Axel Holvoet, Rolandas Mikulskas, red. „Gramatinių funkcijų tyrimai“

126 | RECENZJE AxeEL HoLvoet, ROLANDAS MIKULSKAS, RED. BADANIA FUNKCJI GRAMATYCZNYCH Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2005, 199 s., ISBN 9986-668-85-9 (Prace z gramatyki języka litewskiego, W trzecim zbiorze 3.) prac z gramatyki języka litewskiego dąży się do omówienia jednostek struktury zdania języka litewskiego, zwykle oznaczanych terminami określającymi części zdania, oraz do rozwiązania problemów związanych z ich definicjami. Te jednostki są analizowane w odrębnych artykułach przygotowanych przez kierownika pracy Axela Holvoeta wraz z kilkoma współpracownikami. Siedem artykułów zbioru napisano według wspólnego planu i można je uważać za rozdziały jednolitej pracy. Zapoznawszy się su Niniejszym ir zbiorem dodatkowych uwag kierownika pracy (Holvoet staje 2005) się coraz jaśniejsza koncepcja planowanego przygotowania opisu składni języka litewskiego. Funkcje gramatyczne, omówione w książce z szerokiej perspektywy współczesnych teoretycznych prac językoznawczych, mają fundamentalne znaczenie dla badań nad strukturą zdania. Przedstawiono tu wiele nowych rozwiązań, które badacze języka litewskiego powinni szczegółowo i wszechstronnie rozważyć. Książkę rozpoczyna rozdział poświęcony zależności składniowej. Dalej rozwija się w nim pogląd na dwa typy związków składniowych — rządzenie i modyfikację — przedstawiony w pierwszym zbiorze prac z zakresu gramatyki języka litewskiego. Ukazano odmienną rolę tych typów w logicznej (predykatowo-- argumentowej) strukturze zdania. Zwrócono uwagę na niejednakową funkcję semantyczną członu nadrzędnego i zależnego w połączeniu. Człon zależny składniowo w pewnych przypadkach może tworzyć podstawę semantyczną połączenia, tj. pełnić funkcję funktora semantycznego. Na przykład w połączeniu graži gėlė «piękny kwiat» funktorem semantycznym jest człon zależny graži «piękny», modyfikujący człon nadrzędny gėlė «kwiat». Uwzględniając semantykę, proponuje się wyróżnić dwa podtypy związków składniowych: specyfikację i determinację. ir Główny człon związków pierwszego podtypu jest semantycznie niepełnoznaczny (na przykład czasownik gali w związku gali lyti), w związkach drugiego podtypu semantycznie niepełnoznaczny jest człon zależny — zaimek wskazujący (ta kepuré). Ogólnie w tym rozdziale związki syntaktyczne zostały wyraźnie odróżnione od jednostek struktury logicznej i semantycznej zdania, a także przedstawiono dobry przykład analizy relacji między różnymi poziomami. Na podstawie rządu lub modyfikacji wyróżnia się dopełnienia i okoliczniki. Zależne człony rządzone uważa się za dopełnienia, a modyfikujące — za okoliczniki. Jednakże podmiot i dopełnienie bliższe proponuje się definiować już na innej podstawie. W drugim rozdziale książki, w którym omawiane są te funkcje, stwierdza się, że pojęć podmiotu i dopełnienia bliższego nie można sformułować wyłącznie na podstawie związków syntaktycznych. „Przy definiowaniu tych pojęć często uwzględnia się właściwości syntaktyczne, morfosyntaktyczne i semantyczne” (63–64). Za najważniejsze cechy podmiotu i dopełnienia bliższego uważa się wyrażanie ich gramatycznymi (resp. strukturalnymi) przypadkami mianownika i biernika, które są sobie przeciwstawione w strukturze zdania przechodniego i ze względu na udział w procesach syntaktycznych zajmują najwyższe miejsce w hierarchii „dostępności” przypadków (accessibility). Mianownikowi lub biernikowi syntaktycznie odpowiada i tylko semantycznie go zmienia „zapisany na górze przypadek semantyczny” — dopełniacz nieokreślonej ilości lub negacji, por. : Goście przyszli / goście; Przeczytałem ten artykuł / nie przeczytałem tego artykułu (53). Taki dopełniacz zakłada funkcję mianownika lub biernika. To trafna uwaga. To, że dopełniacz ma tu funkcję dopełnienia bliższego, RECENZJE | 12% potwierdza również jego relacja z mianownikiem w konstrukcji biernej, por. przeczytany przeze mnie / nieprzeczytany artykuł. Jednak dopełniacz rządzony przez czasowniki laukti, prasyti, reikalauti oraz celownik rządzony przez czasowniki padeti, vadovauti, autoriy nie są już uznawane za dopełnienia bliższe jako „niespełniające kryterium przypadku strukturalnego” (60). Nie uwzględnia się tu już tego, że te przypadki również pozostają w relacji z mianownikiem w konstrukcjach biernych, por. On był oczekiwany /proszony /wspomagany /prowadzony /obawiano się go. Forma strony czynnej uważana jest za tak ważną cechę podmiotu lub dopełnienia bezpośredniego, że wyciąga się nawet wniosek, iż podmioty „różnią się od dopełnień nie syntaktycznie, lecz morfosyntaktycznie” (137). W zdaniach nieprzechodnich, omawianych w szóstym rozdziale zbioru, nie ma opozycji podmiotu wobec dopełnienia bezpośredniego, dlatego uważa się, że „kategoria podmiotu nieprzechodniego jest funkcjonalnie bardzo nieokreślona” (160). Tylko w zdaniach lokatywnych (np.: Zeszyt jest w szufladzie) mianownik jest prototypowym podmiotem, który pokrywa się z tematem nieoznaczonym. W przypadku zdań egzystencjalnych podmiot nie pokrywa się z tematem ir nieoznaczonym”, por. (145), W szufladzie jest zeszyt. Mimo to także w zdaniach nieprzechodnich proponuje się wyróżniać podmiot na podstawie cech formalnych (146), a więc przede wszystkim na podstawie mianownika. Relacje dopełnienia z okolicznikami omawiane są w trzecim i czwartym rozdziale. Poświęca się w nich wiele uwagi różnej roli jednostek w strukturze logicznej zdania. Dopełnienie jest argumentem predykatu, natomiast okolicznik nie wchodzi w skład predykacji, lecz funkcjonuje jako predykat wtórny. Na tej podstawie proponuje się uznawać za okolicznik, a nie dopełnienie, narzędnik o znaczeniu instrumentalnym lub konstrukcję z przyimkiem su. Ponieważ konstrukcje oznaczające miejsce z czasownikami oznaczającymi kierunek ruchu, tzw. lokatywy dynamiczne, „nie mogą być rozumiane jako dodatkowa predykacja- ”, zalicza się je do dopełnień, np. : (73), Jis nuvaziavo j miesta; Jis isémé (laiskq) is kigenés. Inaczej traktuje się konstrukcje o znaczeniu miejscowym z czasownikiem būti, wchodzące w skład głównego predykatu zdań lokatywnych, np. : Namas yra prie exero, Chociaż konstrukcja prie eZero jest tutaj syntaktycznie konieczna (zatem zgodnie z proponowanym kryterium związku syntaktycznego powinna być dopełnieniem), ze względów semantycznych uważa się ją za „modyfikator konieczny”, a do określenia jej funkcji proponuje się wyraźnie sprzeczny termin okolicznika koniecznego (74–78). Uznawaniu takich konstrukcji za rządzone przez czasowniki przeszkadza autorom to, że czasownik būti ze względu na swoje znaczenie nie wymaga określonego, zdefiniowanego dopełnienia, a jego wymagania syntaktyczne są dość nieokreślone* (75). Jednakże rzeczownik związany z tym samym łącznikiem, po którym występuje, i mający te same „nieokreślone wymagania*” czasownik (np. : Jonas jest wesołym nauczyciele- / m), już śmiało uznaje się za „argument czasownika, podobnie jak podmiot lub dopełnienie* (80). Na podstawie logicznej i semantycznej struktury predykacji wyjaśnia się również funkcje celowników związanych z orzeczeniem. Gdy zgodnie ze znaczeniem czasownika celownik może być uznany za argument predykatu, zalicza się go do dopełnień (Jonas podarował Onute kwiaty), gdy nie może — do okoliczników (Jonas przyniósł Onute wina). Natomiast celownik posesywny wraz z biernikiem oznaczającym część oznaczanej przez niego całości (np.: Dzieci pocałowały babcię w rękę), zdaniem autorów, tworzy jakby rozczłonkowany argument; czy taki celownik należy uważać za część dopełnienia, nie powiedziano. Za dopełnienie nie uważa się celownika sprawcy (dativus tudicantis), który, jak się wydaje, zalicza się do okoliczników. Okoliczniki modyfikujące zdania nazywa się okolicznikami zdaniowymi. W wielu przypadkach trudno je odróżnić od okoliczników związanych z orzeczeniem, ponieważ orzeczenie reprezentuje zdanie. Zapewne dlatego wśród okoliczników zdaniowych najczęściej wymienia się modalne, zwłaszcza wtrącone, wyrazy ber połączenia wyrazowe (turbat, niestety, laimet, bez wątpienia itp.). Można tu dodać, że i one w 128 | RECENZJE pewnych przypadkach są związane z poszczególnymi częściami zdania, np. : Przy domu rosła duża, tylko niestety krzywa lipa. W rozdziale piątym omawia się predykatywy, których wyróżnia się trzy grupy: pierwotne predykatywy (łącznikowe), wyrażające predykację główną (Jonas jest wesoły), wolne predykatywy wtórne, wyrażające predykację dodatkową (Jonas wrócił wesoły), ir obowiązkowe predykatywy wtórne, wyrażające predykację wtórną jako argument predykacji głównej (Jonas udał wesołego). Pod względem relacji syntaktycznych predykatywy wolne odpowiadają o tzw. — modyfikatorom, obowiązkowe — dopełnieniom, lecz nie zalicza się ich ani do okoliczników, ani do dopełnień. Predykatywy uważa się za odrębną syntaktyczną klasę wyrazów, którą definiuje się następująco: ,Predykatyw jest rzeczownikiem użytym predykatywnie, lecz syntaktycznie zależnym od czasownika* (121). Zdaniem autorów predykatywy wolne różnią się od okoliczników jedynie przypadkami rzeczowników, „Różnica nie jest syntaktyczna, lecz kategorialna i morfosyntaktyczna” (123). W wielu miejscach książki wskazano, że przedstawiane przez autorów poglądy różnią się: od „gramatyki tradycyjnej”. Ten termin jest wieloznaczny. W Ameryce tak często nazywana jest dystrybucja (L. Bloomfielda, C. C. Frieso i ir in. analizę, Europoje ~ K. P. Beckerio XIX a. a. išpopuliarintas sakinio dalių aprašymo būdas, jungiant reikšmės ir ir formos požymius, Lietuvoje — Jablonskio darbais pagrįstos mokyklų gramatikos. Rinkinio autoriai ,,tradicinės gramatikos* terminą vartoja ypatingai: juo vadina visus lietuvių kalbos gramatikos aprašų tyrimus iki m., kol pasirodė ir 2003 Sintaksinių ryšių tyrimai. 18 w rzeczywistości takiego jednolitego kierunku nie ma. Rozwój myśli gramatycznej Na Litwie była długa, różnorodir na i złożona. Szczególnie intensywnie struktura gramatyczna języka litewskiego była badana w ostatnich dziesięcioleciXX a. ach. W opartych na tych ir ju badaniach opisach starano się możliwie konsekwentnie definiować klasy i kategorie gramatyczne, wyraźnie różnicować poziomy analizy składniowej, logicznej, semantycznej i ir pragmatycznej ir ty jednostki poziomu. Dalszych kroków w ta tym kierunku można było ir dopatrzyć się w pierwszym W zbiorze prac dotyczących gramatyki - języka litewskiego są to pozytywne propozycje, wyraźniej zmierzające do jy oddzielenia związków ir składniowych od wykładników i sposobów wyrażania, do rezygnacji z formalnego rozróżnienia rządu od Zlewania ir itp. (por. aut. 2005). Jednakże w trzecim zbiorze zrezygnowair no z wyodrębniania jednostek budowy zdania na jednolitych podstawach. Jak już wspomniano, autorzy za cechy ir wyróżniające podmiotu i dopełnienia bliższego uważają wyrażanie za pomocą przypadków gramatycznych (odpowiednio strukturalnych), mianownika i — biernika. ir Dopełnienie i