejszość) należy do warunków użycia zdania, ale nie można jeszcze stąd wnioskować, że informacja ta jest wyrażona także w tekście, ponieważ może być niewyrażona4. Dzieje się tak co najmniej z trzech powodów: (i) język opiera się nie na prawach natury, które są konieczne i powszechne, lecz na zwyczajach społecznych (jest konwencjonalny), toteż nie tylko w różnych językach może brakować czegoś, co w naszym przekonaniu jest ważne5, ale coś takiego może się różnić także w gwarach tego samego języka; (ii) należy pamiętać, że teksty nie są wyczerpującymi odwzorowaniami rzeczywistości, ponieważ nawet obszerne teksty nie obejmują wszystkiego — są wynikiem selekcji; (iii) mówiący może też nie widzieć potrzeby, by coś powiedzieć (w omawianym przypadku można by sądzić, że mówiący pomija yra, ponieważ jest to oczywiste, ale wtedy zdania zawierające yra należałoby uznać za podstawowe i mówić o elipsie, a ja nie mogę poprzeć takiego wyjaśnienia (wyjaśni się to wkrótce). Jasne, że ani oras, ani gražus nie mają znaczenia czasowego, a tak zwane „puste miejsce”, będące inną nazwą zbioru pustego, który nie zawiera niczego (żadnego elementu)6, również nie może mieć znaczenia czasowego, bo w takim przypadku nic zamieniłoby się w coś7. Składniowcy zazwyczaj analizują wybrane zdania i dlatego nie mają możliwości zobaczenia ich w szerszym kontekście, toteż podam przykłady zdań tego typu wraz z (minimalnym) kontekstem: Wokół zieleniły się sosny. Las spokojny, cichy. Tylko tu i ówdzie stuka dzięcioł. Świtało, rozwidniał się dzień. / Tak się zmęczyłem, że zacząłem majaczyć nocami. Zimno, zwłaszcza w nocy. / 3 Idąc za Leonem Zawadowskim, który wywarł wielki wpływ na moje myślenie, nazywam konstitucją sytuację mówienia i uważam, że termin ten jest potrzebny (zob. Zawadowski, L., Lingwistyczna teoria języka, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1966, 272–273). 4 Nie na podstawie rzeczywistości rozstrzygamy, co powinno być wyrażone w tekście, lecz na podstawie tekstu (w normalnym przypadku) wnioskujemy o rzeczywistości. Wydaje mi się, że dobrze to wyłożyłem, referując poglądy Leona Zawadowskiego na język (zob. Kalbotyra 24 (1), 1972, 111–119), i nie czuję się odpowiedzialny za to, że inni językoznawcy się tym nie zainteresowali. 5 Np. w języku indonezyjskim niewątpliwie występują czasowniki, ale nie mają one kategorii ani czasu, ani trybu, dlatego zdanie Anak tidur może znaczyć zarówno Vaikas miega, jak i Vaikas miegojo, jak i Vaikas miegos, a przypisywanie czasownikowi tidur znaczenia na podstawie jego relacji do konstitucji byłoby poważnym błędem. 6 W sprawie pojęcia zbioru (matematycznego) zob. Visuotinė lietuvių enciklopedija 1, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2001, 180 (hasło aibė). Językoznawcom wystarczyłoby zapoznać się z: Bulota, A., Susipažinkime su aibėmis, Vilnius: Mintis, 1973 (zwłaszcza z rozdziałem 11). Po co matematyce potrzebny jest zbiór pusty, dobrze wyjaśnia Naum Vilenkin (Виленкин, Н. Я., Рассказы о множествах, Москва: Наука, 1965, 27–28). 