„Tuščia vieta“ yra metodologiškai pažeidžiama sąvoka

162 | UWAGI odnotowuje się różnorodne akcentowania w gwarach Akmenė, Klykoliai, Papilė, Vegeriai, Tirkšliai (skrót Vg (s. 92–93) oznaczał Vaiguva, lecz tam nie ma tego zjawiska — będzie to jakiś błąd). Najczęściej wszędzie takie akcenty nie są odsuwane od przydawki, czasem od krótkiej końcówki (ale puo žemait’its w Rdn, Trs, Siaudinė przy Pp; puo_aglik- ’ės w Krs itd.). Nieco przykładów podano w nowej Chrestomatii gwar języka litewskiego (2004): w Darbėnai ¢(5) 3érdéi ~ if Sirdié (transponowane z Sirdie); é jrega-(transponowane z jégdi); ar ne eX jiega-(~ z jégai) — przecież z końcówki o akcencie inicjalnym akcentu nie można byłoby tak odsunąć! Jest to nieoczekiwane, ponieważ wiąże się z wybitną osobowością uczonego językoznawcy, który konsultował to wydanie. Vytautas Vitkauskas Otrzymano 2005 05 23 Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileisio 5, 10308 Wilno, Litwa „PUSTA PRZESTRZEŃ” JEST POJĘCIEM METODOLOGICZNIE WADLIWYM! Vytautas Ambrazas w swojej odpowiedzi Czy puste miejsce może coś znaczyć? (Acta Linguistica Lithuanica 50, 136-138), dyskutując z moimi poglądami na temat tak zwanego łącznika zerowego, uważa, że moje „twierdzenia logiczne są prawdziwe, ale wcale nie są sprzeczne z przedstawionym w Gramatyce pojęciem zera* (s. 136), ponieważ w niej na zero „patrzy się jak na koncept metodologiczny, który pomaga ustalić, kiedy brak pewnego wykładnika ma określoną funkcję gramatyczną” (s. 137). Jeżeli zero (lub puste miejsce) należy do metodologii, to powinno być stosowane tak, jak jest to przyjęte w innych naukach — „nieobciążone” semantyką. Sam nie sprzeciwiam się wykorzystaniu zera jako czysto technicznego środka (por. wyjaśnienie alternacji samogłoskowej, w którym stosuje się termin stopień zerowy tej alternacji- ). Nie sprzeciwiam się także terminowi puste miejsce, ponieważ np. w teorii gramatyk formalnych stosuje się pusty (elementów bazowych) ciąg, którego symbol E wyjaśnia się jako ‘ ””. Sprzeciwiam się jedynie nadawaniu znaczenia pustemu miejscu, ponieważ takie gramatyki wyodrębniają się spośród wszystkich nauk empirycznych (faktów gramatyki nie mogę uważać wyłącznie za składniki psychiki, ponieważ językoznawstwo nie jest dla mnie gałęzią psychologii). Przedstawiając swoje rozważania o tak zwanym łączniku zerowym, już pokazałem, jak powstaje sprzeczność logiczna: jakieś znaczenie niekomunikowane przez tekst zostaje zignorowane, a tekstowi (w wyniku reinterpretacji) przypisuje się dodatkowe znaczenie. Uważam, że często dzieje się tak dlatego, że Kiedy w wydanej w 1999 r. Encyklopedii języka litewskiego znalazłem artykuł Zerowy element języka (s. 441) i po dokładnym namyśle zrozumiałem, że nie mogę zgodzić się z większością jego twierdzeń, postanowiłem w krótkim czasie przedstawić swoje rozważania w trzech tekstach: (i) o tzw. zerowym łączniku, (ii) o tzw. zerowych końcówkach oraz (iii) o tzw. zdaniach nominatywnych (takich jak np. Zima.), którym niektórzy również przypisują zerową realizację czasownika būti. Dopiero potem miał się wyjaśnić w pełni mój pogląd na „zerowe” elementy języka i dopiero wtedy miałem nadzieję wziąć udział w dyskusji, gdyby ktoś nie zgadzał się z moimi rozważaniami. Jednak po opublikowaniu rozważań o tzw. zerowym łączniku (Acta Linguistica Lithuanica 48, 177–184) różne przeciwności całkowicie przerwały moje rozważania, a w tym czasie doczekałem się polemicznej odpowiedzi Vytautasa Ambrazasa. Dlatego, chwilowo odstępując od wcześniejszego zamiaru, jestem zmuszony wdawać się w dyskusję. Czytelnikom tego mojego tekstu mówię, że niektóre argumenty dotyczące zerowych elementów języka zachowuję na przyszłość, ponieważ mam nadzieję napisać także o zerowych końcówkach oraz o tzw. zdaniach nominatywnych. 