okolicznik ir rozróżnia się na podstawie związków składniowych. Predykatywy — ponownie na nowej podstawie: zgodnie z predykatywnym użyciem ir wyrażanym przypadkami rzeczowników, zależnymi od czasownika. Takie zróżnicowanie kryteriów nieuchronnie prowadzi do sprzeczności. Na przykład, zgodnie z przedstawianą koncepcją związku syntaktycznego podmiot powinien być uznawany za jeden z i8 dopełnień, a o dopełnienie bliższe również za podklasę dopełnień. Również wśród dodatków powinny być ir wyróżniane tzw. pierwotne predykatywy, które autorzy uważają za określenia rządu czasownika bin. Niesyntaktyczność uznaje się za wyróżniającą cechę okolicznika, ale Tu również mowa jest o okolicznościach koniecznych w zdaniach ze spójnikiem. Oczywiste skrzyżowanie kategorii wynika z zasad opisu, a nie z samych właściwości i8 języka. Autorom przeszkadzało definiowanie jednostek struktury zdania na jednolitej podstawie ograniczeniem pojęcia związków syntaktycznir ych do rządu i modyfikacji, j wysuniętych na najwyższy szczebel klasyfikacji. Rząd Odpowiada to temu, co do tej pory nazywano przyłączeniem obligatoryo jnym, a modyfikac- — ja — przyłączeniem nieobligatoryjnym (por. „DLKG 430). Przyjmując tak szerokie pojęcie rządu i ir modyfikacji, za rząd należy uznać związek orzeczenia ir su dopełnieniem bezpośrednim, ir su RECENZJE | 129 czynnikami i predykatywem koniecznościowym. Te różnice składniowe między relacjami pozostają nieujawnione i autorzy chcąc nie chcąc muszą szukać innych kryteriów. W najnowszych opisach składni języka litewskiego zachowywano jednolitą podstawę klasyfikacji części zdania, różnicując relacje składniowe według ich kierunkowości (jednostronna — dwustronna zależność) oraz jednolub dwustronnego charakteru, a sterowanie od przylegania odróżniając na niższym — jednostronnej zależności — poziomie (por. Valeckienė 1998: 18-22; Labutis 1998: 26 -29; ‘DLKG 478-482). Że wspomniane typy relacji są składniowe, a nie morfologiczne, semantyczne czy innego rodzaju, zapewne nie trzeba dowodzić. Takie ujęcie relacji składniowych autorzy a priori odrzucają, z jakiegoś powodu sądząc, że pojęcie dwustronnej relacji składniowej i wzajemnego powiązania (resp. dwustronnej zależności) „jest niepotrzebne i powstało wskutek mieszania zjawisk składniowych i morfosyntaktycznych” (24, 64, por. także 123). Nie ma tu jednak żadnego mieszania, jest oczywistym faktem, że relacje składniowe, a więc wzajemne powiązanie, mają określone wykładniki morfosyntaktyczne. Rola wykładników morfosyntaktycznych była niejednokrotnie wskazywana przy omawianiu sterowania, np. Morfosyntaktyczne rządzenie można uznać za wskaźnik rządzenia syntaktycznir ego. Jeżeli jedno słowo narzuca drugiemu formę przypadka, to najprawdopodobniej istnieje między nimi związek syntaktyczny* (19). Podobnie określono rolę wskaźnika uzgodnienia w pierwszym zbiorze prac poświęconych gramatyce języka litewskiego: „uzgodnienie formy jednego słowa z formą drugiego słowa odzwierciedla związek syntaktyczny między dwoma słowami* (Semenienė 2003: 38). W trzecim zbiorze stwierdza się już inaczej: „uzgodnienie- ... nie zakłada związku syntaktycznego” (28); „uzgodnienie może, ale nie musi być wskaźnikiem związku syntaktycznego* (29). Podobnie napisano w uwagach kierownika pracy: „pojęcia wzajemnych powiązań i dwojakiego związku syntaktycznego opierają się na błędnym założeniu, że uzgodnienie jest związkiem syntaktycznym albo zakłada związek syntaktyczny* (Holvoet 2005: 153-159). Dziwnie połączone twierdzenia o istnieniu związku syntaktycznego i jego zakładaniu mają zupełnie różne znaczenia: uzgodnienie zakłada (ściślej — wskazuje) związek