7 Myślenie językoznawczych „zerowców” bardzo przypomina mi antylogikę i antyscjentyzm Martina Heideggera, którego słynne powiedzenie Das Nichts nichtet (mniej więcej: „Nicość nicuje”) stało się przedmiotem krytyki wiedeńskich pozytywistów (i ogólnie — kpin z wypowiedzi Heideggera). Na temat języka Heideggera zob. Carnap, R., Metafizikos įveikimas kalbos loginės analizės būdu. In: Nekrašas, E., Filosofijos įvadas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2004, 277–281. (Ja sam, rzecz jasna, stoję po stronie Carnapa, a nie Heideggera.) 164 | P A S T A B O S Wsiadłem do podmiejskiego pociągu. Wagon jest długi. [...] Była noc, zupełnie ciemno. | Przyjechaliśmy do Dolgomostu. Droga jest bardzo zła. Byli tu już wcześniej przywiezieni Litwini. Te fragmenty tekstu zostały wybrane ze wspomnień byłego więźnia V. Ulčinskasa8, spisanych po czterdziestu latach, nie może więc być tu mowy o zbieżności zdań bez łącznika z czasem ich zapisu. Jak to zwykle bywa, we wspomnieniach o przeszłości mówi się w czasie przeszłym. Jeżeli wyodrębnione zdania bez łącznika również w tym przypadku mają znaczenie czasu teraźniejszego, należałoby uznać, że narrator z powodu braku doświadczenia ciągle zmienia czas narracji. Tak nie sądzę, ponieważ V. Ulčinskas jest dobrym narratorem. Jeżeli w tych przypadkach tak zwany łącznik zerowy ma znaczenie zdań kontekstowych, to takie zdania są równoważne zdaniom z było, a zatem mają jeszcze jedno znaczenie gramatyczne, nie tylko teraźniejsze. Nie podzielam również takiego twierdzenia: uważam, że w tym przypadku zdania orzecznikowe bez łącznika są wtrącone w zdania narracyjne, przedstawiające przeszłość. Można wskazać jeszcze jeden argument przemawiający za tym, że omawiane zdania nie mają znaczenia teraźniejszości. Oto całkowicie poprawne gramatycznie zdanie: W Salton Sinke (USA) pogoda jest zawsze piękna. Jak zwolennicy znaczenia teraźniejszego wyjaśniliby w zdaniu Pogoda jest zawsze piękna użycie przysłówka zawsze, wyrażającego ponadczasowość? Pytanie, czy użyte przeze mnie zdanie Mój brat jest niepełnosprawny można interpretować jako „element paradygmatu zdań zawierających łącznik Brat jest / był / bywał / będzie niepełnosprawny, użyty w znaczeniu czasu teraźniejszego” (s. 137), zależy od rozumienia pojęcia paradygmatu. Językoznawcy na razie posługują się pojęciem paradygmatu bez dokładniejszego określenia9, choć powinno być jasne, że nie może ono spaść z nieba. Nie mogę zaliczyć zdań Brat jest niepełnosprawny i Brat niepełnosprawny do tego samego paradygmatu, ponieważ zdania te nie tworzą opozycji (a językoznawcy posługują się bardzo ważnym pojęciem opozycji dość nieprecyzyjnie). Aby wyjaśnić, dlaczego tak postępuję, posłużę się przykładami z fonologii, ponieważ we wszystkich językach, z którymi miałem okazję się nieco zapoznać, systemy fonologiczne są najprostsze i najłatwiejsze do analizy. Na przykład w języku litewskim bado i pado tworzą opozycję, która pozwala wyodrębnić przeciwstawienie /b/: /p/ i ustalić, że te dwa dźwięki różnią się dźwięcznością i bezdźwięcznością. Teraz stawiam pytanie, czy bado (i pado) tworzy opozycję z ado? Jeżeli odpowiemy twierdząco, otrzymamy przeciwstawienia /b/: /ø/, /p/: /ø/ (biorąc inne pary, np. sako i ako, tako i ako, otrzymamy o wiele więcej przeciwstawień tego samego rodzaju). Myśląc logicznie, chcąc nie chcąc, będziemy musieli włączyć do inwentarza fonemów fonem zerowy. Porównywanie wszystkich fonemów z zerem nie przyniesie