scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

Marijampolės apskrities Marijampolės valsčiaus vietovardžių darybos ir kilmės polinkiai

Dalia Sviderskienė

Full text

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LII (2005), 91–118 Tendencias de formación y origen de los topónimos del municipio de Marijampolė, distrito de Marijampolė Dalia Sviderskienė Instituto de la Lengua Lituana Aquí se intenta analizar la toponimia de un municipio del distrito de Marijampolė en cuanto a su formación y origen. La investigación se basa en material auténtico procedente de cuestionarios lituanos de antes de la guerra, que actualmente se conservan en los fondos del Departamento de Onomástica del Instituto de la Lengua Lituana. Los topónimos se clasifican en nombres de masas de agua, nombres de asentamientos y nombres de campos. En cuanto al origen, predominan los nombres derivados de apelativos, que constituyen el 71% de los hidrónimos y el 61% de los nombres de campos. Los nombres de asentamientos se basan con mayor frecuencia (en el 70% de los casos) en nombres propios o en apelativos que designan personas. En cuanto al tipo de formación, predominan claramente los topónimos secundarios, que constituyen el 66% de los nombres de asentamientos y el 86% de los nombres de masas de agua. 0. INTRODUCCIÓN Como base del artículo se eligió material valioso: los datos de los cuestionarios de la Lituania de entreguerras. Se trata de topónimos recogidos de la lengua viva, cuya recopilación comenzó en la cuarta década del siglo pasado por iniciativa de la Comisión Estatal de Arqueología del Ministerio de Educación —que entonces pertenecía al Museo Vytautas el Grande de Kaunas— y de la Comisión para el Cambio de Apellidos y Topónimos. Se prepararon hojas para el registro de topónimos, tituladas Nombres de la tierra. Estas hojas se enviaron a maestros de escuelas primarias y guardabosques, quienes, siguiendo instrucciones elaboradas especialmente (Aminauskis 1934), durante varios años (sobre todo entre 1935 y 1937) anotaron topónimos y devolvieron las hojas cumplimentadas a la comisión mencionada. Los cuestionarios se han conservado y actualmente se guardan en los fondos del Departamento de Onomástica del Instituto de la Lengua Lituana. En ellos se registraron unos 150 000 nombres. Hasta ahora se han publicado unos 500 hidrónimos y nombres de tierras documentados en los alrededores de Viduklė, presentados sin comentario alguno y en orden alfabético según los nombres de las aldeas o caseríos consignados en los cuestionarios (Razmukaitė 2002: 1065–1068). En el artículo se señala que son de diversos orígenes y tipos de formación, y se observa que en su mayoría son nombres surgidos de palabras comunes y formados en relación con características del relieve y similares; sin embargo, tratar el asunto más a fondo es ya tarea de otro artículo independiente. Así pues, este material, valioso por su autenticidad, no ha sido estudiado. 92 | Dalia Sviderskienė Apenas existen estudios areales más detallados que pongan de relieve las características de formación y origen de los nombres de lugar de distintas regiones de Lituania1. Cabe mencionar la tesis doctoral de Ilona Mickienė (Mickienė 2001) y las investigaciones sobre la formación y el origen de los nombres de asentamientos de algunos municipios lituanos —Kvėdarna, Lygumai, Raguva, Seredžius, Stačiūnai y Viduklė—, publicadas en artículos independientes dentro de las obras preparadas y editadas por la editorial „Versmė“ (Razmukaitė 2001a: 589–593; 2001b: 788–792; 2001c: 1062–1071; 2003: 929–931; 2004: 865–869). Este artículo constituye el primer intento de evaluar, desde el punto de vista de la formación y el origen, los topónimos de un municipio (el de Marijampolė) del distrito de Marijampolė. La autora del artículo se propone continuar los estudios más detallados de los nombres de lugar de este distrito lituano de entreguerras desde los aspectos mencionados. Al recopilar los datos de los cuestionarios, la autora normalizó 488 topónimos del municipio de Marijampolė extraídos de ellos. Para la normalización se siguieron los principales criterios y principios, de larga tradición en la normalización de nombres de masas de agua, asentamientos y otros accidentes del relieve (véase Vanagas 1975: 48–57; 1991a: 11–14; 1991b: 4–7). Por tanto, el artículo presenta formas auténticas, es decir, las empleadas por los antiguos habitantes locales, pero las alteraciones fonéticas regulares del dialecto —el subdialecto kauniano de la parte meridional de los dialectos aukštaitianos occidentales— reflejadas en los topónimos se sustituyen por sus equivalentes de la lengua estándar. Atendiendo a este criterio, no fue difícil establecer las formas normalizadas (quizá también porque precisamente este dialecto, y no otro, sentó las bases de la lengua estándar); no obstante, cuando surgieron dudas, se intentó recurrir al contexto más amplio de uno u otro topónimo. El artículo presenta todas las variantes de acentuación y de forma de los mismos topónimos anotadas en los cuestionarios. Al analizar la formación de los topónimos de este municipio, se sigue la clasificación estructural-gramatical elegida por Aleksandras Vanagas para el estudio de la formación de los hidrónimos (véase Vanagas 1970: 21–27). Según esta clasificación, los topónimos se dividen en primarios y secundarios. Los secundarios, a su vez, se subdividen en derivados (con prefijos, sufijos y desinencias), compuestos y pluriverbales. Se consideran primarios los nombres de lugar que no han adquirido formantes derivativos en el proceso de formación (o toponimización). A este grupo también se adscriben los topónimos plurales (los llamados pluralia tantum). Estos pueden haber surgido del nominativo plural de un apelativo o de un onónimo; por otra parte, el cambio de número también podría indicar un elemento derivativo: la desinencia de plural. Los topónimos se consideran plurales asimismo cuando difiere el género gramatical del apelativo y el del derivado. Al comenzar la evaluación científica del material recopilado y la determinación de las palabras base y los afijos derivativos, quedó claro que se trataba de una tarea compleja, que exigía muchos conocimientos y experiencia. Si se tiene en cuenta el principio fundamental para comprender el origen de los topónimos lituanos —el origen de un nombre de lugar no se entiende como la etimología genética de su raíz, sino únicamente como la fuente de la que surgió la propia lexema toponímica (véase Vanagas 1980 y otros)—, se advierte que los étimos de los topónimos estudiados pueden ser palabras comunes y nombres propios del lituano y de otras lenguas (en esta región, con mayor frecuencia, eslavas y germánicas). Al determinar las palabras base (palabras comunes, antropónimos y otros topónimos) de topónimos de diversa formación anotados en los cuestionarios, se utilizaron las siguientes fuentes principales- 1 Los topónimos de los cuestionarios están organizados por distritos (y, con más detalle, por municipios), por lo que es posible hacerlo. MARIJAMPOLĖS VALSČIAUS VIETOVARDŽIAI 93 …con los siguientes: Lietuvių kalbos žodyno (LKŽ), Lietuvių pavardžių žodynu (LPŽ), Lietuvos TSR administracinio-teritorinio suskirstymo žinynu (ATSŽ) y Lietuvių vardų kilmės žodynu (Kuzavinis, Savukynas 1997). Los datos bibliográficos de todas estas fuentes se indican en la bibliografía incluida al final del artículo. Para los hidrónimos analizados por Aleksandras Vanagas desde el punto de vista de su formación y origen (que constituyen la mayor parte), se remite a Lietuvos hidronimų etimologinį žodyną (Vilnius, 1981; en adelante, LHEŽ). También se han utilizado palabras comunes y nombres propios de otras lenguas para explicar el origen de los topónimos de los alrededores de Marijampolė. Las fuentes son diversos trabajos fiables —diccionarios, listas, etc.— y un fichero alfabético de nombres personales históricos conservado en la Sección de Onomástica del LKI (en adelante, IAK). Se recurrió a ellos principalmente cuando no fue posible encontrar en los estudios de antroponimia y toponimia lituanas las palabras comunes, nombres personales o topónimos correspondientes para explicar los topónimos estudiados. Todas estas fuentes también figuran en la bibliografía. Los topónimos del distrito de Marijampolė estudiado se presentan en grupos y subgrupos separados, en orden alfabético. Las formas de los topónimos sin acentuar en los cuestionarios se han dejado sin acentuar. Los afijos de formación de los topónimos (prefijos, sufijos u otros) se unen mediante un guion a la raíz base; los componentes de los topónimos compuestos también se unen con guiones. Para todos los topónimos tratados se anotan ciertos datos: indicaciones sobre la localización de los objetos designados por ellos (hidrónimos, lugares habitados, etc.)2. Se utilizaron las listas de abreviaturas ya elaboradas para el Lietuvos vietovardžių žodyno, cuya redacción se inició en la Sección de Onomástica (la lista de abreviaturas se incluye al final del artículo). Tras los dos puntos, que indican con qué palabra común o nombre propio se relaciona el topónimo, se ofrecen los significados de los apelativos bálticos, eslavos u otros difundidos en esa región de Lituania, así como nombres personales y topónimos. Se escribe con asterisco la forma de un nombre propio o de una palabra común cuando ha sido reconstruida, es decir, cuando no aparece en las fuentes disponibles, aunque teóricamente podría haber existido. Si el origen del topónimo estudiado no está del todo claro, se escribe un guion y se intenta explicar las tendencias de origen de manera descriptiva. Después de la abreviatura «plg.» se relaciona el topónimo con palabras comunes o nombres propios de origen común. En algunos casos fue casi imposible determinar qué palabra —común o propia (por lo general, un nombre personal)— era la fuente del origen del topónimo en cuestión. En tales casos y en otros (cuando no está claro si el topónimo deriva de un apelativo no derivado o de uno derivado), atendiendo a la naturaleza del objeto designado y a la estructura del topónimo, todas las hipótesis sobre su origen se presentan en subsecciones separadas de los capítulos correspondientes, tituladas «Topónimos de posible doble origen». También resultó problemático determinar el modo de formación de los topónimos diminutivos sufijados y el estatus léxico de su base de formación. En la toponimia lituana se sostiene que «la inmensa mayoría de los diminutivos que teóricamente podrían ser palabras base no son términos geográficos nomenclaturales de carácter nominativo, ya que no son neutros desde el punto de vista léxico y expresan también cierto matiz emocional valorativo. La excepción sería no- 2 Cuando las indicaciones de localización de los hidrónimos y los nombres de lugares habitados consignados en los cuestionarios no coinciden con las de las fuentes publicadas (ATSŽ, LHEŽ), se presentan tal como aparecen en las fuentes publicadas (entre paréntesis). 