syntaktyczny między jednostkami zdania, ale bynajmniej nie jest związkiem syntaktycznym ani typem związku. Rezygnując z uznawania uzgodnienia za wskaźnik związku syntaktycznego, próbuje się zanegować także sam związek syntaktyczny między dopełnieniem a orzecznikowym określeniem (predykatywem) w takich zdaniach jak Jis parverbrolj aukstielninkq albo té (28) Maciau jj linksmq (129), por. : Przewrócił braci na wznak; Widziałem ich wesołych. Jednak w innym miejscu proponuje się już „wiązać termin predykatu drugorzędnego konkretnie z mającymi odpowiednie cechy morfosyntaktyczne (tj. uzgadnianymi — V. A.) predykatami drugorzędnymi” (126). Omawiając zdania My bawimy się piłką i Dzieci bawią się piłką, o związku podmiotu (my; dzieci) z orzeczeniem (bawimy się; bawią się) powiedziano jeszcze wyraźniej: mianownikowy „związek syntaktyczny z czasownikiem jest formalnie wyrażany przez dwa wskaźniki morfosyntaktyczne — rządzenie przypadkiem i uzgodnienie”* (24). A zatem stwierdza się obustronny związek syntaktyczny, gdy zależny od członu nadrzędnego — czasownika — człon — rzeczownik lub zaimek — determinuje uzgadnianą formę liczby członu nadrzędnego. Taki związek zwykle nazywa się także wzajemną zależnością (resp. kondominacją). Kryteria, według których autorzy próbują określić jednostki struktury zdania, nie tylko się różnią, lecz także należą do różnych poziomów analizy. Na podstawie cech poziomu syntaktycznego i morfosyntaktycznego definiuje się dopełnienie, okolicznik, podmiot i dopełnienie bliższe. Predykatywy od innych jednostek oddziela się i dalej podklasyfikuje na podstawie logiki predykatów. Dopełnienia w formie celownika od okoliczników odróżniamy, uwzględniając rolę argumentu lub dodatkowego predykatu. Predykatem zwykle nazywa się orzeczenie jako składniowe centrum zdania. Jeszcze innym kryterium semantycznym kierujemy się przy wyodrębnianiu okoliczników 130 | RECENZJE składniowo konieczne konstrukcje przyimkowe, mające znaczenie miejsca (75–77). Również mianowniki rzeczowników mające leksykalne znaczenie miejsca lub czasu motywów semantycznych w takich zdaniach jak: Przebyta daleka droga; Już od całego dnia iglaukta jest uważana za „kategorię pośrednią między okolicznościami a czynnościami” (58), chociaż wyraźna funkcja podmiotu wskazuje na uznawane przez samych autorów cechy syntaktyczne, przede wszystkim relację biernika dopełnienia bliższego konstrukcji aktywnej (Nueyau tolimq keliq; Slaukiau visq dieng), przechodzącego w — dopełniacz w odpowiedniej konstrukcji z su przeczeniem (Nenuéjo tolimo kelio; Neislauké dienos). Proponuje się kierować również aktualnym rozczłonkowaniem zdania, na przykład uznać za podmiot rezultat gramatykalizacji głównego nieoznaczonego tematu zdania (62–63), chociaż dane języka litewskiego nie potwierdzają bezpośredniej korelacji jednostek aktualnego rozczłonkowania zdania (tematu, rematu) z jednostkami syntaktycznymi (orzeczeniem, podmiotem, dopełnieniem itd.). Autorzy przedstawiają wykorzystanie predykatów logiki, semantyki oraz kryteriów aktualnego rozczłonkowania zdania do identyfikacji jednostek syntaktycznych jako „prototypowy sposób definiowania funkcji gramatycznych” (49). Opierają się na propozycji Keenana (1976), aby definiować podmiot zdania na podstawie całego zespołu cech formalnych, syntaktycznych, semantycznych i pragmatycznych, a wszystkie słowa posiadające te cechy uznawać za prototypy kategorii, pozostałe zaś (charakteryzujące się tylko niektórymi cechami) — za przypadki peryferyjne. Ten sposób, szeroko dyskutowany w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku, do dziś jest stosowany w typologii języków, gdy