2 Tpoce, M., Jlanten, A., Teopua dopmaavnolx epammamuk, Mocxea, 1971, 15. UWAGI | 163 zasady analizy semantycznej nie są dobrze rozumiane. Dlatego jeszcze raz omawiam przykład z Gramatyki Oras gražus / Oras yra gražus (s. 612). Dwa zdania uważa się za absolutne synonimy, ponieważ w przeciwnym razie nie mówiono by, że „takie zerowe [...] połączenie jest równoważne czasownikowi būti es. 1. formie* (tamże). Zdanie Oras grazus (takie zdania, będąc przedstawicielem gwary utyńskiej, bardzo często stosuję również sam) opisuje stan atmosfery, który zbiega się z czasem konsytuacji’. Można to ustalić również poprzez obiektywną obserwację z zewnątrz, a nie analizę treści psychicznej. Niejeden językoznawca, nie mając jasnego rozumienia analizy semantycznej, wyciąga stąd wniosek, że zdanie Oras grazus ma znaczenie teraźniejsze (czasu teraźniejszego). Właśnie tutaj należy zapytać, skąd uzyskuje się taką informację? W tym przypadku obserwowany fakt (teraźniejszość) należy do warunków użycia zdania, ale nie można jeszcze wyciągać z tego wniosku, że taka informacja jest wyrażona również przez tekst, ponieważ może ona być także niewyrażona*. Tak jest co najmniej z trzech powodów: (i) język opiera się nie na prawach natury, które są konieczne i powszechne, lecz na zwyczajach społeczeństwa (jest konwencjonalny), toteż nie tylko w różnych językach może nie występować jakaś, naszym zdaniem, ważna rzecz’, lecz może ona również różnić się w gwarach tego samego języka; (ii) nie należy zapominać, że teksty nie są pełnymi obrazami rzeczywistości, ponieważ nawet obszerne teksty nie obejmują wszystkiego, są rezultatem selekcji; (iii) a mówiący może nie widzieć potrzeby powiedzenia czegoś (w omawianym przypadku można by sądzić, że mówiący nie wypowiada jest dlatego, że jest to oczywiste, ale wtedy zdania z jest należałoby uznać za bazowe i mówić o elipsie, czego jednak nie mogę poprzeć takim wyjaśnieniem (wyjaśni się to wkrótce). Jasne jest, że ani pogoda, ani piękny nie mają znaczenia czasowego, a tak zwane „puste miejsce”, będące inną nazwą zbioru pustego, który nie zawiera niczego (żadnego elementu), również nie może mieć znaczenia czasowego, ponieważ w takim przypadku nikt już przekształciłby się w coś. Syntaktycy zwykle analizują wybrane zdania i dlatego nie mają możliwości zobaczenia ich w szerszym kontekście, dlatego podam zdania omawianego typu z (minimalnym) kontekstem: Wokół zieleniły się sosny. Las spokojny, cichy. Tylko tu i ówdzie stukał dzięcioł. Jasny poranek, trzeźwiał dzień. Tak się zmęczyłem, że zacząłem majaczyć nocami. Powietrze jest zimne, zwłaszcza w nocy. / Idąc za Leonem Zawadowskim, który wywarł duży wpływ na moje myślenie, sytuację nazywam sytuacją mówienia i termin ten wydaje mi się potrzebny (zob. Zawadowski, L., Lingwistyczna teoria jezvka, Warszawa: Pafistwowe Wydawnictwo Naukowe, 1966, 272-273). Nie na podstawie rzeczywistości rozstrzygamy, co powinno być wyrażone tekstem, lecz na podstawie tekstu (w normalnym przypadku) wyciągamy wnioski o rzeczywistości. Wydaje mi się, że dobrze to wyłożyłem, referując poglądy Leona Zawadowskiego na język (zob. Kalbotyra 24 (1), 1972, 111-119) i nie czuję się odpowiedzialny za to, że inni językoznawcy się tym nie