94 | Dalia Sviderskienė al menos el término nominativo upėlis. La toponimización sin afijos de tales apelativos no es una forma frecuente de formación de topónimos. Naturalmente, esto no significa que sea imposible, pero resulta casi imposible distinguir estos casos; por ello, todos los helónimos3 que tienen sufijos característicos de los diminutivos deben considerarse derivados sufijales» (Bilkis 1999: 52). Se ha intentado aplicar esta valoración de los diminutivos también a otras clases de topónimos examinadas en este artículo. Todos los topónimos del municipio de Marijampolė se dividen, según el tipo de objeto designado, en tres grandes grupos: nombres de aguas (denominaciones de charcas, lagos, zanjas, estanques, pantanos, manantiales, embalses, ríos, arroyos y otros objetos hidrográficos), nombres de lugares habitados (de fincas señoriales, aldeas, sus partes, caseríos, estaciones de ferrocarril, viviendas y similares) y nombres de diversos otros accidentes del terreno (de campos arados, elevaciones, tierras cultivadas, parcelas, hoyos, turberas, pastizales, montes, colinas, caminos, campos, llanuras, bosques, prados, islas, senderos y otros). En este artículo, estos últimos topónimos se denominan convencionalmente nombres de terrenos4, considerando que este término describe mejor los nombres propios de los accidentes del terreno, tanto los mayores (dronónimos, orónimos, etc.) como los menores (agrónimos, dromónimos, etc.)5. 1. NOMBRES DE AGUAS Se han registrado 70 (~14%). 1.1. Nombres de aguas derivados de palabras comunes (lexemas apelativos) 1.1.1. PRIMARIOS: Degimas charca: lituano degimas ‘lugar quemado (prado, pantano, bosque), restos de una quema’; Dūrpinyčia charca: lituano dūrpinyčia ‘lugar donde se extrae o se ha extraído turba’; Išgrauža (|| Žydėseupė) arroyo: lituano išgrauža ‘lugar erosionado por el agua’; Laikštė río: se considera que se formó con el determinativo -t- a partir del lituano laikšės ‘gran pantano, terreno cenagoso, bajo y húmedo’; cf. Laikšės pantano (VG), charca (ŠAUK) (LHEŽ 178); Nendrynas charca: lituano nendrynas ‘terreno cubierto de juncos’; Prūdas charca, arroyo, estanque: prūdas ‘estanque’; Statūjis (|| Statūlis) río: lituano statūjis, cf. lituano statūsis; compárese también el lituano statūs, -i ‘que asciende recta o casi rectamente’; Švendrynė estanque: lituano švendrynė ‘terreno cubierto de espadañas o carrizos’. 1.1.2. DERIVADOS: 1.1.2.1. Derivados flexivos: -ė: Bāls-ė río: lituano *balsas ‘blanco’; cf. lituano balsis ‘animal blanco’, balsys ‘perro o liebre blancos’, balsius ‘perro blanco’, bālsvas, bālsvas ‘blanquecino, algo blanco’ (LHEŽ 57); Raūsv-ė río (GŽ): lituano raūsvās ‘rojo claro, algo rojizo’ (LHEŽ 274); Žvirgžd-ė río: lituano žvirgždas ‘grava, piedrecillas en el lecho del río’ (LHEŽ 408); 3 Dėl termino žr. Bilkis (1997: 35–57). 4 Dėl termino žr. Jonikas (1990: 563). 5 En este artículo se evita un análisis más detallado de los términos y de los motivos de su elección, pues esa tarea corresponde ya a otro artículo. MARIJAMPOLĖS VALSČIAUS VIETOVARDŽIAI 95 -is: Smilg-is río: lituano smilga ‘hierba de la familia de las gramíneas con inflorescencia en forma de escoba’ (LHEŽ 309). 1.1.2.2. Derivados sufijales: -ainis: Šil-ainis río: lituano šilas ‘bosque de coníferas, pinar’, cf. prusiano sylo ‘pinar’, letón sils ‘pinar’ (LHEŽ 331); -anta: Šlav-antà río: se relaciona con el lituano šluoti ‘limpiar, barrer con una escoba’, lituano šlavù ‘barro’, lituano šlaviaũ, letón slaucīt ‘barrer’ (LHEŽ 333)6; -elis: Prūd-ėlis estanque: lituano prūdas ‘estanque’ (Bilkis 1999: 65–66); -imas: Praplės-imas estanque: se relaciona con el lituano praplėšti, praplėšti, -ia, prãplėšė ‘hacer un agujero, una abertura o una grieta rasgando, desgarrando’ (Bilkis 1998: 103), cf. lituano plėšti, -ia, -ė ‘arar (tierra virgen)’; -inė: Aš-inė estanque: lituano ašìs ‘línea recta que pasa por el centro de algo’ (Bilkis 1998: 115); Drusk-inė estanque: lituano druska ‘cierto compuesto mineral salino (cloruro de sodio)’ (Bilkis 1998: 109); -ynė: Marm-ynė estanque: se relaciona con el lituano marmėti, márma, -ėjo ‘hervir y agitarse haciendo ruido; burbujear, borbotear’ (Bilkis 1998: 124); Totork-ynė estanque: lituano totorkà, totõrkė ‘acoro de pantano (Acorus calamus)’; -inis: Kermuš-inis río: lituano kermušė ‘ajo silvestre’ (LHEŽ 153); Sodýb-inis río: lituano sodýba ‘terreno alrededor de la casa con todas sus dependencias; lugar donde hubo una casa: sentido de lugar de nacimiento del curso de agua’ (LHEŽ 310); -ynas: Rūd-ýnas río: se relaciona con el lituano rūdà ‘materia prima natural de la que se obtienen los metales; herrumbre; terreno pantanoso pobre con mezcla de turba’, rūdas ‘herrumbre’, rūdė ‘terreno pantanoso pobre con mezcla de turba’, rūdis ‘campo de mineral de hierro’, rūdys ‘sustancia de oxidación del hierro; zonas enrojecidas’ (LHEŽ 282); Totork-ýnas estanque: lituano totorkà, totõrkė ‘acoro de pantano (Acorus calamus)’; -iškė: Nendr-iškė estanque: lituano néndre ‘planta acuática de la familia de las gramíneas, de tallo largo y hueco (Phragmites communis)’ (Bilkis 1998: 130); Pirtin-iškė estanque: lituano pirtìnis, -ė ‘apto para la sauna <...>’; cf. además lituano pirtis ‘cierto edificio o recinto donde se baña y se toma un baño de vapor’; -iškis: Riõgl-iškis arroyo: se relaciona con el lituano riõglinti (-yti), -ina, -ino ‘andar torpemente, arrastrarse’, cf. lituano rioglỹs, -ė ‘persona poco ágil, torpe, desmañada’; Vedèg-iškis fuente: lituano vedegà ‘hacha de hoja curva para vaciar artesas o tinas, azuela, herramienta para trabajar la masa’; -onis: Iev-ónis río: *Ievonis, que deriva del lituano ievà (cf. ievà) ‘árbol que florece con flores blancas y fragantes (Padus)’ (LHEŽ 135, 136); -(i)ukai: Šanč-iùkai al.: lituano šančius ‘hoyo excavado, zanja’ (Bilkis 1999: 80); -ukė(s): Aps-ùkės lago – se relaciona con *apsis o similar, cf. prusiano abse ‘álamo temblón, álamo’ (Mažiulis 1988: 42); -ulis: Stat-ùlis (|| Statùjis barranco: lituano statùs, -i ‘que asciende recta o casi rectamente hacia arriba’. La distribución de los sufijos de los hidrónimos se muestra en la tabla 1. 6 Dėl vandenvardžių su šaknimi šlav- semantikos dar žr. Savukynas (1960: 297). 96 | DALIA SVIDERSKIENĖ TABLA 1. PRODUCTIVIDAD DE LOS SUFIJOS DE LOS HIDRÓNIMOS Sufijos Expresión cuantitativa Expresión porcentual -ainis; 1; 5; -anta; 1; 5; -elis; 1; 5; -imas; 1; 5; -yn-; -ynas; 2; 10; -ynė; 2; 10; -in-; -inė; 2; 10; -inis; 2; 10; -išk-; -iškė; 2; 10; -iškis; 2; 10; -onis; 1; 5; -uk-; -(i)ukai; 1; 5; -ukė(s); 1; 5; -ulis; 1; 5 Como se desprende de la tabla, los sufijos de hidrónimos más extendidos son -ynas, -ynė, -inė, -inis, -iškė, -iškis; con ellos se han formado alrededor del 10% de los derivados. Los demás sufijos (-ainis, -anta, -elis, -imas, -onis, -(i)ukai, -ukė(s), -ulis) son casos aislados. 1.1.3. NOMBRES COMPUESTOS DE CURSOS DE AGUA (COMPUESTOS): 1.1.3.1. Segundo elemento compuesto procedente de los apelativos balà, ùpė, ùpis: (a) primer elemento compuesto adjetivo: Juód-upė arroyo; Juód-upis río: lituano juodas, juodà (LHEŽ 137–138); Skriaud-upis río: probablemente relacionado con el lituano skriaudùs ‘de corriente rápida’ (LHEŽ 305); (b) primer elemento compuesto sustantivo: Kàrkl-a-balė pantano: lituano ‘árbol o arbusto de la familia de los sauces (Salix cinerea)’; Kiàul-ia-balė pantano: lituano kiaulė ‘animal doméstico criado para obtener carne y grasa (Sus domesticus)’; Rýt-upis || Ryt-upėlis7 río: probablemente relacionado con el lituano rýtas ‘comienzo del día’ (LHEŽ 279); Šeš-upė río: el origen de la raíz no está del todo claro, pero se relaciona con el lituano šešėlis ‘lugar oscuro que queda a la sombra’; por otra parte, los hidrónimos con šeš- pueden haber conservado el significado más antiguo de ‘frío, fresco’ (LHEŽ 329–330); Šùn-ia-balė pantano: lituano šúo, šùns ‘animal doméstico que se tiene para proteger la casa, para la caza, etc.’; Var̃l-ia-balė pantano: lituano varlė ‘animal de la clase de los anfibios, con largas patas traseras (Rana)’. 7 Dėl upėvardžio lyties Ryt-upėlis žr. Vanagas (1970: 127). MARIJAMPOLĖS VALSČIAUS VIETOVARDŽIAI | 97 1.1.3.2. Segundo elemento compuesto: nombre propio (nombre de río): Sen-ā-rausvē || Sen-ā-rausvis río: lituano sēnas, -à y Raušvē río (Gž) (LHEŽ 295); Sén-šešupēbrazo de río: lituano sēnas, -à ‘que existe desde hace algún tiempo, que apareció hace mucho tiempo <...>’ y Šešupē río. 1.1.4. HIDRÓNIMOS COMPUESTOS EN GENITIVO8: 1.1.4.1. Solo se ha registrado un nombre en genitivo metafórico: Ežio karčemā pantano: lituano ežys ‘pequeño animal cubierto de púas (Erinaceus europaeus)’ y el préstamo karčemā ‘taberna’, cuyo primer componente funciona como modificador no concordado y cuyo segundo componente es el nominativo de un apelativo empleado en sentido figurado. 