Dar kartą dėl sintaksinių ryšių skirstymo

Uwagi w tuwym są pirsys sf. pl. (1) net prie Varniy (LKZ, 26 teikia 2pirSis). Koniami zajmowali się zazwyczaj mężczyźni, których powszechnie określa się jako pirSys, pirsims, to pirsys sm. sing. nie iS wiadomo gdzie Wiadomo. W książce ir jest jeszcze niemało błędów = akcentowych: = brudZas briioZas, = ruézas rtiozas, rasliava rasliava, Eerina = Ezeriina, ti lydziu tud = lydzit, skétra skétra = scom. (1) ir skétrd sf. (4), aFZuolas = driuolas, z. pudkai = puokat z. Vytautas Antanas Vitkauskas Litewski Instytut Języka P. Vileitio g. 5 LT-10308 Wilno, Litwa Ponownie w tym roku ukazało się opracowa2006 nie dotyczące podziału relacji składniowych czwarte, poprawione wydanie Gramatyki współczesnego języka litewskiego. Ponieważ Główny redaktor tej gramatyki niedawno (Ambrazas przyznał, że 2005: 168) we wcześniejszych wydaniach DLKG stosowano zgramatykaliz- ,,... owane rządy ir Przeciwstawianie łączenia badaniu rozwoju systemu ir składniowego języka litewskiego wydało się mało zasadne‘, dlatego warto przyjrzeć się, jak typy przyłączania definiuje się w nowym, poprawionym wydaniu. Okazuje się, że ir W tym wydaniu nadal rozróżnia się te same: uzgodnienie, rządzenie ir Łączliwość. Przytoczmy i8 definicje: ju »Uzgodnienie jest wyborem formy morfologicznej zależnego słowa (przypadku, liczby, rodzaju) zgodnie z formą nadrzędnego słowa...* (DLKG*, p. 480); »Rządzenie jest wyborem zależnego słowa uwarunkowanym łączliwością słowa nadrzędnego. Najczęściej funkcję członów zależnych pełnią ar przypadki rzeczowników i zaimków [.... Może nim być forma nieodmienir na forma wyrazu” (tamże, „Zestawianie 480). jest wyborem formy wyrazu zależnego zgodnie z jego znaczeniem, niezależnym od łączliwości wyrazu nadrzędnego* (tamże, Dla wygody 481). porównajmy przytoczone definicje z ia definicjami zamieszczonysu mi we wcześniejszych wydaniach. Definicja uzgodnienia, w porównaniu z wcześniejszymi wydaniami, su nie zmieniła się, natomiast definicje rządu ir Definicje zestawiania brzmiały wcześniej następująco: „Rząd jest wyborem formy przypadku wyrazu zależnego, uwarunkowanym łączliwością wyrazu nadrzędnego.” (DLKG', 480). 104 Uwagi »Łączenie jest przyłączaniem, niewyrażonym przez końcówkę fleksyjną wyrazu zależnego. Pod tym względem łączenie przeciwstawia się zgodzie i ir rządowi, ujmowanym łącznie.« (tamże, 481). J§ od razu rzuca się w j oczy, że w nowym wydaniu podane definicje mają niejednorodny charakter: definiując zgodę oraz łączenie, mówi się o wyborze formy wyrazu zależnego, mówiąc zaś o rządzie — o wyborze o samego wyrazu zależnego. ~ Jasne jest, że nie ograniczając rządu wyłącznie do rządu przypadkiem (jak czyniono we wcześniejszych W wydaniach DLKG) wybór należy rozumieć jako semantycznie adekwatny wybór części mowy oraz treści leksykalnej: czasownik noréti otwiera na przykład pozycję dla argumentu propozycjonalnego, wyrażanego rzeczownikiem (chcę spać) albo bezokolicznikiem (chcę spać); Tę pozycję może, ale niekoniecznie musi zajmować odmieniany przez przypadki as Słowo. Na podstawie podobnych zasad zdefiniowanie uzgodnienia między bytami jest niemożliwe, dlatego rząd definiuje się syntaktycznie, a o uzgodnienie — morfologicznie. Definicja odlewania pozostaje niejasna. Chcę spać w konstrukcji Słowo miegoti wybiera się według łączliwości słowa nadrzędnego, w konstrukcji variné rankena o forma słowa variné wybierana jest według słowa nadrzędnego Słowo. Powstaje pytanie, w jakim znaczeniu w połączeniach perpus magesnis, Zvilgsnis atgal forma słów perpus atgal ir wybierana jest według Znaczenia tej formy. O jaką formę tutaj chodzi? Przecież słowa atgal ir perpus są nieodmienne! Zatem Tutaj powtarza ta się sama sytuacja, która ir skłoniła autora DLKG do doprecyzowania definicji rekcji: ponieważ pojęcie ślějimo obejmuje konstrukcje typu keliavome pernai, ir keliavome miškais, to ir jego właściwa definicja powinna zostać uzupełniona i§ tymi samymi słowami, które dodano do definicji rekcji (przytaczamy je tylko w odwrotnej kolejności, odzwierciedlającej ir kolejność, w której p. 480-481 podawane są przykłady): »Po słowach ślějamych najczęściej występuje nieodmienna forma wyrazu L..]