żadnej korzyści, ponieważ rzeczywiste fonemy będą się różnić od zerowego pod każdym względem akustycznym, a fonologa interesują przecież tylko cechy dystynktywne. O ile wiem, większość fonologów sprzeciwia się pojęciu fonemu zerowego, choć w ich zastrzeżeniach nie znalazłem takiego uzasadnienia, jakie przedstawiłem tutaj. Zgadzając się z André Martinetem, uważam, że pojęcie kontrastu odnosi się do relacji syntagmatycznych, a opozycji – do paradygmatycznych10. Ponieważ relacja bado: ado, moim zda- 8 Ešelonų broliai, Vilnius: Vyturys, 1991, 183–241. 9 Jak słusznie powiedział rosyjski matematyk i filozof nauki Georgij Ruzavin, w wielu teoriach nauk humanistycznych, zwłaszcza na początkowym etapie ich rozwoju, zasady podstawowe nie są wyraźnie wyodrębniane, choć są zakładane (Рузавин, Г. И., Научная теория: Логико-методологический анализ, Москва: Мысль, 1978, 15). Już od dawna, odkąd przeczytałem książkę Логика научного исследования, Москва: Наука, 1965, jestem przekonany, że każdy system myśli zasługujący na miano prawdziwej teorii, choć może się to niektórym nie podobać, zawsze powinien być poddawany rewizji i doprecyzowywany. 10 Myśl André Martineta przytaczam za: Girdenis, A., Teoriniai lietuvių fonologijos pagrindai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2001, 66 (przypis 24). PASTABOS 165 mu, należy do kontrastu, a nie opozycji; skoro zaś, opierając się na założeniu, że najważniejsze pojęcia należy stosować jednakowo do wszystkich poziomów języka, zdania Brolis neįgalus nie można włączyć do paradygmatu z czasownikiem būti. Zwrócę uwagę, że w tej kwestii całkowicie zgadzam się z Émile’em Benvenistem, który w szeroko znanym artykule „La phrase nominale” bardzo jasno stwierdził, że badanie zdania nominatywnego należy całkowicie oddzielić od badania zdań z być, że nie można dopatrywać się w nim zera, i nie zgodził się z Louisem Hjelmslevem, który w łacińskim zdaniu Omnia praeclara rara wyróżnił 3 elementy implicytne: infectum, czas teraźniejszy i tryb oznajmujący11. Vytautas Ambrazas próbuje uzasadniać swoje stanowisko — tezę o pustym miejscu mającym znaczenie — także argumentami diachronicznymi. Jako zwolennik językoznawstwa funkcjonalnego (choć przez wiele lat wykładałem również gramatykę historyczną języka litewskiego) jestem głęboko przekonany, że w synchronicznym opisie języka jako funkcjonującego systemu diachronię i stwierdzane w jej ramach zmiany należy pozostawić na uboczu, ponieważ synchroniczny opis języka jest epistemicznie pierwotny, a diachroniczny — wtórny: przecież nie można dostrzec zmian, zanim nie ustali się, co się zmienia12. Nie mogę zgodzić się z poglądem Vytautasa Ambrazasa na temat reinterpretacji (reanalityzacji, zob. s. 137) zdań bez łącznika, ponieważ hetyckie Attaś assuś13 oraz litewskie Tėvas geras, vedu Tvám Viṣṇuh14, a także litewskie Tu Višnus, pali Dhammā aniccā15 oraz litewskie Dhamai nepastovūs są zdaniami o takiej samej strukturze i znaczeniu gramatycznym, dlatego należy je jednakowo objaśniać: są to zdania charakteryzujące, a nie zdania o „prawdach odwiecznych” (pisząc o tak zwanym łączniku zerowym, wspominałem już, że zdania z yra mogą konkurować ze zdaniami bez łącznika, ale nie jest to przypadek reinterpretacji). Sądzę, że