zainteresowali. Np. w języku indonezyjskim niewątpliwie występują czasowniki, ale nie mają one kategorii czasu ani trybu, dlatego zdanie Anak tidur może oznaczać zarówno Dziecko śpi, jak i Dziecko spało, a także Dziecko będzie spało, i byłoby wielkim błędem przypisywać czasownikowi tidur znaczenie na podstawie jego stosunku do sytuacji. Dział (matematycznego) pojęcia zbioru Zr. Visuotinė lietuvių enciklopedija 1, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2001, 180 (hasło aibė). Językoznawcom wystarczy zapoznać się z: Bulota, A., Susipažinkime su aibėmis, Vilnius: Mintis, 1973 (zwłaszcza z rozdziałem 11). O tym, do czego w matematyce potrzebny jest zbiór pusty, dobrze wyjaśnia Naum Wilenkin (Bustenku- [n], N. A., Rasskazy o mnogiestwach, Moskwa: Nauka, 1965, s. 11–12). Myślenie językoznawców „zerowników” bardzo przypomina mi antylogikę i antyscjentystę Martina Heideggera, którego słynne powiedzenie Das Nichts nichtet (mniej więcej: 27-28). „Nicość się nicuje”) stało się przedmiotem krytyki wiedeńskich pozytywistów (i w ogóle kpin z języka Heideggera). O języku Heideggera zob. Carnap, R., Przezwyciężenie metafizyki za pomocą logicznej analizy języka. W: Nekrašas, E., Wprowadzenie do filozofii, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2004, 277–281. (Ja sam, oczywiście, stoję po stronie Carnapa, a nie Heideggera.) 164 | UWAGI Wsiadłem do pociągu podmiejskiego. Wagon jest długi. [...] Była noc, zupełnie ciemno. /Przyjechaliśmy do Dołgomostu. Droga jest bardzo zła. Tutaj wcześniej przywożono już Litwinów. Fragmenty tego tekstu wybrano ze wspomnień byłego więźnia V. Ulėinskasa, napisanych po czterdziestu latach, dlatego nie może tu być mowy o zbieżności zdań bez łącznika z czasem pisania. Jak zwykle we wspomnieniach o przeszłości mówi się w czasie przeszłym. Jeżeli wyróżnione zdania bez łącznika również w tym przypadku mają znaczenie czasu teraźniejszego, to należałoby przyznać, że narrator z powodu braku doświadczenia ciągle zmienia czas narracji. Tak nie uważam, ponieważ V. Ul¢inskas jest dobrym narratorem. Jeżeli w tych przypadkach tak zwany łącznik zerowy ma znaczenie zdań kontekstowych, to takie zdania są równoważne zdaniom z było, a zatem mają jeszcze jedno, nie tylko znaczenie czasu teraźniejszego, znaczenie gramatyczne. Nie popieram również takiego twierdzenia: uważam, że w tym przypadku zdania bezczasowe określające są wtrącane w zdania narracyjne, przedstawiające przeszłość. Można wskazać jeszcze jeden argument: zdania omawiane nie mają znaczenia teraźniejszego. Oto całkowicie poprawne gramatycznie zdanie: W Salton Sinke (USA) pogoda jest zawsze piękna. Jak w zdaniu Pogoda jest zawsze piękna zwolennicy znaczenia teraźniejszego wyjaśniliby użycie przysłówka zawsze, którym wyraża się ponadczasowość, w tym przypadku? Pytanie, czy użyte przeze mnie zdanie Mój brat jest niepełnosprawny można wyjaśniać jako człon paradygmatu zdań mających łącznik Brat jest / był / bywał / będzie niepełnosprawny, użyty w znaczeniu czasu teraźniejszego* (s. 137), zależy od rozumienia paradygmatu. Pojęcia paradygmatu językoznawcy jak dotąd używają bez dokładniejszego określenia’, chociaż musi być jasne, że nie mogło ono spaść z nieba. Zdań Brat jest niepełnosprawny i Brat niepełnosprawny nie mogę włączyć do tego samego paradygmatu, ponieważ te dwa zdania nie tworzą opozycji (a również bardzo ważnego pojęcia opozycji językoznawcy używają dość nieprecyzyjnie). Aby było jasne, dlaczego tak postępuję, przytoczę przykłady z