chce się ukazać różnice w korelacji określonych cech części zdania w różnych językach. Zrezygnowano z zastosowania go do opisu składni języka litewskiego, ponieważ zdefiniowanie jednostek struktury zdania na podstawie cech właściwych różnym poziomom prowadziłoby nieuchronnie do błędnego koła w dalszej analizie użycia znaczeń jednostek ty ir j (por. aut. 1984: 13-14). Na przykład, jeżeli zdefiniujemy podmiot na podstawie cech syntaktycznych, będziemy mogli następnie konsekwentnjo ie opisać jego miejsce w predykatywnej strukturze jo zdania, opisać funkcje semantyczne, ustalić, w których zdaniach jest ea on tematem, ar rematem itd. ir Strukturę zdania można z powodzeniem opisać, ir postępując drogą przeciwną: ustalić, za pomocą jakich jednostek syntaktycznych realizowana jest predykatywna struktura zdania oraz jak wyrażane są role semantyczne (agent, pacjent, instrument itd.). Jednak jeśli spróbujemy zdefiniować jednostki ir składniowe według ir formy, według funkcji ir semantycznej, według roli w predykatywnej strukturze zdania lub w rozczłonkowaniu aktualnym (albo jedne części zdania według cech jednego, a inne według cech innego poziomu), konsekwentne opisanie struktury zdania będzie bardzo trudne. Kategorie językowe mają strukturę polową, która w wielu przypadkach pozwala wyodrębnić centrum kategorii (resp. prototyp) i ir peryferię. Na tej podstawie można stwierdzić na przykład, że typową (resp. prototypową) formą podmiotu jest mianownik ar rzeczownika lub zaimka, a o okolicznika — — przysłówek. Nie oznacza to jednak bynajmniej konieczności rezygnacji z dokładnego różnicowania samych kategorii ir pogodzić się z su myślą, że definicje ir omawianych kategorii syntaktycznych nie będą wystarczająco ścisłe* (51). Przeciwnie, sama złożoność i wielopłaszczyznowość systemu — językowego badanego obiektu — wymaga precyzyjnych ir narzędzi badawczych oraz jasno zdefiniowanych pojęć na każdym — poziomie analizy. Su zgadza się z tym 1r Holvoet (2005: 160): ,,najważniejsze, aby narzędzia stosowane przez badacza były ostre“. Opis gramatyki powinien nie tylko dostarczać nowych ne spostrzeżeń dotyczących zjawisk systemu j językowego, lecz także modelować system według zróżnicowanych ta kryteriów i jasnych zasad metodologicznych. ir Przeszkadza w tym wspomniane krzyżowanie się poziomów analizy, przybliżone ar ,,kompleksowe* definicje podstawowych funkcji gramatycznych. Należy zatem przyznać rację opinii samych autorów, że ,,nie udało im się zadowalająco rozwiązać problemów związanych z definicją wspomnianych funkcji oraz ich zakresem“ (8). Miejmy nadzieję, że uda się to zrobić w przyszłości. RECENZJE | 131 LITERATURA Ambrazas,V. 1986: Jednostki składniowych i semantycznych struktur zdania języka litewskiego. Kwestie językoznawstwa litewskiego 25, 4–44. Ambrazas,V. 2005: Rec. Holvoet A., Judzentis A. (red.). Badania nad relacjami składniowymi, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Acta Linguistica Lithuanica 52, 167–170. Houvoer, A. 2005: O podziale relacji składniowych. Acta Linguistica Lithuanica 52, 157–161. Krewan, E.,L. 1976: W kierunku uniwersalnej definicji „podmiotu”. Li, Ch., red., Subject and Topic, New York: Academic Press, 303-333. Lasunis, V. 1998: Składnia języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Sementent, L. 2003 Uzgodnienie przymiotnika. Holvoet A., JudZentis A. (red.). Badania relacji składniowych, Wilno: Instytut Języka Litewskieg37-66. o, Vaueckrent, A. 1998: Gramatyka funkcjonalna języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Vytautas Ambrazas Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, 10308 Wilno, Litwa