1.1.4.2. Hidrónimos topográficos en genitivo con significado locativo: Piliakalnio ežeras lago: lituano piliakalnis ‘colina donde se alza o se alzaba un castillo, colina del castillo’ y lituano ežeras ‘lago’; Kapinių upėlisriachuelo: lituano kapinės ‘lugar de enterramiento de los difuntos, cementerio’ y lituano upėlis ‘riachuelo’; Sodo upėlisriachuelo: lituano sodas ‘terreno donde crecen árboles frutales y arbustos frutales’ y lituano upėlis. 1.2. Hidrónimos derivados de otros topónimos En esta sección hay un solo ejemplo: Tarpučių brastà vado. Es un nombre compuesto de vado en genitivo, cuyo primer componente procede del nombre del pueblo Tarpučiai (Šn), y el segundo es el sustantivo lituano de significado topográfico brastà ‘lugar poco profundo de un río por donde se puede vadear o cruzar en vehículo’. 1.3. Nombres de cursos de agua derivados de nombres personales y denominaciones apelativas de personas En el distrito de Marijampolė se han registrado 16 de estos. Algunos son derivados con los sufijos -in-, -yn- e -išk-; otra parte (aproximadamente dos tercios) son nombres de cursos de agua compuestos por yuxtaposición, y los restantes son nombres compuestos. 1.3.1. DERIVADOS SUFIJALES: -in-: Buoz-inė rst.: apell. Buózis o lit. buózė ‘<...> campesino rico, explotador de otros’; Žyd-inė asent., deriv.: lit. žýdas, -ė ‘persona del pueblo judío’; -yn-: Medel-ynė deriv.: apell. Medėlis; -išk-: Mėlnyk-iškė asent.: apell. Mėlnykas. 1.3.2. NOMBRES COMPUESTOS DE CURSOS DE AGUA (COMPUESTOS POR YUXTAPOSICIÓN): 1.3.2.1. El segundo componente procede de palabras comunes, como: balà, kálnas, upėlis, ùpis (términos geográficos de nomenclatura): Daukš-ia-kalnis col.: apell. Daukšys o similar; Kamenīt-upis arroyo: hidrónimo *Kamentas o similar; compárese con el apellido Kamentāvičius; Kliūč-bale col.: apell. Kliūčius; Puođž-iu-pelis (<*Puođž-iu-upelis) arroyo: quizá relacionado con lit. puođžius ‘alfarero’ o con el hidrónimo Puođžius (LHEŽ 268); Ramošk-a-balė col.: apell. Ramoška; Róž-balė col.: apell. Róžas; Šáb-a-balė col.: apell. Šábas; Žyd-balė col.: lit. žýdas, -ė ‘persona de etnia judía’. 8Sobre el uso de los términos, véase p. 32. 98 | Dalia Sviderskienė 1.3.2.2. El segundo componente es un nombre propio (nombre de río): Žyd-šešupė (|| Išgrauža) deriv.: lit. žydas, -ė ‘persona de etnia judía’ y el río Šešupė. 1.3.3. NOMBRES COMPUESTOS DE CURSOS DE AGUA. El primer elemento del nombre del curso de agua es la forma genitiva de un nombre personal; el segundo es una palabra común (brastà, plýnė): Kriaũčiūno brastà vado: apell. Kriaũčiūnas y lit. brastà ‘lugar poco profundo de un río por el que se puede vadear o cruzar en vehículo’; Puõdžiaus plýnė col.: apell. Puõdžius o lit. puõdžius ‘alfarero’ y lit. plýnė ‘lugar despejado, llanura’. 1.4. Hidrónimos de posible doble origen Este grupo consta de un par de ejemplos: el derivado con el sufijo -inė Šlek-inė arroyo: apellido Šlekys, o bien relacionado con el lituano šlek ‘chapoteo (repetido, describe un sonido de chapoteo)’, cf. lituano šlekėti, šleka, -ėjo ‘fluir, correr’; el compuesto Žyd-grabė arroyo, cuyo primer elemento probablemente deriva del lituano žydas ‘persona de nacionalidad judía’, aunque quizá no tenga nada que ver con este etnónimo y esté relacionado con significados como florecimiento, flores o similares’ (LHEŽ 401); el segundo elemento procede de la palabra común lituana grabė ‘zanja’. 1.5. Hidrónimos de origen incierto Solo se ha registrado un Kalavýnas arroyo: quizá del lituano *kalavynas, cf. lituano *kalavijynas, y también lituano kalavijas ‘planta que crece junto a pantanos, lagos y ríos y tiene hojas parecidas a una espada; cálamo aromático (Acorus calamus)’. Tras realizar una breve revisión del origen y la formación de los hidrónimos del distrito de Marijampolė, municipio de Marijampolė, pueden formularse algunas conclusiones (véase la tabla 2): TABLA 2. ORIGEN Y FORMACIÓN DE LOS HIDRÓNIMOS Hidrónimos según su origen Hidrónimos según su formación Total Primarios Derivados Flexivos Sufijales Prefijales Compuestos (por composición) Sintagmáticos De palabras comunes 9 4 20 – 13 4 50 (~71%) De otros topónimos – – – – – 1 1 (~1,5%) De antropónimos y denominaciones apelativas de personas – – 5 – 9 2 16 (~23%) De posible doble origen – – 1 – 1 – 2 (~3%) MARIJAMPOLĖS VALSČIAUS VIETOVARDŽIAI | 99 CONTINUACIÓN DE LA TABLA 2 Hidrónimos según su origen Hidrónimos según su formación Total Primarios Derivados: Flexivos, Sufijales, Prefijales Compuestos (por composición) SintagmáticosDe origen incierto 1 – – – – – 1 (~1,5%)Total 10 (~14%) 4 (~6%) 26 (~37%) – 23 (~33%) 7 (~10%) 70 La tabla muestra que en el territorio estudiado predominan los hidrónimos derivados de palabras comunes (lexemas apelativos), formados mayoritariamente mediante sufijación y composición. 2. NOMBRES DE LUGARES HABITADOS En sus cuestionarios se registraron 73 (≈15%). 2.1. Nombres de lugares habitados derivados de palabras comunes (lexemas apelativos) 2.1.1. PRIMARIOS: Nárt̄as pueblo (LDVN): lit. nártas ‘esquina, borde, puntal’; Senóvė granja: lit. senóvė ‘campo abonado hace mucho tiempo’. Pluralia tantum nombres: Kazėrmės parte del pueblo: lit. *kazermė, cf. lit. kazármė ‘cuartel’; Pabaigai pueblo (MŠKC): lit. pabaigas ‘parte final de algo situada al extremo’; Pagiriai parte del pueblo: lit. pagirys ‘borde del bosque’; Piliakalniai pueblo (ŠN): lit. piliakalnis, piliakalnis ‘colina donde hay o hubo un castillo, colina del castillo’. 2.1.2. DERIVADOS SUFIJALES: -ėlis: Tabūn-ėlis pueblo: préstamo tabūnas ‘multitud, grupo’; -iškiai: Molýn-iškiai parte del pueblo: lit. molýnas ‘terreno arcilloso, tierra, suelo’; Triob-iškiai pueblo (Trkš): lit. triobà ‘casa residencial, cabaña’. 2.1.3. NOMBRES COMPUESTOS DE LUGARES HABITADOS (COMPUESTOS). Sus segundos componentes proceden de sustantivos comunes kalnas, laukas, vietà; los primeros componentes también son sustantivos: kalnas: Čýk-a-kalnis (|| Bendoriai) pueblo: lit. čýkas ‘antes se llamaba čykai a los boletos’; Dýb-a-kalnis pueblo (Trkš): lit. dýbà, dýbas ‘poste indicador de camino’; laukas: Výšn-ia-laukis pueblo (PDVN): lit. vyšnia ‘árbol frutal de la familia de las rosáceas, con bayas carnosas rojas con hueso (Cerasus)’; vieta: Būd-viečiai pueblo (JRGŽ): lit. būdà ‘tienda, cobertizo, casita (de un vigilante, pastor, etc.)’; Svirn-a-viečiai granja (|| Migliai): lit. svirnas ‘edificio donde se almacena el grano’. Se registró un topónimo cuyos dos componentes son eslavismos: Star-a-polė (|| Marijámpolė granja); el primer componente se relaciona con el polaco stary, el ruso старый ‘viejo’, y el segundo, con el bielorruso y ruso поле, y el polaco pole ‘campo’ (cf. Vanagas 1996: 146). 100 | DALIA SVIDERSKIENĖ 2.2. Nombres de lugares habitados derivados de otros topónimos. 2.2.1. DERIVADOS: 2.2.1.1. Con el sufijo -ėliai: Vart-ėliai frente a (Graž): Vartai pueblo (Ras) (Razmukaitė 1991: 55). 2.2.1.2. Con prefijos (con el lituano (báltico) po- y el eslavo pod-): po-: Pō-piliakalnis pueblo (Šn): Piliakalnis colina fortificada, fortín (MRJ)9; pod-: Pod-katilškiai parte de la aldea: Katiliškiai pueblo (ŠN); Pod-pakusinė granja: Pakusinė pueblo (ŠN). 2.3. Nombres de lugares habitados derivados de antropónimos y denominaciones apelativas de personas 2.3.1. PRIMARIOS (en forma pluralia tantum): Ašmonai pueblo: antropónimo Ašmonas; Bendoriai (|| Čv-kakalnis) pueblo: antropónimo Bendorius o similar, o lituano bendorius ‘tonelero’; Domeikai pueblo (ŠN): antropónimo *Domeikas o similar; compárese el antropónimo Domeiką; Griškai pueblo: antropónimo *Gr iškas o similar; compárese el apellido Gr išką; Karužai pueblo (ŠN): antropónimo *Kar užas o similar; compárese el apellido Kar užą o el lituano karuža, karūžas ‘gobernador; administrador’; Katilai parte de la aldea: antropónimo Katilius o lituano katilius ‘fabricante, reparador o vendedor de calderos’; Kižiai pueblo (Trkš): antropónimo Kižys o similar; compárese el lituano kižas ‘persona que se enfada por nimiedades’; Kukliai pueblo (LZD): antropónimo Kūklis, Kuklys o similar; Mikai parte de la aldea: antropónimo Mikas o similar; Mikuliai localidad habitada: antropónimo Mikulis o similar; Nemurai (|| of. Mar-ciniškiai) pueblo (ŠN): antropónimo Nėmuras; Paršeliai pueblo (ŠN): antropónimo Paršelis o similar; compárese el lituano paršelis, figurado, despectivo, referido a una persona inmadura y joven; Pietariai pueblo (Trkš): antropónimo Pietaris o similar; Puškepuriai pueblo (ŠN): antropónimo *Puškepuris o similar; compárese el lituano puškepurė ‘gorro sin forro ni visera’10; Sarakai pueblo (ŠN): antropónimo *Sarakas o similar; compárense los apellidos Saraką, Sarakaūskis; Skaisčiūnai pueblo (Mškč): antropónimo *Skaisčiūnas; compárese el apellido Skaistys y también el lituano skaistūs, -i ‘honrado, noble’; Šeštokai estación de ferrocarril (ŠŠt): antropónimo Šeštokas (Razmukaitė 1994a: 53; 1994b: 12); Šunskai ciudad (ŠN): antropónimo Šunskas o similar; Tursučiai pueblo (ŠN): antropónimo *Tursutis o similar; compárense los apellidos Tūrsa, Tursus o el lituano tūrsa ‘quien camina con el trasero echado hacia atrás (generalmente una persona pequeña o gorda); quien gusta de estar tumbado’. Por otra parte, algunos nombres de lugares habitados, por ejemplo: Domeikai pueblo (ŠN), Gr iškai pueblo, Kar užai pueblo (ŠN), Sarakai pueblo (ŠN), también pueden considerarse derivados mediante terminaciones, formados directamente a partir de los antropónimos correspondientes Domeiką, Gr išką, Kar užą, Saraką. 2.3.2. DERIVADOS: Derivados con sufijos: -avas (eslavo): Aleksandr-avas pueblo (Trkš): antropónimos Aleksandra, Aleksandras (Vanagas 1990: 382; Razmukaitė 1998: 61, 62–63); -inė: Babal-inė pueblo (Pdvn): antropónimo *Babalis o similar; compárense los apellidos Babaliauskas, Babaliaūs-kas; Gud-inė pueblo (Trkš): antropónimo Gūdas o lituano gūdas ‘bielorruso (a veces, polaco o ruso)’; Mikal-inė granja: antropónimo Mikalas (Vanagas 1967: 111; Razmukaitė 1983: 148); Radžiūn-inė (|| of. Gūstabūdis) pueblo (ŠN): antropónimo Radžiūnas; 9No se puede descartar la posibilidad de que derive del lituano piliakalnis. 