fonologii, ponieważ we wszystkich językach, z którymi jestem w pewnym stopniu zaznajomiony, systemy fonologiczne są najprostsze i najłatwiejsze do analizowania. Na przykład w języku litewskim bado i pado tworzą opozycję i ta opozycja pozwala wyodrębnić /b/: /p/ przeciwstawne oraz ustalić, że te dwa dźwięki różnią się jako dźwięczny i bezdźwięczny. Teraz stawiam pytanie, czy bado (i pado) tworzą opozycję z ado? Jeżeli odpowiemy twierdząco, otrzymamy /b/: /9/, /p/: /9/ przeciwstawne (biorąc inne pary, np. sako i ako, tako i ako, otrzymamy znacznie więcej przeciwstawień tego samego rodzaju). Myśląc logicznie, chcąc nie chcąc, będziemy musieli włączyć do inwentarza fonemów fonem zerowy. Porównanie wszystkich fonemów z zerem nie przyniesie żadnej korzyści, ponieważ fonemy realne będą różnić się od zerowego wszystkimi cechami akustycznymi, a dla fonologa ważne są przecież tylko cechy dystynktywne. O ile wiem, większość fonologów sprzeciwia się pojęciu fonemu zerowego, choć w ich sprzeciwach nie znalazłem takiego uzasadnienia, jakie przedstawiłem tutaj. Zgadzając się z André Martinetem, uważam, że pojęcie kontrastu odnosi się do relacji syntagmatycznych, a opozycji — do paradygmatycznych’’. Ponieważ relacja bado: ado, moim zdaniem- ® ESelony broliai, Vilnius: Vyturys, 1991, 183-241. a Jak słusznie powiedział rosyjski matematyk i filozof nauki Georgij Ruzawin, w wielu teoriach nauk humanistycznych, zwłaszcza na początkowym etapie ich rozwoju, zasady podstawowe nie są wyraźnie wyodrębnione, choć są zakładane (Pysasun, I. W., Hayanaa meopua: Jloeuxo-- memodoaoeureckul ananu3, MocKksa: Mpicnb, 1978, 15). Od dawna, odkąd tylko przeczytałem książkę /Joeuka nay4noeo uccaedoeanua, Mocxsa: HayxKa, 1965, jestem przekonany, że każdy system pojęć zasługujący na miano prawdziwej teorii, choć niektórym może się to nie podobać, zawsze musi być poddawany rewizji i korygowany. 0 Myśl André Martineta przytaczam za: Girdenis, A., Teoriniai lietuviy fonologijos pagrindai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijy leidybos institutas, 2001, 66 (24-a i8naSa). UWAGI | 165 mu, należy do kontrastu, a nie do opozycji, to, opierając się na tym, że najważniejsze pojęcia muszą być jednakowo stosowane do wszystkich poziomów języka, również zdanie Brolis nejgalus nie może być włączane do paradygmatu z czasownikiem būti. Zwrócę uwagę, że w tej kwestii całkowicie zgadzam się z Émile’em Benvenistem, który w szeroko znanym artykule „La phrase nominale” bardzo wyraźnie twierdził, że badanie zdania nominatywnego należy całkowicie oddzielić od badania zdań z być, że nie można dopatrywać się w nim zera, i nie zgadzał się z Louisem Hjelmslevem, który w łacińskim zdaniu Omnia praeclara rara wyróżnił 3 elementy implicytne: infectum, czas teraźniejszy i tryb oznajmujący"’. Swoją pozycję — pozbawione miejsca z oznaczeniem znaczeniowym — Vytautas Ambrazas próbuje uzasadniać również argumentami diachronicznymi. Jako zwolennik językoznawstwa funkcjonalnego (lecz przez wiele lat wykładający także gramatykę historyczną języka litewskiego) jestem głęboko przekonany, że opisując synchronicznie język jako funkcjonujący system, diachronię wraz ze stwierdzanymi przez nią zmianami należy pozostawić na uboczu, ponieważ opis synchroniczny języka jest epistemicznie pierwotny, a diachroniczny — wtórny: przecież nie można dostrzec zmian, nie ustaliwszy najpierw, co się zmienia'*. Nie mogę zgodzić się z poglądem Vytautasa Ambrazasa na temat reinterpretacji (reanali­- zy, zob. s. 137) zdań