zachowaliśmy całkiem dobrze dawny model indoeuropejski, a jedynie językoznawcy niewłaściwie operujący zerem, sprzeniewierzając się zdrowemu rozsądkowi, gubią się we własnych myślach i mogą wprowadzać innych w błąd. Druga kwestia jest następująca: procesów diachronicznych nie można opisywać w kategoriach praw, jeśli zgodzimy się, że prawem nazywamy to, co jest konieczne i powszechne16. Jeśli jednak nie ma praw, nie ma też zmian wyjaśnianych za pomocą praw. Zarówno językoznawcy, jak i wszyscy pozostali przedstawiciele nauk społecznych powinni dobrze przemyśleć myśl Karla Poppera, że możemy obserwować kierunki lub tendencje zmian, ale „prawa i kierunki są zasadniczo różnymi rzeczami”17, dlatego obserwowanie kierunków czy tendencji nie pozwala nam wyciągać koniecznych wniosków. Vytautas Ambrazas, mówiąc o takich zdaniach w innych językach indoeuropejskich18, najwyraźniej chce zaliczyć także język litewski do grona innych języków, ale przecież 11 Mogę oprzeć się jedynie na przekładzie na język rosyjski: Бенвенист, Э., Общая лингвистика, Москва: Прогресс, 1974, 167–183. 12 Zob. Zawadowski, L., op. cit., 47 oraz Girdenis, A., op. cit., 28–30 (i przypis 10). 13 Na przykład z: Иванов, В. В., Хеттский язык, Москва: Издательство восточной литературы, 1963, 171. 14 Pavyzdys iš: Елизаренкова, Т. Я., Ведийский язык, Москва: Наука, 1987, 158. 15 Przykład zaczerpnięto z: Елизаренкова, Т. Я., Топоров, В. Н., Язык пали, Москва: Наука, 1965, 124. 16 Dopóki marksizm (obecnie odsunięty na boczny tor) wbijał wszystkim do głów, że istnieją nawet uniwersalne prawa rozwoju ludzkości, dopóty językoznawcom łatwo było bez należytego namysłu mówić o prawach rozwoju (lub funkcjonowania) języka. 17 Popper, K. R., Rinktinė, Vilnius: Pradai, 2001, 395. 18 Zainteresowanym podobnymi zdaniami rosyjskimi doradziłbym zapoznanie się z pojęciem nielokalizacji w czasie oraz koncepcjami niemieckiego slawisty Erwina Koschmiedera „wartość miejscowa w czasie” i „Zeitstellenwert”, ponieważ te idee mogą być przydatne także przy badaniu znaczenia czasu w języku litewskim (zob. Теория функциональной грамматики: Введение. Аспектуальность. Временная локализованность. Таксис, Ленинград: Наука, 1987, 210–226, 230–232). 166 | P A S T A B O S Użycie zdań bez spójnika znacznie różni się nawet w dialektach języka litewskiego, które są naprawdę żywe i jako jedyne kontynuują przeszłość19. Kończąc omawianie zdań bez spójnika, chcę jeszcze raz podkreślić, że pojęcie pustego miejsca (któremu nadano pozytywne znaczenie!) powstało wskutek niedostatecznej i powierzchownej analizy semantycznej, w której warunki użycia języka uznano za znaczenie tekstu. Nie bardzo rozumiem, dlaczego Vytautas Ambrazas, będąc znanym językoznawcą, pod koniec polemiki ze mną postąpił zupełnie nie jak poważny naukowiec: zaczął „odstrzeliwać się” na poszczególne moje sprzeciwy wobec psychologizmu, podczas gdy ja, skupiając się na analizie „zerowego spójnika”, zupełnie jasno powiedziałem, że mój pogląd na psychologizm czerpię głównie od Leona Zawadowskiego i wskazałem, gdzie można zapoznać się z tym znacznie dokładniej. Jeżeli Vytautas Ambrazas chce zasadniczo spierać się o psychologizm, powinien spierać się nie ze mną20. Ponieważ Vytautas Ambrazas z jakiegoś