10En cuanto al étimo reconstruido *Puškepuris, compárense también los apellidos Pūškarininkis, Pūškepalis, Pūškunigis (Butkus 1995: 360). MARIJAMPOLĖS VALSČIAUS VIETOVARDŽIAI 101 -ynė: Abrom-ynė aldea: apellido Abrōmas (Razmukaitė 1983: 148; 1998: 65, 68); Berlišk-ynė aldea: apellido *Berliškis o similar; cf. apellido Berlickas, además cf. apellido Antonius Berlis, 1729–1771 (IAK); Bisk-ynė aldea: apellido Biskis, Biskỹs o similar; Civinsk-ynė aldea: apellido Civìnskis o similar; Daugėl-ynė aldea: apellido Daugėla o similar; Duobin-ynėpueblo: apellido Duõbinis o similar; Kail-ynėpueblo: apellido Kailius o similar, o lituano kailius «artesano de pieles, peletero, curtidor»; Klein-ynėpueblo: apellido Kleinỹs o similar; Liauk-ynė aldea: apellido Liáukas o similar; Mač-ynėpueblo: apellido Mačỹs o similar; Majaùsk-ynė aldea: apellido Majáuskas o similar; Monik-ynė aldea: apellido Mònika, Mònikas o similar; Palaik-ynė aldea: apellido Palaikis o similar; Paskin-ynė aldea: apellido *Paskinis o similar; cf. apellidos Paskà, Paskėvičius, además cf. apellido polaco Paskiński (SNPᵥᵢᵢ 214); Pečiul-ynė aldea: apellido Pečiulis o similar; -iškė(s): Lyder-iškės aldea (Trks): apellido Lyderis o similar; Rūd-iškės aldea (Šil): apellidos Rūde, Rūdis, Rūdys (Vanagas 1996: 203); Vekeriót-iškė aldea (Šn): apellido Vekeriótas o similar; -iškiai: Bliūdž-iškiai aldea (Šn): apellido Bliūdžius o similar, o el lituano bliūdžius ‘vendedor de cuencos; reparador de cuencos’; Marcin-iškiai aldea (‖ Nemurai) aldea (Šn): apellido Marciñas o similar; Medėl-iškiai aldea (Trks): apellido Medėlis o similar. La distribución de los sufijos de estos topónimos se muestra en la tabla 3. TABLA 3. SUFIJOS DE LOS NOMBRES DE LUGARES HABITADOS Sufijos | Expresión cuantitativa | Expresión porcentual | -avas (eslavo) | 1 | 4 | -inė | 4 | 15 | -ynė | 15 | 57 | -išk- | -iškė(s) | 3 | 12 | -iškiai | 3 | 12 La tabla muestra que el sufijo lituano (báltico) más frecuente de los nombres de lugares habitados es -ynė (aproximadamente el 57% de todos los topónimos sufijados considerados), mientras que los demás sufijos pueden ordenarse por frecuencia así: -inė (~15%), -iškė(s) (~12%), -iškiai (~12%), -avas (~4%). 2.3.3. NOMBRES COMPUESTOS DE LUGARES HABITADOS (COMPUESTOS). En este municipio no son numerosos. Los primeros componentes de los compuestos documentados proceden de nombres personales y de una denominación apelativa de persona; los segundos, de lexemas apelativos būda, kaimas, laũkas, polis: Gùst-a-būdis aldea (‖ Radžiūninė) (Šn): apellido Gùstas o similar y lituano būda ‘tienda, cobertizo, caseta (de guardia, pastor u otros)’; Karō-laukis (< *Karol-laukis) aldea: apellido Kārolis o similar y lituano laũkas; Marijām-pole estación de ferrocarril; Marijām-pole ciudad (‖ Starapolė): *Marijanpole, del lituano marijõnas ‘monje de la orden de María’ y del préstamo polis, del griego polis ‘ciudad, fortaleza’ (Vanagas 1996: 144–145); Žemk-a-kaimis parte de aldea: *Žemka o similar, cf. apellido Zemkauskis, cf. además el apellido polaco Zemka (SNPₓ 480) y lituano kãimas. 102 | DALIA SVIDERSKIENĖ 2.3.4. En el distrito de Marijampolė se registró un único nombre compuesto de lugar habitado en genitivo: Žilinskų Senynė aldea: apellido personal Žilinskas, Žilinskai y lituano *senynė, cf. lituano sėnas, -à ‘que lleva ya algún tiempo existiendo, surgido hace mucho <...>’. 2.4. Nombres de lugares habitados de posible doble origen Se han registrado varios derivados con los sufijos -in- y -yn-: Diėl-inė aldea (Šn): podría pensarse que es un nombre de lugar de origen antroponímico, derivado del nombre personal *Dielis, *Dielius o similar; cf. el apellido Diėlininkas; por otra parte, el nombre de lugar podría derivar del lituano dielė ‘tabla’ o dielė ‘gusano acuático hematófago, sanguijuela (Hirudo medicinalis)’; Gryb-inė aldea (Šn): podría derivar del nombre personal Grýbas, aunque tampoco se puede descartar su posible origen en el lituano grýbas ‘planta esporífera flácida y blanda; seta’; Sidabr-ýnė aldea: nombre personal Sidabra, Sidabras y similares, o bien deriva del lituano sidãbras ‘metal blanco precioso e inoxidable’. A continuación se presenta una tabla que muestra las tendencias de formación y origen de los nombres de los lugares habitados del distrito de Marijampolė (véase la tabla 4). TABLA 4. PROCEDIMIENTOS DE FORMACIÓN Y ORIGEN DE LOS NOMBRES DE LUGARES HABITADOS Nombres de lugares habitados según su origen Nombres de lugares habitados según su formación Primarios Derivados Con terminaciones Con sufijos Con prefijos Compuestos (formados por composición) Compuestos Total De palabras comunes 6 – 3 – 6 – 15 (~21%) De otros topónimos – – 1 3 – – 4 (~5%) De antropónimos y denominaciones apelativas de personas 19 – 26 – 5 1 51 (~70%) De posible doble origen – – 3 – – – 3 (~4%) En total 25 (~34%) – 33 (~45%) 3 (~4%) 11 (~15%) 1 (~1%) 73 Así pues, en este distrito predominan los nombres de lugares habitados formados mediante sufijación y de origen antroponímico, aunque también abundan los topónimos primarios (especialmente los expresados en plural). 3. NOMBRES DE TIERRAS En las encuestas se registraron 345 (~71%). MARIJAMPOLĖS VALSČIAUS VIETOVARDŽIAI 103 3.1. Nombres de tierras derivados de palabras comunes (lexemas apelativos) 3.1.1. PRIMARIOS: Akulioriai por ejemplo: préstamo akulioriai ‘gafas’; Álksna variante dialectal: lituano álksna ‘lugar cubierto de alisos, alisal’; Alksnynas por ejemplo: lituano alksnynas ‘bosque de alisos, aliseda’; Apskritainė por ejemplo: lituano apskritainis, -ė ‘alargadamente redondo; circular’; Aukštoji variante dialectal: lituano aukštoji, cf. lituano aukštas, -a ‘que tiene gran altura, gran extensión de abajo arriba’; Bedruškė o derivado, por ejemplo: lituano bedruškis, -ė ‘sin sal’; Blusynė forma dialectal: lituano blusynė ‘lugar o terreno de mala calidad’; Cigānska bielorruso: lituano *cigānska, cf. polaco cygański (WSPR 114), bielorruso цыганскі (SBM 862) ‘de los gitanos’; Degimas bielorruso, por ejemplo: lituano degimas ‘lugar quemado (prado, pantano, bosque), restos de la quema’; Draustinė por ejemplo: lituano draustinė ‘prado en el que se prohíbe pastar durante cierto tiempo’; Dubióji por ejemplo: lituano dubióji, cf. lituano dubùs, -i ‘hundido, cóncavo, profundo; lleno de hoyos, con depresiones’; Dūburys o derivado, variante dialectal: Duburys por ejemplo: lituano duburys, duburỹs ‘depresión del terreno, hoyo, barranco’; Dūbusis por ejemplo: lituano dūbusis, cf. lituano dùbus, -i ‘hundido, cóncavo, profundo; lleno de hoyos, con depresiones’; Duobė forma dialectal: lituano duobė ‘lugar excavado o hundido en el suelo; tumba’; Dzelkà parte del terreno: *dzelka o similar, cf. polaco działka (Vaitkevičiūtė 1979: 109) ‘parcela’; Epušótas por ejemplo: lituano epušótas ‘bosque de álamos temblones, alameda’; Garždžas variante dialectal: lituano garždžas ‘suelo con subsuelo de grava’; Giraitė bosque, arbolado: lituano giraitė ‘bosquecillo’; Gražioji por ejemplo: lituano gražioji, cf. lituano gražùs, -i ‘graso, fértil, frondoso’; Gruinė por ejemplo: lituano gruinė ‘prado estéril y sin vegetación’; Ilgóji por ejemplo: lituano ilgóji, cf. lituano ìlgas, -à ‘que se extiende a lo largo, lejos (en el espacio)’; Išdaga (|| Išdaginė) por ejemplo: lituano išdaga ‘lugar quemado o abrasado por el sol en un prado, bosque o turbera; zona quemada’; Išgrauža (|| Žydšėsūpė) por ejemplo: lituano išgrauža ‘lugar erosionado por el agua’; Išmata variante dialectal, forma dialectal: lituano išmata ‘tierra improductiva del campo (sin sembrar, sin cultivar); extensión total de las tierras del pueblo’; Kaktà variante dialectal: lituano kaktà ‘parte del rostro situada sobre los ojos’; Kalkýnė colina: lituano kalkýnė ‘lugar con abundantes piedras calizas; terreno calcáreo’; Karklynė por ejemplo: lituano karklynė ‘lugar cubierto de sauces’; Káulinyčia por ejemplo: lituano káulinyčia ‘lugar donde se depositan los huesos’; Kelmýnė por ejemplo: lituano kelmýnė ‘lugar donde quedan muchos tocones tras talar los árboles’; Kepùrė por ejemplo: lituano kepùrė ‘manojo’; Kūkis por ejemplo: lituano kūkis ‘gancho, varal’; Kupstýnė turbera, por ejemplo: lituano kupstynė ‘lugar cubierto de montículos, prado’; Liepýnas terreno elevado: lituano liepýnas ‘lugar cubierto de tilos’; Lūgas terreno: lituano lūgas, lūgas ‘depresión inundada por el río’; Márgas terreno: lituano márgas ‘medida de superficie’; Nadáuka variante dialectal; Nadáukos (también Nada’vkos) forma dialectal: préstamo *nadáuka, cf. polaco naddawka, naddawki ‘lo que se da por encima de la norma establecida’ (SJP₃₃ 34); Opatkà variante dialectal: *opatkà, cf. polaco opatka ‘planta de la familia de las euforbiáceas (Euforbia mirsinites)’ (SJP₃₃ 791); Pálios variante dialectal: lituano pálios ‘grandes pantanos y terrenos yermos en el lugar de lagos colmatados’; Papartýnas variante dialectal: lituano papartýnas ‘lugar donde crecen helechos’; Piliakalnis variante dialectal, colina, colina fortificada; Piliãkalnis (|| Maskoliãkalnis) colina: lituano piliak alnis, piliãkalnis ‘colina donde se alza o se alzaba un castillo, colina del castillo’; Plynià por ejemplo: lituano plynià ‘lugar llano, llanura’; Prūdas estanque, por ejemplo: prūdas ‘estanque’; Pūsinė por ejemplo: lituano pūsìnis, -ė ‘que comprende la mitad’; Rāvas derivado: rāvas ‘zanja’; Salà derivado, por ejemplo: lituano salà ‘pequeña parcela cultivable entre prados’, cf. además lituano saloj ‘en lugares apartados, de difícil acceso’; Sénkelis camino: lituano sénkelis ‘camino antiguo’; Senóvė variante dialectal, por ejemplo: lituano senóvė ‘campo abonado hace mucho tiempo’; Skeršakelis camino: lituano skeršakelis ‘camino que atraviesa campos y tierras de cultivo’; Slabadà claro del bosque: *slabada, cf. polaco sloboda ‘pequeña localidad rural habitada <...