bez łącznika, ponieważ mam rację. „Attas assus” i lit. „Tévas geras, vedy Tvam Visnuh” i lit. „Tu Visnus, pali Dhamma anicca” i lit. Zdania „Dhamai nepastoviis” mają taką samą strukturę i znaczenie gramatyczne, dlatego należy je również jednakowo wyjaśniać: są to zdania określające, a nie zdania „wiecznych prawd” (pisząc o tak zwanym zerowym łączniku, już wspominałem, że zdania z yra mogą konkurować ze zdaniami bez łącznika, ale nie jest to przypadek reinterpretacji). Uważam, że dość dobrze zachowaliśmy stary model indoeuropejski i tylko językoznawcy niewłaściwie operujący zerem, rozmijając się ze zdrowym rozsądkiem, gubią się we własnych myślach i mogą wprowadzać innych w błąd. Druga rzecz jest następująca: procesów diachronicznych nie można opisywać terminami praw, jeśli tylko zgodzimy się, że prawem nazywamy to, co jest konieczne i powszechne- ’®. Ale kiedy nie ma praw, nie ma też zmian wyjaśnianych prawami. Nie tylko językoznawcom, lecz także wszystkim innym przedstawicielom nauk społecznych bardzo przydałoby się dobrze przemyśleć myśl Karla Poppera, że możemy obserwować kierunki lub tendencje zmian, ale „prawa i kierunki są zasadniczo różnymi rzeczami”’, dlatego z obserwacji kierunków lub tendencji nie możemy wyciągać koniecznych wniosków. A Vytautas Ambrazas, mówiąc o takich zdaniach w innych językach indoeuropejskich"*’, wydaje się również chcieć zaliczyć język litewski do grona innych języków, ale przecież mogę się oprzeć tylko na tłumaczeniu na język rosyjski: Benpenucr, 9., O6wan auneeucmuxa, Mocxsa: ITporpecc, 1974, 2 Zr. Zawadowski, L., op. cit., 47 i Girdenis, A., op cit., 28-30 (i przypis 10). Przykład zaczerpnięty z: Mpanos, B. B., Xemmexuii a3vix, Mockpa: U3natesbcTBo BOCTONHOH JIMTepatypbl, 1963, 171. Przykład z: Enm3apenkora, T. A., Beduiickui asvix, Mocksa: Hayxa, 1987, 158. Przykład zaczerpnięty z: Enu3apenxosa, T. A., Torropos, B. H., 436« naau, Mocxsa: Hayxa, 1965, 124. Dopóki (obecnie zepchnięty na margines) marksizm wbijał wszystkim do głowy, że istnieją nawet powszechne prawa 167-183. rozwoju ludzkości, dopóty również językoznawcom bez należytego namysłu wygodnie było mówić o prawach rozwoju (lub funkcjonowania) języka. ay Popper, K. R., Rinktiné, Vilnius: Pradai, 2001, 395. Aby zrozumieć, co oznaczają te rosyjskojęzyczne zdania, radziłbym zapoznać się z rozumieniem nielokalizowania w czasie oraz z pojęciami niemieckiego slawisty Erwina Koschmiedera „wartość miejscowa w czasie” i „Zeitstellenwert”, ponieważ myśli te mogą się przydać także przy analizowaniu wyrażania czasu w języku litewskim (zob. Teorija funkcjonalnej gramatyki: Wprowadzenie. Aspektualność. Czasowa dokonaność. Taksis, Leningrad: Nauka, 1987, 210-226, 230-232). 166 | UWAGI użycie zdań bezspójnikowych znacznie różni się nawet w gwarach języka litewskiego, które są naprawdę żywe i jako jedyne kontynuują przeszłość”. Kończąc omawianie zdań bezspójnikowych, chcę jeszcze raz podkreślić, że pojęcie pustego miejsca (z przypisanym mu pozytywnym znaczeniem!) powstało wskutek błędnej i powierzchownej analizy semantycznej, polegającej na uznaniu warunków użycia języka za znaczenie tekstu. Nie bardzo rozumiem, dlaczego Vytautas Ambrazas, będąc znanym językoznawcą, pod koniec polemiki ze mną postąpił zupełnie nie jak poważny naukowiec: zaczął „odstrzeliwać się” od poszczególnych moich sprzeciwów wobec psychologizmu, podczas gdy ja, koncentrując się na analizie „zerowego spójnika- ”, powiedziałem najwyraźniej, jak tylko można, że mój pogląd na