powodu nie zechciał zapoznać się ze źródłem pierwotnym, w kilku miejscach po prostu wyciągnął błędne wnioski, ponieważ na przykład antypsychologizm nie przeczy temu, że treść językowa normalnie odpowiada faktom psychicznym, ale funkcjonalistów najbardziej interesuje nie treść psychiczna, która jest zawsze indywidualna i nie może wydostać się na zewnątrz – extra corpore – lecz znaczenie tekstu, które, uwarunkowane społecznym użyciem, może nawet bardzo odbiegać od tego, jak postrzegają je poszczególne jednostki. Jest jeszcze jedna przyczyna: słuchacze często nie odróżniają znaczenia od sensu („A co on miał na myśli, mówiąc to?”), ale moim zdaniem językoznawcy powinni je rozróżniać21. Vladas Žulys Tako g. 1–7 LT-53356 Akademija, Kauno raj., Lietuva Otrzymano 2005 09 14 19 Języka ogólnego, ściśle rzecz biorąc, nie można po prostu włączyć w proces diachroniczny, ponieważ jest on w większym lub mniejszym stopniu sztuczny i pod wpływem dialektów mogą w nim występować różne wahania. Właśnie dlatego użycie najczęstszego litewskiego czasownika būti należałoby najpierw zbadać w dialektach, a dopiero potem sprawdzić, jak jest on używany w języku ogólnym. Nie sądzę, by można było obecnie unormować jego użycie. 20 Ja, który w 1959 roku ukończyłem prowincjonalny Uniwersytet Wileński, gdzie nie wykładano nawet żadnego kursu logiki, nie mogę pod względem przygotowania równać się z Leonem Zawadowskim, który na Zachodzie studiował nie tylko językoznawstwo, lecz także epistemologię (bardzo cenię ten fakt, ponieważ, jak czasem się przekonuję, większość innych wybitnych językoznawców XX wieku nie ma odpowiedniego przygotowania w dziedzinie epistemologii, czyli metodologii nauki). Ponadto sądzę, że mój umysł jest słabszy niż umysł Leona Zawadowskiego, ponieważ nie został dobrze wyćwiczony w logicznym i jasnym myśleniu (nie należy zapominać, że językoznawców na Litwie kształcono wyłącznie jako filologów). 21 Tym, którzy chcą wyzbyć się psychologizmu, często niewidocznego na pierwszy rzut oka, proponuję rozważyć trzy przypadki funkcjonowania języka. (i) Komunikat istnieje, ale nikt go nie odbiera. Taka sytuacja może wystąpić, gdy na przykład przez radio nadawane są wiadomości, ale w pokoju nikogo nie ma, albo gdy pisma przez wiele tysięcy lat pozostają niezauważone przez nikogo (taki był los archiwum z Boğazköy wraz z hetyckimi pismami klinowymi). W tym przypadku teksty pełnią funkcję reprezentacyjną, ponieważ zawsze mówi się o czymś (jedna z zasad sformułowanych w naukach informatycznych, które powstały w drugiej połowie XX wieku, głosi, że informacja jest zawsze przekazywana za pośrednictwem materialnego nośnika). W tej sytuacji język nie pełni jednak funkcji komunikacyjnej, która opiera się na funkcji reprezentacyjnej. (ii) Komunikat rozpoznaje się jako mowę, ale sama mowa pozostaje niezrozumiała. Dzieje się tak, gdy ludzie nie znają nawzajem swoich języków albo nie potrafią odczytać jakiegoś pisma (na przykład choćby dysku z Fajstos). W tym przypadku teksty również pełnią funkcję reprezentacyjną, ale nie udaje się skorzystać z funkcji komunikacyjnej z powodu braku znajomości języka. (iii) Komunikacja językowa przebiega normalnie, w mowie lub piśmie, i język taki pełni obie najważniejsze funkcje.