>’ (SJP₆ 209); Sodyba derivado, variante dialectal, por ejemplo: lituano sodyba ‘lugar donde hubo casas, emplazamiento de una hacienda’; Šaltinis por ejemplo: lituano šaltinis ‘manantial que brota del suelo’; Šilainė variante dialectal: lituano šilainė ‘arenoso, ligero- 104 | DALIA SVIDERSKIENĖ tierra arcillosa, suelo de bosque’; Taukióji ej.: lituano taukióji, cf. lituano taukùs, -ì ‘frondoso, espeso’; Vengelniča bosque, monte: *vengelníca, cf. polaco węgelníca ‘carbonera’ (WSPR 1136); Zagáinikas bosque, monte, ej.: *zagainikas, cf. polaco zagajnik ‘bosquecillo, arboleda’ (WSPR 1239); Žardis campo: lituano žardis ‘vara larga’; Žiogis ej.: lituano žiõgis ‘pantano, terreno cenagoso en la orilla de un río o lago’. A este grupo también podrían adscribirse los nombres de accidentes del terreno en plural (los llamados pluralia tantum): Atšėliai campos: lituano atšėlys ‘terreno en el que se cultivaron cereales de verano y, ese mismo año, se sembraron cereales de invierno, o en el que se siembran los mismos cereales o verduras durante dos o más años consecutivos’; Brókai bosque: lituano brókas ‘remolacha’; Degìmai pueblo, campo; Degìmai (|| Pabaliai) campo: lituano degìmas ‘lugar quemado (prado, pantano, bosque), resto de una quema’; Dūburiai campo: lituano dūburys ‘depresión del terreno, hoyo, barranco’; Duõbės aldea: lituano duobė ‘lugar excavado o simplemente hundido en la tierra’; Kapináitės cementerio; Kapináitės (|| Prancūžkapinės) lugar: lituano kapináitės ‘cementerio de pueblo; pequeño cementerio’; Ká pinės cementerio, ladera: lituano ká pinės ‘lugar de enterramiento de los muertos, tumbas’; Líėpos orilla de lago: lituano líepa ‘árbol de hojas dentadas, flores melíferas y copa amplia (Tilia)’; Magýlos bosque, cementerio: préstamo magýlos ‘cementerio (por lo común, judío)’; Pabaliai (|| Degimai) campo: lituano pabalỹs ‘prado (generalmente pastado o segado); borde del prado junto al campo’; Paklanai campo: préstamo pàklanas, paklãnas ‘regalo ofrecido para obtener favor o congraciarse’; Rūdos (|| Šaltiniai) campo: lituano rūdà ‘mineral natural del que se obtienen metales’; Šaltiniai (|| Rūdos) campo: lituano šaltìnis ‘manantial que brota de la tierra’; Užgrabiai bosque, campo: lituano ùžgrabis ‘barranco’; Varýklos camino: lituano varyklà ‘camino por el que se conduce al ganado al pasto, cañada’; Vìganės campo: *viganė, cf. polaco wygoń ‘lugar de pastoreo del rebaño, pastizal’ (WSPR 1146); Zascenkos campo: *zascenka, cf. polaco zaścianki ‘lugar detrás de una pared’ (SJP VIII 303). 3.1.2. DERIVADOS 3.1.2.1. Derivados con la terminación -ė: Dūb-ė campo: lituano dūbai ‘tierra parda suelta’, cf. también lituano dūbai ‘tumbas’; Rūd-ė bosque: lituano rūdas, -à ‘amarillo oscuro’. 3.1.2.2. Derivados sufijales: -aitė: Bal-aitė campo: lituano balà ‘charca, laguna’; Plyn-aitė bosque: lituano plỹnė, plynìa ‘lugar despejado, llanura’; -aitis: Kampin-aitis campo: lituano kampinis, -ė ‘borde, lado; parte’; -elė(s): Buiz-ėlė campo: lituano buizà, buĩzė, buizė ‘gran lodazal, barrizal, terreno pantanoso’; Daub-ėlė campo: lituano daubà ‘valle, hondonada, barranco’; Kalv-ėlė aldea: lituano kalvà ‘elevación, pequeña colina’; Rūd-ėlė campo; Rūd-ėlės campo: lituano rūdà, rūdė ‘tierra con mineral de hierro’; -elis, -eliai: Lauk-ėlis bosque: lituano laũkas ‘tierra cultivable, superficie sembrada’; Marg-ėliai bosque: lituano márgas ‘medida de tierra’; -ėlis: Alksnyn-ėlis bosque, campo: lituano alksnýnas ‘bosque de alisos, alisal’; Apatk-ėlis campo: *apatkas, cf. polaco opatek, opątka, opątki ‘planta de la familia de las euforbiáceas (Euforbia mirsinites)’ (SJP III 791); Vidgir-ėlis campo: lituano vidgìris, vidgirỹs ‘interior del bosque’; -ienė: Kūl-ienė (también Kūlijenė) bosque: lituano kūlė ‘hongo de los cereales, parásito que convierte los granos en una masa negra (Ustilago)’ o lituano kūlė ‘trilla de cereales; época de la trilla’; -ynas: Totork-ýnas campo: lituano totorkà, totõrkė ‘cálamo aromático de pantano (Acorus calamus)’; MARIJAMPOLĖS VALSČIAUS VIETOVARDŽIAI 105 -inė: Blus-inė p. ej.: lituano blusà ‘pequeño insecto parásito que salta (Pulex irritans)’; Dil-gėl-inė p. ej.: lituano dilgėlė ‘planta herbácea cuyo tallo y hojas tienen pelos urticantes (Urtica)’; Dilg-inė p. ej.: lituano dilgė, dilgė ‘ortiga’; Išdag-inė (|| Išdaga) p. ej.: lituano išdaga ‘lugar quemado o abrasado por el sol en un prado, bosque o turbera; zona quemada’; Kam̆p-inė nombre de bosque, p. ej.: lituano kam̆pas ‘borde, lado; parte’; Kast-inė derivado: lituano kāstas, -à, cf. lituano kāsti, kāsa, kāsė ‘excavar; cavar; hacer un hoyo, una zanja’; Maišyt-inė p. ej.: lituano maišytas, -a, cf. lituano maišyti, maišo, maišė ‘sentir celos, causar desorden; estorbar, obstaculizar’; Plik-inė p. ej.: lituano plikė ‘lugar vacío y sin vegetación’; Saul-inė p. ej.: lituano sáulė ‘rayos, luz y calor de ese cuerpo celeste’; Vogt-inė p. ej.: lituano vōgtas, -à, cf. lituano vōgti, vãgia, vōgė ‘tomar algo ajeno sin permiso e ilegalmente (por lo general, a escondidas), o apoderarse de ello por la fuerza’; Žolyn-inė nombre de campo: lituano žolynas ‘cualquier planta herbácea, silvestre o cortada; mala hierba’; Žuv-inė nombre de cabo: lituano žuvìs ‘animal acuático vertebrado que respira por branquias y se desplaza con aletas (Piscis)’; -inis: Kam̆p-inis nombre de lugar, p. ej.: lituano kam̆pas ‘borde, lado; parte’; Karčem-inis nombre de campo: préstamo karčemà, karčėma ‘taberna’; -ynė: Barsuk-ynė p. ej.: lituano barsùkas ‘mamífero depredador de pelo áspero (Ursus meles)’; Džindr-ynė derivado: lituano džindra ‘objeto endurecido’; Lenkt-ynė parte del nombre de campo: lituano leñktas, -à ‘curvado’, cf. lituano leñkti, -ia, -ė ‘dar forma de arco a algo, curvar’; Pakul-ynė derivado: lituano pākulos ‘fibras de lino o cáñamo peinadas; estopa’; Pemp-ynė derivado, p. ej.: lituano pémpė ‘ave zancuda de pequeño tamaño de la familia de los chorlitos (Vanellus vanellus); Žalt-ynė p. ej.: lituano žaltys ‘reptil no venenoso parecido a una serpiente (Natrix)’; -iškis: Lazdyn-iškis p. ej.: lituano lazdynas ‘arbusto o árbol que produce avellanas (Corylus avellana)’; Septyniok-iškis derivado: lituano *septyniokas, cf. lituano dvejokas, -a ‘doble, de tal o cual tipo’, lituano trejokas, -a ‘de tres tipos’; Žąsl-iškis derivado de nombre de pueblo: lituano žąslai ‘bridas’; -ka (eslavo): Alej-kà nombre de camino: préstamo alėjá, alėjà ‘sendero en un parque o jardín’; -lė: Durp-lė (|| Durpabalė) p. ej.; se relaciona con el lituano durpti, -sta, -o ‘desperdiciarse’, cf. lituano dūrpė, dūrpes ‘restos de plantas de turbera apelmazados y carbonizados’; -(i)ukas, -(i)ukai: Alksnyn-ukas nombre de bosque: lituano alksnynas ‘bosque de alisos, aliseda’; Kakl-iùkas p. ej.: lituano kāklas ‘parte del cuerpo que une la cabeza con el tronco; aquello que se parece a un cuello (parte de un objeto)’; Lap-ùkai p. ej.: lituano lāpas ‘órgano respiratorio de la planta, generalmente con forma de lámina verde y delgada (folium)’; Šanč-iùkai nombre de terreno elevado: lituano šančius ‘terraplén; montículo que marca el límite entre campos o bosques’; Taks-iùkas p. ej.; se relaciona con el lituano taksėti, tàksi, -ėjo ‘centellear, latir’; -(i)ukė(s): Aps-ùkės nombre de lugar, p. ej.; se relaciona con *apsis o similar, cf. prusiano antiguo abse ‘álamo temblón, álamo’ (Mažiulis 1988: 42); Smalin-iùkė p. ej.: lituano smalinė ‘hoyo para quemar resina, horno de alquitrán’; -utė: Duob-utė p. ej.: lituano duobė ‘lugar excavado o hundido en el terreno’; Lank-utė derivado, p. ej.: lituano lankà ‘gran prado llano, normalmente junto a un río, que se inunda durante las crecidas’; Plyn-utė p. ej.: lituano plýne ‘pantano, ciénaga’. A continuación se presenta una tabla de la distribución de los sufijos derivativos de los accidentes del terreno (véase la tabla 5): 106 | Dalia Sviderskienė TABLA 5. SUFIJOS DE LOS TOPÓNIMOS DERIVADOS DE APELATIVOS Topónimos Sufijos Expresión cuantitativa Expresión porcentual 1. Lituanos (bálticos) -ait- | -aitė | 2 | 4 -aitis | 1 | 2 -el- | -elė(s) | 5 | 9 -ito, -itos | 2 | 4 -ėlis | 4 | 7 -ienė | 1 | 2 -yn- | -ynas | 1 | 2 -ynė | 7 | 12 -in- | -inė | 13 | 23 -inis | 3 | 5 -iškis | 3 | 5 -lė | 1 | 2 -(i)uk- | -(i)ukas, -(i)ukai | 5 | 9 -(i)ukė(s) | 3 | 5 -utė | 4 | 7 Total | 55 | 98 2. Eslavo -ka (esl.) | 1 | 2 Total | 1 | 2 La tabla muestra que el sufijo más extendido en el distrito de Marijampolė es -inė: con él se formó aproximadamente el 23% de los derivados. En segundo lugar por frecuencia está -ynė (~12%), seguido de: -(i)ukas, -(i)ukai, -elė(s) (~9%); -ėlis, -utė (~7%); -inis, -iškis, -(i)ukė(s) (~5%); -aitė, -elis, -eliai (~4%); -aitis, -ienė, -ynas, -lė (~2%). Con el sufijo eslavo -ka se formó aproximadamente el 2% de los derivados. MARIJAMPOLĖS VALSČIAUS VIETOVARDŽIAI | 107 3.1.3. TOPÓNIMOS COMPUESTOS: 3.1.3.1. Los segundos componentes de estos topónimos proceden de apelativos: términos geográficos nomenclaturales (pantano, lago, bosque, colina, prado) y nombres de otros objetos (choza, huerto, corte, margas, lugar): balà: Álksn-ia-balė pv.: liet. álksnis ‘beržinių šeimos medis (Alnus)’; Dùlk-ia-balė pv.: liet. dùlkė ‘labai smulkus krislelis, dalelytė, nuotrupa’, plg. liet. dulkėti, dùlka (-ėja), -ėjo ‘kilti, darytis dulkėms’; Dùrp-a-balė (|| Dùrplė) pv.: liet. dùrpa, dùrpė, dùrpės ‘susigulėjusios ir apanglėjusios pelkių augalų liekanos’; Gáiš-balės drb. ž.: liet. *gaišas ar pan., plg. liet. gaišti, gaišta, gaišo ‘nykti, dingti, prapulti’; Gal-ù-balis drp., pv.: liet. gãlas ‘mažas kokio daikto gabalas’; Garn-ã-balė pv.: liet. garnys ‘gūžas, gūžutis, garnys, starkus, busilas, didutis (Ciconia)’; Kãrkl-a-balė pv.: liet. kãrklas ‘gluosninių šeimos medis ar krūmas (Salix cinerea)’; Karõs-balė pv.: liet. karõsas ‘kaulingoji atvirapūslė karpinių (Cyprinidae) šeimos žuvis’; Kiãul-ia-balė pv.: liet. kiaũlė ‘nam inis gyvulys, auginamas mėsai, riebalams (Sus domesticus)’; Kùmp-a-balė pv.: liet. kùmpas, -à ‘su iškilimu, kauburiu, nelygumu’, plg. liet. kùmpti, -sta, -o ‘darytis pilnam, pampti’; Málk-a-balė pv.: liet. málkos ‘supjaustytų ir