psychologizm został w głównej mierze zaczerpnięty od Leona Zawadowskiego, i wskazałem, gdzie można zapoznać się z tym znacznie dokładniej. Jeżeli Vytautas Ambrazas chce spierać się z istotą psychologizmu, powinien spierać się nie ze mną*’. Ponieważ Vytautas Ambrazas z jakiegoś powodu nie zechciał zapoznać się ze źródłem pierwotnym, w kilku miejscach po prostu wyciągnął błędne wnioski, ponieważ np. antypsychologiści nie zaprzeczają, że treść języka w normalnym przypadku odpowiada faktom psychicznym, lecz ich, funkcjonalistów, najbardziej interesuje nie treść psychiki, która zawsze jest indywidualna i nie może przedostać się na zewnątrz —extra corpore, lecz znaczenie tekstu, które, będąc uwarunkowane użyciem społecznym, może nawet bardzo różnić się od postrzegania poszczególnych jednostek. Jest jeszcze jeden powód: słuchacze często nie odróżniają znaczenia od sensu („Co on miał na myśli, mówiąc tak?”), lecz moim zdaniem językoznawcy powinni je rozróżniać*’. Vladas Zulys Otrzymano 2005 09 14 ul. Tako 1-7 LT-53356 Akademija, rejon kowieński, Litwa '° Języka ogólnego, ściśle mówiąc, nie można bez żadnych zastrzeżeń włączyć w proces diachroniczny, ponieważ jest on mniej lub bardziej sztuczny i pod wpływem gwar mogą w nim występować różnego rodzaju wahania. Właśnie dlatego użycie najczęstszego czasownika języka litewskiego bati należałoby najpierw zbadać w gwarach, a dopiero potem przyjrzeć się temu, jak jest on używany w języku ogólnym. Nie sądzę, aby w tej chwili można było unormować jego użycie. 20 Ja, absolwent prowincjonalnego Uniwersytetu Wileńskiego w 1959 r., gdzie nie wykładano nawet żadnego kursu logiki, pod względem przygotowania nie bardzo mogę się równać z Leonem Zawadowskim, który na Zachodzie studiował nie tylko językoznawstwo, lecz także epistemologię (Bardzo cenię ten fakt, ponieważ większość innych wybitnych językoznawców XX w., jak się czasem przekonuję, nie ma odpowiedniego przygotowania w dziedzinie epistemologii, tj. metodologii nauki). Ponadto sądzę, że mój umysł jest słabszy niż umysł Leona Zawadowskiego, ponieważ nie jest dobrze wyćwiczony w logicznym i jasnym myśleniu (nie należy zapominać, że językoznawcy na Litwie byli kształceni wyłącznie jako filolodzy). : Kto chce pozbyć się psychologizmu, który często wyraźnie nie ujawnia się na powierzchni, temu proponuję rozważyć trzy przypadki funkcjonowania języka. (i) Przekaz istnieje, ale nikt go nie rozumie. Taka sytuacja może mieć miejsce, gdy np. przez radio nadawane są wiadomości, ale w pokoju nikogo nie ma, albo gdy pisma przez tysiące lat pozostają niezauważone przez nikogo (taki był los archiwum Boğazköy z hetyckimi pismami klinowymi). W tym przypadku teksty mają funkcję reprezentacyjną, ponieważ zawsze mówi się o czymś (w naukach informatycznych, które powstały w drugiej połowie XX w., jedna z zasad głosi, że informacja jest zawsze przekazywana za pośrednictwem materialnego medium). W tym przypadku język nie pełni jednak funkcji komunikatywnej, która opiera się na funkcji reprezentacyjnej. (ii) Przekaz jest rozumiany jako język, ale sam język pozostaje niezrozumiały. Tak bywa, gdy ludzie nie znają wzajemnie swoich języków albo nie mogą odczytać jakiegoś pisma (np. choćby dysku z Fajstos). W tym przypadku teksty również pełnią funkcję reprezentacyjną, ale nie udaje się wykorzystać funkcji komunikacyjnej z powodu braku znajomości języka. (iii) Normalnie porozumiewamy się za pomocą języka (mówionego lub pisanego) i taki język pełni obie najważniejsze funkcje.