suskaldytų medžių pagaliai kurui’; Mùrg-a-balė pv.: liet. mùrgas ‘žemės matas’; Peléd-balė drp., pv.: liet. pelėda ‘plėšrus didelėmis akimis nakties paukštis (Strix)’; Prūd-balė pv.: liet. prūdas ‘tvenkinys’; Saũs-balė pv.: liet. saũsas, -à ‘be drėgmės, be vandens, nesušlapęs, išdžiūvęs’; Spárd-a-balė pv. – sietina su liet. spárdyti, -o, -ė ‘judinti kojas, kepestuoti, kebernotis, kabaruotis’; Stadál-balė pv.: liet. stadalė ‘daugiametis dekoratyvinis krūmas arba medis (Cornus)’; Šáltin-balė pv.: liet. šáltinis ‘iš žemės tekanti vandens versmė’; Šùn-ia-balė pv.: liet. šuo, šùnìs ‘naminis gyvulys, laikomas namams saugoti, medžioklei ir kt.’; Tarp-ù-baliai pv.: liet. tárpas ‘daiktus skirianti erdvė, vieta’; Trák-a-balė pv.: liet. trãkas ‘aukšta, sausa pieva, apaugusi retais krūmais bei medžiais, miško aikštelė; pieva, kur yra beržų’; Várl-ia-balė pv.: liet. varlė ‘varliagyvių klasės gyvūnas su ilgomis užpakalinėmis kojomis (Rana)’; choza ‘tienda, cobertizo, casita (de un vigilante, pastor, etc.)’: Pakūč-būdis ej.: préstamo pã-kūčia, pakūčià ‘rincón de la casa donde se encuentra el ídolo’; huerto ‘parcela de tierra junto a la granja destinada a verduras’: Karčėm-daržis dialectal, forma dialectal: préstamo karčėmà, karčėma ‘taberna’; lago: Ákl-a-žėris (< *Ákl-a-ežeris) ej.: lituano ãklas, -à ‘oscuro; cerrado, impenetrable’; bosque ‘bosque extenso’: Saũs-giria nombre de bosque: lituano saũsas, -à ‘sin humedad ni agua, no mojado, seco’; Tárp-giris ej.: lituano tárpas ‘espacio o lugar que separa objetos’; colina: Barabón-kalnis kln.: escolar. barabònas ‘tambor’; Barsù-kalnis (< *Barsuk-kalnis) kln.: lit. barsùkas ‘pequeño animal depredador de pelo áspero; tejón (Ursus meles)’; Raudón-kalnis ar., kln.: lit. rojo, -a ‘de color pardo rojizo’; Špic-ã-kalnis alt.: préstamo špicas ‘extremo puntiagudo, punta’; Žvýr-ia-kalnis dr.: lit. grava ‘mezcla de arena, grava y guijarros’; corte ‘marca de una incisión, muesca; superficie que se siega con un solo golpe de guadaña’: Šikn-a-kirtis primera parte del compuesto: lituano šiknà ‘trasero, asiento’; marga ‘medida de superficie’: Bùl-ia-margis dialectal: lituano bùlius ‘toro reproductor’; Lauk-margis ej.: lituano laũkas ‘espacio llano sin árboles; tierra cultivada, superficie de cultivo’; 108 | DALIA SVIDERSKIENĖ prado: Blùs-a-pievė por ejemplo: lituano blusà ‘pequeño insecto parásito y saltador (Pulex irritans)’; Čyk-ā-pievė por ejemplo: lituano čykas ‘antes llamaban čykai a los boletos’; Ìlg-a-pievė por ejemplo: lituano ìlgas, -à ‘que se extiende a lo largo, a lo lejos (en el espacio)’; Jáuč-ia-pievė por ejemplo: lituano jáučias, jáutis ‘animal doméstico, macho de la vaca’; Plyt-ā-pievė por ejemplo: lituano plytà ‘pieza de arcilla cocida cuadrangular para la construcción’; Šùn-pievė por ejemplo: lituano šuo, šūns ‘animal doméstico que se tiene en casa para guardarla, para la caza, etc.’; Višt-a-pievė por ejemplo: lituano vištà ‘ave doméstica criada por sus huevos y su carne (Gallina)’; lugar ‘superficie, espacio donde algo está o sucede’: Brāvor-vietė derivado: préstamo brāvoras ‘destilería o cervecería’; Šiùr-vietis derivado – debe relacionarse con el lituano šiūrti, šiūra, šiūro ‘quedarse calvo’. A continuación se presenta la tabla de distribución de los segundos componentes (véase la tabla 6): TABLA 6. SEGUNDOS COMPONENTES DE LOS NOMBRES DE LUGAR DERIVADOS DE NOMBRES COMUNES Segundos componentes Expresión cuantitativa Expresión porcentual -bal- 24 49 -būd- 1 2 -darž- 2 4 -ežer- 1 2 -gir- 2 4 -kaln- 6 13 -kirt- 1 2 -marg- 2 4 -piev- 7 15 -viet- 2 4 Como muestran los resultados del estudio, el lexema balà es el que aparece con mayor frecuencia como segundo componente de los compuestos (~49%), seguido a mucha distancia por pìeva (~15%) y kálnas (~13%). Los demás lexemas son muy infrecuentes. 3.1.3.2. Segundo componente: nombre propio (nombre de río): Sén-šešupis derivado, por ejemplo: lituano sėnas, -à ‘que existe desde hace algún tiempo, surgido hace mucho <...>’ y el río Šešupė. 3.1.4. NOMBRES DE LUGAR COMPUESTOS. Según el primer componente, se dividen en genitivos y calificativos (cf. Vanagas 1970: 25, 258, 273). Estos pueden subdividirse en metafóricos y topográficos (para los términos, véase Savukynas 1963: 237). 3.1.4.1. Genitivos: 3.1.4.1.1. Genitivos metafóricos: Āšarų kelėlis camino: lituano āšara, āšaros ‘líquido puro y transparente de las glándulas oculares’ y lituano kelėlis, cf. lituano kėlias ‘franja de terreno por la que se camina o se viaja’. Como muestra la forma escrita, el primer componente funciona como modificador no concordante, mientras que el segundo es el nominativo de un nombre común usado en sentido figurado. MARIJAMPOLĖS VALSČIAUS VIETOVARDŽIAI | 109 3.1.4.1.2. Genitivos topográficos: Ievų kalnas colina: lituano ievos, cf. lituano ievà ‘árbol que florece con flores blancas y fragantes (Prunus padus)’ y lituano kal̃nas; Kapinių salà isla: lituano kapìnės ‘lugar de enterramiento de los muertos, cementerio’ y lituano salà ‘porción de tierra rodeada de agua por todos lados’; Karčemõs daržas derivado: préstamo karčemà ‘taberna’ y lituano daržas ‘terreno junto a una granja donde se cultivan hortalizas’; Lýdimo lankà por ejemplo: lituano lýdimas ‘zona talada o quemada en un bosque, tala, desmonte’ y lituano lankà ‘prado extenso y llano, generalmente junto a un río, inundado durante las crecidas’; Plýtnyčios kal̃nas colina: préstamo plýtnyčia ‘fábrica de ladrillos’ y lituano kal̃nas; Vidūkaĩmio kapìnės cementerio: lituano *vidùkaimis ‘centro del pueblo’, cf. lituano vidùs ‘cavidad interior, superficie, parte interior, lado’ y lituano kãimas; cf. además lituano vidùpievis ‘centro del prado’. Estas formas escritas muestran que en algunos nombres de lugar el primer componente es el genitivo de un nombre común que describe alguna característica del lugar: ievų, vidūkaimio; en otros, tiene un significado locativo: kapinių, karčemõs, lýdimo, plýtnyčios. Los segundos componentes de todos los nombres de lugar compuestos registrados son, en su mayoría, términos geográficos de nomenclatura (kal̃nas, kapinaitės, kapìnės, lankà, piẽva, salà, etc.) y otras denominaciones. 3.1.4.2. Kvalifikaciniai žemėvardžiai: Ìlgosios piẽvos pv.: liet. ìlgosios, plg. liet. ìlgas, -à ‘kas tę­siasi į ilgumą, toli (erdvėje)’ ir liet. piẽvos, plg. liet. piẽva; Naujos kapìnės kp.: liet. naujas, -à ‘neseniai atsiradęs <...>’ ir liet. kapìnės; Sėnos kapinaitės kp.: liet. sẽnas, -à ‘jau kuris laikas esantis, seniai atsiradęs <...>’ ir liet. kapinaitės, plg. liet. kapìnės. 3.2. Nombres de campos derivados de otros topónimos 3.2.1. PRIMARIO: Skriaudūtis por ejemplo: Skriaudūtis (|| Skriaudutėlis arroyo. 3.2.2. DERIVADO CON EL SUFIJO -inẽ: Balsup-inė nombre de terreno: Bálsupiai aldea (MŠKČ). 3.2.3. NOMBRE COMPUESTO DE CAMPO: Nãrt-kelis localidad: Nãrtas aldea (LDVN) y liet. kẽlias ‘franja de tierra por la que se camina o se circula’. 3.2.4. NOMBRES COMPUESTOS DE ACCIDENTES DEL RELIEVE. Todos los registrados son genitivos toponímicos (topográficos) cuyo segundo elemento es un sustantivo de significado topográfico: Nemurų smiltynė pradera, terreno: Nemurãi aldea y liet. smiltynė ‘lugar con mucha arena, arenal’; Pempynės kelel̃is (|| Pimpiakelis) camino: Pempynė pradera y liet. kelẽlis, cf. liet. kẽlias ‘franja de tierra por la que se camina o se circula’; Raũsvės piẽva nombre de terreno, pradera: Raũsvė río (Gž) y liet. piẽva; Šimýnės kelẽlis camino: Šimýnė aldea y lirt. kelẽlis, cf. liet. kẽlias; Tarpūčių kapinaitės cementerio: Tarpūčiai aldea (Šn) y liet. kapinaitės, cf. liet. kapìnės. 3.3. Nombres de campos derivados de nombres personales y denominaciones apelativas de personas. 3.3.1. PRIMARIOS: Čigánka aldea: préstamo, čigánka ‘gitana; figurado, mujer astuta’. 3.3.2. DERIVADOS. Con sufijos: -auka (eslavo): Dambr-áuka pradera: diminutivo *Dambra o apellido, cf. apellido Dambráuskas; -ynas: Rusl-ýnas campo: apellido Ruslỹs; -inė: Abrom-inė nombre de terreno: diminutivo Abrõmas; Arminait-inė nombre de terreno: apellido Armináitis; Bender-inė pradera: apellido Beñderis; Bielsk-inė pradera: apellido Biẽlskis; Boguš-inė nombre de terreno: apellido Bògušas o 110 | DALIA SVIDERSKIENĖ etc.; Buož-inė, p. ej.: apellido Buóžis o lituano búožė ‘<...> campesino rico, explotador de otros’; Degut-inė, p. ej.: apellido Degùtis o lituano degùtis, -ė ‘quien quema alquitrán o se dedica a ello’; Didval-inė, parcela cultivada: apellido Didvalis; Gavėn-inė, parcela cultivada: apellido Gavėnas; Gram-inė, parcela cultivada: apellido Grāmas; Kėlert-inė, parcela cultivada: apellido Kėlertas; Lasavič-inė, parcela cultivada: apellido Lasāvičius; Miliauck-inė, parcela cultivada: apellidos Miliaūckas, Miliaūckas; Petrušk-inė, parcela: apellido Petruškà; Raduš-inė, parcela cultivada: apellido Radušis; Senk-inė, parcela arbolada: apellido Senkus; Tad-inė, p. ej.: nombre Tãdas, cf. apellido Tadáuskas; Žyd-inė, p. ej.: lituano žýdas, -ė ‘persona de etnia judía’; Žitk-inė, parcela: apellido Žitkus; -ynė: Abrom-ynė (|| Žydýnė), parcela: nombre personal Abrōmas; Antan-ynė, parcela: nombre Antãnas; Baltrukon-ynė, parcela arbolada, parcela cultivada: apellido Baltrukónis; Bučinsk-ynė, parcela cultivada: apellido Bučinskas o similar; Girait-ynė, parcela, p. ej.: apellido Giráitis; Grin-ynė, p. ej.: apellido Grinius; Gvazdik-ynė, parcela arbolada, parcela cultivada: apellido Gvazdikas; Janulait-ynė, parcela cultivada: apellido Januláitis; Jaudeg-ynė, parcela arbolada: apellido Jáudegis; Jer-ynė, parcela: apellido Jerýs; Jurgel-ynė, parcela: apellido Jurgėlis o similar; Jusel-ynė, parcela cultivada: apellido Jùselis; Katil-ynė, parcela, p. ej.: apellido Katilius o lituano katìlius ‘fabricante, reparador o vendedor de calderos’; Kibiz-ynė, p. ej.: nombre personal *Kibiza o similar, cf. lituano kibyza ‘persona delgada y alta; larguirucho’; Mauš-ynė, p. ej.: nombre personal *Mauša o similar, cf. nombre personal Wojciech Mauszas en 1662 (IAK), y también cf. nombres personales Maušà, Maušas, Maušius (Butkus 1995: 304); Miliausk-ynė, parcela cultivada: apellidos Miliauskas, Miliaūskas; Minuk-ynė, parcela: nombre personal *Minukas, cf. apellido Miniūkas; Mokol-ynė, parcela cultivada: apellido Mōkola; Oliadrisk-ynė, p. ej.: nombre personal *Oliadriskis, cf. apellido Ōlis y lituano drìskis, -ė; driškius, -ė ‘harapiento’; Ol-ynė, parcela, p. ej.: apellido Ōlis; Paliok-ynė, parcela cultivada: apellido Paliōkas; Plečkait-ynė, parcela cultivada: apellido Plečkaitis; Raul-ynė, parcela de cultivo: nombre de lugar Raūlas; Silvestr-ynė, parcela, p. ej.: nombre Silvèstras, Silvėstras; Skink-ynė, parcela cultivada: apellidos Skiñkis, Skinkys; Smalensk-ynė, parcela cultivada: apellido Smalénskas; Tamoš-ynė, parcela: nombre personal Tamōšius; Virbick-ynė, parcela cultivada: apellido Virbickas; Žyd-ynė (|| Abromýnė), parcela: lituano žýdas, -ė ‘persona de etnia judía’; -iškė(s): Ašmon-iškė, parcela: apellidos Ašmōna, Ašmōnas; Barbėn-iškė, parcela cultivada: nombre personal *Barbėnas, cf. apellido Barbėnka, y también cf. apellidos polacos Barba, Barbas (SNP₁ 171, 172); Kaž-iškė, parcela: apellido Kažys; Mėlnyk-iškė, parcela arbolada: apellido Mėlnykas; Žil-iškės, p. ej.: apellidos Žìlis, Žìlius o similar; -iškis: Bób-iškis, p. ej.: apellido Bóbis o similar, o lituano bóba ‘mujer casada; mujer anciana’; Malv-iškis, p. ej.: nombre personal *Malvis o similar, cf. nombre personal Brasowa Malwiene en 1673 (IAK); cf. además el apellido polaco Malwa (SNP₁ 159); Mántvil-iškis, p. ej.: apellidos Mántvila, Mántvilas; Paulel-iškis, p. ej.: nombre personal *Paulel is, cf. nombre Pãulius, apellido Paulėvičius; Šiačiūk-iskis, p. ej.: apellido Šiačiūkas o lituano šiačiūkas ‘hijo de zapatero’. La distribución de los sufijos de los nombres de terrenos derivados de otros topónimos se muestra en la tabla 7. TABLA 7. SUFIJOS DE LOS NOMBRES DE TERRENOS DERIVADOS DE OTROS TOPÓNIMOS Nombres de terrenos Sufijos Expresión cuantitativa Expresión porcentual -auka (eslavo) 1 1,5 -ynas 1 1,5 -inė 19 29 MARIJAMPOLĖS VALSČIAUS VIETOVARDŽIAI | 111 CONTINUACIÓN DE LA TABLA 7 Nombres de terrenos; Sufijos; Expresión cuantitativa; Expresión porcentual; -ynė; 35; 53; -išk; -iškė(s); 5; 7,5; -iškis; 5; 7,5; Total; 66; 98,5 Como se observa en la tabla, la mayoría de los derivados se forman con el sufijo -ynė (~53%), y en menor medida con -inė (~29%), -iškė(s) y -iškis (~7,5%). Los demás sufijos son poco frecuentes (aproximadamente un 1,5% cada uno). 3.3.3. Nombres de terrenos compuestos (compuestos): 3.3.3.1. Segundos elementos procedentes de apelativos: términos geográficos nomenclaturales (balà ‘pantano’, kálnas ‘monte’, kėlias ‘camino’, laũkas ‘campo’, piẽva ‘prado’, salà ‘isla’, ùpis ‘río’) y nombres de otros objetos (daržas ‘huerto’, kãpinės ‘cementerio’, lankà ‘vega’, márgas ‘margen’): balà: Brazak-balė prado: antropónimo *Brazakas o similar; compárese con el apellido polaco Brazek (SNP₁ 472); Daukš-ia-balė prado: apellido Daukšys; Nemūr-balė prado: apellidos Nėmura, Nėmuras; Prancūz-balė prado: lituano prancūzas, -ė ‘persona de la nación francesa’; Prūs-balė prado: apellido Prūsas o lituano prūsas, -ė ‘habitante de la antigua Prusia Oriental o de la región de Klaipėda, alemán; luterano’; Ramošk-a-balė prado: apellido Ramoška; Skerdž-ia-balė prado: lituano skerdžius ‘pastor principal, encargado del rebaño, pastor’; Šab-a-balė prado: apellido Šabas; Šik-a-balė prado: apellido Šikas; daržas: Kálv-ia-daržis huerto: apellido Kálvis o lituano kálvis ‘persona que ejerce el oficio de la forja de metales’; Saldūk-daržis huerto: apellido Saldūkas; kálnas: Bliūdž-ia-kalnis monte: apellido Bliūdžius o lituano bliūdžius ‘vendedor de recipientes; reparador de recipientes’; Gudãč-kalnis monte: antropónimo *Gudãčius o similar; compárese con el apellido Gudačevskis y también con el apellido polaco Gudacz (SNP₃ 577); Kėdž-ia-kalnis monte: apellido Kėdys o similar, o bien lituano kedýs ‘persona de baja estatura’; Páuž-ia-kalnis monte: apellidos Páuža, Pauža; Ramošk-a-kalnis monte: apellido Ramoška; Raũl-ia-kalnis monte: antropónimo Raũlas; kãpinės: Prancūz-kãpinės (‖ Kapináitės) cementerio: lituano prancūzas, -ė ‘persona de la nación francesa’; Žyd-kãpinės cementerio: lituano žydas, -ė ‘persona de etnia judía’; kėlias: Pìmp-ia-kelis (‖ Pempýnės kelėlis) camino: apellido Pìmpė; Raũl-a-kelis camino: antropónimo Raũlas; Sikùč-kelis camino: apellidos Sikučius, Sikutis; lankà ‘prado llano y extenso, generalmente junto a un río, que se inunda durante las crecidas’: Žyd-lankė prado: lituano žydas, -ė ‘persona de etnia judía’; laũkas: Gudýn-laukė campo: apellido Gudýnas; márgas: Kazùk-margis margen: antropónimo *Kazukas o similar; compárese con el apellido Kazukáitis y también con el antropónimo Shymon Kazukas de 1816 (IAK); 112 | DALIA SVIDERSKIENĖ prado: Dumč-ia-pievė p. ej.: apellido Dumčius o lit. dumčius ‘hombre sensato, consejero; jefe eminente, supervisor’; Merg-a-pievė p. ej.: lit. mergà ‘mujer adulta soltera, muchacha’; Šemš-ia-pievė p. ej.: apellido Šemšys; Žyd-pievė p. ej.: lit. žydas, -ė ‘persona de etnia judía’; isla ‘porción de tierra rodeada por agua por todos lados’: Biėl-salė s.: apellido Bielys o similar; ùpis: Kament-upis p. ej.: nombre de pila *Kamentas o similar; cf. apellido Kamentavičius. La distribución de los segundos componentes de los nombres de terrenos se muestra en la tabla 8. TABLA 8. SEGUNDOS COMPONENTES DE LOS NOMBRES DE TERRENOS DERIVADOS DE OTROS TOPÓNIMOS Segundos componentes Expresión cuantitativa Expresión porcentual -pant- 9 29 -huert- 2 6 -mont- 6 19 -cementer- 2 6 -camin- 3 10 -valle- 1 3 -camp- 1 3 -prad- 1 3 -past- 4 13 -isl- 1 3 -río- 1 3 Los datos de la tabla muestran que los lexemas más frecuentes como segundo componente de los compuestos son pantano (~29%), montaña (~19%) y prado (~13%). Los lexemas menos frecuentes son camino (~10%), huerto y cementerio (~6%); los aislados son valle, campo, prado, isla, río. 3.3.3.2. El segundo componente es un nombre propio (nombre de río): Žyd-šešupė (|| Išgrauža), por ejemplo: lituano žydas, -ė ‘persona de etnia judía’ y Šešupė, río. 3.3.4. SUDETINIAI ŽEMĖVARDŽIAI. Visi užrašytieji – kilmininkiniai: Brūndzų giraitė grv.: avd. Brūndza ir liet. giraitė, plg. liet. girià; Evangelikų kapai kp.: liet. evangelikai, plg. liet. evangėlikas, -ė ‘protestantas’ ir liet. kapai; Kálvio daržas dr.: liet. kálvis ‘kas verčiasi metalo kalimo amatu’ ir liet. daržas ‘žemės sklypas prie sodybos daržovėms’; Marijonų kapai kp.: liet. marijōnai, plg. liet. marijōnas ‘Marijos ordino vienuolis’ ir liet. kapai; Stačiūtiškių kapai kp.: liet. stačiūtiškiai, plg. liet. stačiūtiškis, -ė ‘kas išpažįsta MARIJAMPOLĖS VALSČIAUS VIETOVARDŽIAI | 113 «ortodoxia» y lituano kapai; Žuvėlės pieva por ejemplo: antropónimo Žuvėlė, Žuvelis y lituano pieva ‘prado’. Todos los topónimos presentados tienen significado posesivo. 3.4. Topónimos de posible doble origen En varios casos resultó difícil determinar si los topónimos se habían formado a partir de nombres de plantas, aves y otros animales, de términos geobotánicos o de antropónimos derivados de estos, o bien de apelativos: nombres de plantas u otras palabras comunes. Desde el punto de vista de la formación, son derivados y compuestos. 3.4.1. DERIVADOS SUFIJALES: -inė: Baland-inė por ejemplo: antropónimo Balandis o lituano balarādis ‘ave de esta clase, paloma; paloma silvestre (Columba)’; Mešk-inė por ejemplo: antropónimo Meška, Meškis o lituano meška ‘oso’; lituano meškis, meškis ‘oso, macho; potro grande y rollizo’; Padaž-inė por ejemplo: lituano padažas ‘condimento líquido, salsa para mojar’ o derivado de lituano padažinis, -ė ‘como salsa, líquido’; Šer-inė por ejemplo: antropónimo Šerys o lituano šerys ‘hierba áspera y dura’; por otra parte, no puede descartarse la posibilidad de que derive del lituano šerinis, -ė ‘áspero, duro como las cerdas’; Vanag-inė por ejemplo: antropónimo Vanagas o lituano vānagas ‘especie de la subfamilia de los halcones, ave rapaz de pico corto y curvo y garras afiladas’; -iškė: Kātar-iškė derivado, por ejemplo, de antropónimo *Katara o similar; compárese con el antropónimo Katárskis; compárese también con el antropónimo Stanislaw Katarunes de 1638 (IAK), o bien con el préstamo katara ‘choza, tienda’; Šaln-iškė por ejemplo: antropónimo Šalna o lituano šalna ‘escarcha’; -iškis: Brid-iškis derivado, por ejemplo, de antropónimo *Bridys o similar; compárese con el antropónimo Bridžius, o con el lituano bridà ‘vado; humedad, barro’; Kanap-iškis por ejemplo: antropónimo Kanāpis o lituano kanāpė, kanāpis ‘planta cultivada cuyo tallo proporciona fibra y de cuyas semillas se extrae aceite; semilla de esa planta (Cannabis sativa)’. 3.4.2. COMPUESTOS: balà: Strāzdž-ia-balė compuesto: antropónimo Strāzdas o lituano strāzdas ‘ave de la familia de los túrdidos (Turdus)’; Šārk-a-balė por ejemplo: antropónimo Šārka o lituano šārka ‘ave de la familia de los córvidos con plumas blancas en las alas (Pica pica)’; Šlek-balė por ejemplo: antropónimo Šlekys o relacionado con el lituano šlek ‘áspero (parpadeo descrito por repetición)’, compárese con el lituano šlekėti, šleka, -ėjo ‘fluir, correr’; Vanag-balė por ejemplo: antropónimo Vānagas o lituano vānagas ‘especie de la subfamilia de los halcones, ave rapaz de pico corto y curvo y garras afiladas’; būda: Žebr-ā-būdis por ejemplo: antropónimo Žebrys o similar, o lituano žebras, -ā ‘punteado, abigarrado’; pieva: Galīn-pievė por ejemplo: antropónimo Galīnis o lituano galinis, -ė ‘parte extrema de un objeto (principio, final)’, compárese con el lituano gālas ‘borde, límite; frontera’. 3.5. Topónimos de origen incierto Se registraron varios topónimos de origen y formación inciertos sobre los que cabe hacer conjeturas: Drapiev-iškis, por ejemplo, podría ser un derivado del sufijo -išk-, cuya base es Drapiev- (< *Drap-piev-), relacionada con el antropónimo Drapà, Drapas o similares, y con el lituano pieva ‘prado’; Grainės, por su parte, podría estar relacionado con el préstamo *grainė o similar; compárese con el alemán greinen ‘lloriquear, lamentarse, gemir’ (Križi- 114 | DALIA SVIDERSKIENĖ nauskas 1992: 450); Šilam-balė pv. – greičiausiai anketose užrašyta netiksli pievos vardo lytis; sudėtinio vietovardžio pirmojo sando šilam- leksemos atitikmenų rasti nepavyko, bet manant, kad dėl priebalsių supanašėjimo šilam- atsirado iš šilan-, tai pastarasis sandas galėtų būti asmenvardinės kilmės, atsiradęs iš avd. *Šilanas ar pan., plg. pv. Šilánskas, Šilánskis. La tabla que se presenta a continuación muestra qué orígenes predominan entre los nombres de otros objetos del relieve en el municipio de Marijampolė y cuál es el procedimiento de formación más frecuente. Los datos se presentan en cifras y porcentajes (véase la tabla 9). TABLA 9. PROCEDIMIENTOS DE FORMACIÓN Y ORIGEN DE LOS TOPÓNIMOS Topónimos según su origen | Topónimos según su formación | Primarios | Derivados | De terminación | Sufijales | Prefijales | Compuestos (por composición) | Compuestos sintácticos | Total | De palabras comunes | 91 | 2 | 55 | – | 50 | 11 | 209 (~61%) | De otros topónimos | 1 | – | 1 | – | 1 | 7 | 10 (~3%) | De antropónimos y denominaciones apelativas de personas | 1 | – | 66 | – | 32 | 6 | 105 (~30%) | De posible doble origen | – | – | 11 | – | 6 | – | 17 (~5%) | De origen incierto | 1 | – | 1 | – | 1 | – | 4 (~1%) | Total | 94 (~27%) | 2 (~1%) | 134 (~39%) | – | 90 (~26%) | 24 (~7%) | 345 Los resultados de la investigación muestran que en este municipio se registraron sobre todo nombres de pequeños objetos del relieve derivados de palabras comunes, y la mitad menos de nombres procedentes de antropónimos y denominaciones apelativas de personas; el procedimiento de formación más frecuente es la derivación sufijal. 4. CONCLUSIONES Tras analizar la formación y el origen de las tres capas toponímicas del municipio de Marijampolė (nombres de masas de agua, nombres de lugares habitados y nombres de accidentes geográficos), puede afirmarse que son distintas y tienen características propias, aunque también presentan semejanzas. Por tanto, cabe extraer las siguientes conclusiones: MARIJAMPOLĖS VALSČIAUS VIETOVARDŽIAI | 115 4.1. Formación 4.1.1. Los estudios sobre la formación de los topónimos muestran que predominan los topónimos secundarios (su proporción oscila entre el 66% en el estrato de los nombres de lugares habitados y el 86% en el de los hidrónimos). Los topónimos primarios son más característicos del estrato de los nombres de lugares habitados (constituyen aproximadamente un tercio de estos topónimos: el 34%; en el estrato de los nombres de terrenos representan el 27% y en el de los hidrónimos, el 14%). 4.1.2. Entre los topónimos secundarios, en todos los estratos predomina el grupo de derivados sufijales. La mayor proporción de derivados sufijales se encuentra en los nombres de lugares habitados (~45%) y la menor, en el estrato de los hidrónimos (~37%). 4.1.3. Los topónimos formados por composición son más característicos de los hidrónimos (~33%) y de los nombres de terrenos (~26%); los topónimos compuestos, que no abundan en los estratos correspondientes, son más frecuentes en el estrato de los hidrónimos (~10%). 4.1.4. En todos los estratos de topónimos, los derivados por terminación y por prefijación son los menos numerosos. Los derivados por terminación representan ~6% en el estrato de los hidrónimos; los derivados por prefijación, solo ~4% en el estrato de los nombres de lugares habitados. 4.2. Origen 4.2.1. Por su origen, la mayoría de los topónimos proceden de palabras comunes (apelativos): ~71% de los hidrónimos y ~61% de los nombres de terrenos. 4.2.2. En el estrato de los nombres de lugares habitados predominan los topónimos procedentes de nombres personales y de denominaciones apelativas de personas (~70%). Esta base también es característica de los nombres de terrenos (~30%) y de los hidrónimos (~23%). ABREVIATURAS DE REFERENCIAS DE LOCALIZACIÓN Graž – Gražiškiai (distrito de Vilkaviškis) Gž – Gižai (distrito de Vilkaviškis) JRgŽ – Jūrgežeriai (distrito de Marijampolė) Ldvn – Liudvinavas (distrito de Marijampolė) Lzd – Lazdijai Mrj – Marijampolė Mškč – Meškučiai (distrito de Marijampolė) Pdvn – Padovinys (distrito de Marijampolė) Prn – Prienai Ras – Rasiai (distrito de Vilkaviškis) Šauk – Šaukenai (distrito de Kelmė) Šil – Šilavotas (distrito de Prienai) Šn – Šunskai (distrito de Marijampolė) Šst – Šeštokai (distrito de Lazdijai) Trkš – Trakiškiai (distrito de Marijampolė) Vg – Vaiguva (distrito de Kelmė) 116 | DALIA SVIDERSKIENĖ OTRAS ABREVIATURAS ar. – labranza, tierra cultivable aukšt. – elevación b. – pantano brus. – bielorruso d. – hoyo dr. – suelo drb. ž. – tierra cultivada drp. – turbera drž. – huerto dv. – finca señorial gyv. vt. – lugar habitado gelež. st. – estación ferroviaria gn. – pastizal grv. – zanja p. – pueblo parte de p. – parte del pueblo est. – estanque cam. – camino mont. – montaña col. – colina cem. – cementerio rib. – orilla c. – campo let. – letón parte de c. – parte del campo pol. – polaco llan. – llanura lit. – lituano hond. – hondonada ciud. – ciudad mstl. – pueblo mš. – bosque niek. – despectivo, despectivamente of. – oficial, oficialmente plg. – compárese plk. – pantano plkln. – castro pkrnt. – orilla pr. – prusiano prd. – estanque prk. – sentido figurado ppr. – por lo general pv. – prado rus. – ruso s. – isla slav. – eslavo sklp. – parcela (parcela de terreno) sod. – finca šlt. – fuente tk. – sendero tv. – estanque upl. – arroyo up. vaga – cauce del río MARIJAMPOLĖS VALSČIAUS VIETOVARDŽIAI 117 vok. – alemán; vs. – caserío aislado; vškl. – camino público; vt. – lugar; ž. – tierra ABREVIATURAS DE LAS FUENTES ATSŽ – Directorio de la división administrativo-territorial de la RSS de Lituania 1–2, Vilnius, 1974, 1976. IAK – fichero de antropónimos históricos del Departamento de Onomástica del LKI LHĖŽ –1981: Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas, VANAGAS, A. red., Vilnius: Mokslas, 1981. LKŽ – Diccionario de la lengua lituana 1–20, Vilnius, 1956–2002. LPŽ – Diccionario de apellidos lituanos 1–2, VANAGAS, A. (ed.), Vilnius: Mokslas. SBM – Diccionario de la lengua bielorrusa, Minsk: Editorial «Enciclopedia Soviética Bielorrusa» Petrus Brovka, 1987. SJP – Diccionario de la lengua polaca 1–8, Varsovia, 1902–1927. SNP – Diccionario de apellidos actualmente usados en Polonia 1–10, publicado por K. RYMUT, Cracovia: Academia Polaca de Ciencias, Instituto de la Lengua Polaca, 1992–1994. VŽ – Vietovardžių žodynas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2002. WSPR – Gran diccionario polaco-ruso, Varsovia–Moscú: Wiedza Powszechna, Sowietskaja Encyklopedia, 1967. LITERATŪRA ALMINAUSKIS, K. 1934: Instrukcija Lietuvos žemės valdymui surašyti, Klaipėda: Rytas. BILKIS, L. 1997: Lietuvių helonimai: termino teikimas, sąvoka, vieta toponiminėje sistemoje. Lituanistica 1 (29), 35–57. BILKIS, L. 1998: Lietuvių priesaginės darybos helonimai. Daktaro disertacija, Vilnius. BILKIS, L. 1999: Lietuvių priesaginiai deminutyviniai helonimai. Acta Linguistica Lithuanica 41, 51–95. BUTKUS, 1995: Lietuvių pravardės, Kaunas: Aesti. JONIKAS, P. 1968/1990: Asmenvardžiai ir vietovardžiai, Lietuvių enciklopedija 15, Boston: Lietuvių enciklopedijų leidykla. Perleista: Vilnius: Lietuvos enciklopedijų redakcija, 1990. KRIŽINAUSKAS, J. 1992: Vokiečių–lietuvių kalbų žodynas 1, Vilnius: Mokslas. KUZAVINIS, K., SAVUKYNAS, B. 1997: Lietuvių vardų kilmės žodynas, Vilnius: Mokslas. MAŽIULIS, V. 1988: Prūsų kalbos etimologijos žodynas 1, Vilnius: Mokslas. MICKIENĖ, I. 2001: Telšių rajono toponimų daryba. Daktaro disertacija, Kaunas. RAZMUKAITĖ, M. 1983: Asmenvardiniai priesaginės darybos Lietuvos TSR oikonimai. Lietuvos TSR mokslų akademijos darbai. A ser. 2 (83), 146–153. RAZMUKAITĖ, M. 1991: Lietuvos oikonimai, išvesti iš kitų oikonimų. Lituanistica 2 (6), 53–60. RAZMUKAITĖ, M. 1994a: Klaipėdos krašto oikonimija. Lietuvių kalbotyros klausimai 31, 152–162. RAZMUKAITĖ, M. 1994b: Šeštokai ar Šeštokai? Gimtoji kalba 7, 12–13. RAZMUKAITĖ, M. 1998: Lietuvos priesaginiai oikonimai. Daktaro disertacija, Vilnius. RAZMUKAITĖ, M. 2001a: Gyvenamųjų vietų vardai. Lygumai. Stačiūnai. Vilnius: Versmė, 589–593. RAZMUKAITĖ, M. 2001b: Raguvos apylinkių gyvenamųjų vietų vardai. Raguva. Vilnius: Versmė, 788–792. RAZMUKAITĖ, M. 2001c: Gyvenamųjų vietų vardai. Veliuona. Vilnius: Versmė, 589–593. 118 | Dalia Sviderskienė Razmukaitė, M. 2002: Viduklės apylinkių vardynas. Viduklė. Kaunas: Simono Stanevičiaus bendrija, 1062–1071. Razmukaitė, M. 2003: Seredžiaus apylinkių gyvenamųjų vietų vardai. Seredžius. Vilnius: Versmė, 929–931. Razmukaitė, M. 2004: Kvėdarnos apylinkių gyvenamųjų vietų vardai (kilmė ir daryba). Kvėdarna. Vilnius: Versmė, 865–869. Savukynas, B. 1960: Ežerų vardai. Lietuvių kalbotyros klausimai 3, 219–226. Savukynas, B. 1963: Kilmininkiniai lietuvių vietovardžiai. Lietuvių kalbotyros klausimai 6, 235–246. Vaitkevičiūtė, V. 1979: Lenkų–lietuvių kalbų žodynas, Vilnius: Mokslas. Vanagas, A. 1967: Lietuvos gyvenamųjų vietų vardai, kilę iš vienaskaitos asmenvardžio. Baltistica 3 (1), 111–116. Vanagas, A. 1970: Lietuvos TSR hidronimų daryba, Vilnius: Mintis. Vanagas, A. 1975: Vietovardžių norminimas. Kalbos kultūra 28, 48–57. Vanagas, A. 1980: K. Būga – lietuvių onomastikos pradininkas. Lietuvių kalbotyros klausimai 20, 7–35. Vanagas, A. 1990: Ойконимы Литвы с суффиксами славянского происхождения -ava, -avas. M. Kondratiuk, red., Balto-słowiańskie związki językowe. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 381–388. Vanagas, A. 1991a: Vietovardžių norminimo principai. Gimtoji kalba 4, 11–14. Vanagas, A. 1991b: Vietovardžių norminimo principai (2). Gimtoji kalba 5, 4–7. Vanagas, A. 1996: Lietuvos miestų vardai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Vilnius: Mokslas. Dalia Sviderskienė Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, 10308 Vilnius, Lietuva [email protected] Gauta 2004 09 14