. Mogą po nich występować przypadki ir rzeczownikar ów i zaimków*. Ale wtedy już zupełnie niezrozumiałe jest, dlaczego w jednym przypadku stwierdza się, że wybierany jest zależny wyraz, a w 0 drugim — forma — wyrazu zależnego. Spróbujmy praktycznie zastosować podaną definicję zlewania: w połączeniu ilgesingas Zvilgsnis Forma morfologiczna słowa ilgesingas jest wybierana zgodnie z głównym słowem, 0 w połączeniu Zvilgsnis atgal Forma słowa atgal jest wybierana ne zgodnie z głównym słowem, a ogólnie zgodnie z ir głównym ne słowem o „według jej znaczenia”. Jaka Forma słowa atgal Czy chodzi tu o jakąś formę — morfologicar zną, czy inną? Zapewne morfologiczną, ponieważ autorzy nie wspominają o innej (chociaż tylko w przypadku uzgodnienia precyzują, że chodzi o formę morfologiczną). Jednak forma morfologiczna nie może być 8i związana z cechami przypadka, rodzaju i liczby, su ponieważ słowo atgal ir oczywiście ich nie ma. Zresztą, gdyby je miało, to najprawdopodobniej według nich byłoby uzgadniair ne su 105 Uwagi dotyczące wyrazów głównych. Tak więc, jaka forma słowa atgal jest wybierana — nie na podstawie wyrazu głównego — nadal pozostaje niejasne. Prawdą jest, że w odniesieniu do takich połączeń jak atsisédom pasilséti bitty można twierdzić, iż ta forma morfologiczna — to bezokolicznik. Ale wtedy niejasne jest, dlaczego w przypadku przyłączania stosuje się inne sformułowanie niż w przypadku rządu. W definicji rządu dodaje się, że „w funkcji wyrazów zależnych najczęściej występują przypadki rzeczowników lub zaimków [...] Może nią być także nieodmienna forma wyrazu”. W tym przypadku „nieodmienna” faktycznie oznacza „nieodmienna przez przypadki”. Ale nawet wówczas, gdyby w przypadku przyłączania przyjąć szersze rozumienie „wyrazu odmiennego” niż w przypadku rządu, włączając jeszcze osobowe i nieosobowe formy czasownika, definicja przyłączania nadal pozostaje niejasna, ponieważ nikt nie wyjaśnia czytelnikowi, jaką jeszcze inną, oprócz morfologicznej, formę może mieć wyraz zależny. Nietrudno przewidzieć, dlaczego w definicji przyłączania mówi się o wyborze formy wyrazu zależnego, a nie o wyborze samego wyrazu. Jeżeli bowiem przyłączanie byłoby definiowane jako wybór wyrazu zależnego, niezdeterminowany łączliwością wyrazu nadrzędnego, to uzgadnianie byłoby podtypem przyłączania i należałoby wyróżnić przyłączanie uzgadniające i nieuzgadniające; albo, jeszcze lepiej, należałoby wykreślić uzgadnianie z listy typów podporządkowania i przyjąć proponowane w pracach nad Gramatyką języka litewskiego (por. Holvoet, Judzentis 2003, Holvoet, Judžentis 2005) rozróżnienie rządu i modyfikacji. Aby tego uniknąć, mówi się o wyborze formy. Można wątpić, czy takie rozwiązanie jest lepsze. Jeżeli bowiem słowo atgal ma jakąś formę morfologiczną, wybieraną zgodnie ze znaczeniem tej formy, to być może również słowo ilgesingas (oprócz wspomnianych już cech przypadka, rodzaju i liczby) ma taką formę, a wówczas zgodnie z tą definicją uzgadnianie jest jedynie podtypem łączenia? Ponieważ postulowana przez autorów DLKG morfologiczna forma słowa atgal nie jest widoczna gołym okiem, nie możemy potwierdzić takiego poglądu, ale nie możemy go również odrzucić. Ogólnie nie można powiedzieć, że nowo zdefiniowana opozycja między rządem a łączeniem jest mniej zmorfologizowana niż wcześniejsza. W rzeczywistości jedynie definicja rządu jest mniej zmorfologizowana, natomiast definicja łączenia pozostała równie zmorfologizowana jak poprzednio. Prawdę mówiąc, opozycja ta w ogóle nie pozostała, ponieważ obie definicje mówią o całkowicie różnych rzeczach: w jednym przypadku o wyborze słowa zależnego, w drugim zaś o wyborze formy słowa zależnego. W istocie nie pozostała również opozycja między łączeniem a uzgadnianiem, ponieważ jeżeli w definicji uzgadniania mówi się o »wyborze formy morfologicznej według słowa nadrzędnego«, to prawdopodobnie należy to rozumieć tak, że forma ta jest wybierana według formy słowa nadrzędnego, a nie według jego łączliwości (która dla uzgadniania jest całkowicie nieistotna); aby Sliejimas stanowił przeciwieństwo uzgodnienia, powinien być definiowany jako wybór formy nie według 106 Uwagi dotyczące formy głównego słowa. Jednak w definicji pojawia się „wybór formy według łączliwości głównego ne słowa”, który w rzeczywistości nie odróżnia Sliejimas od uzgodnienia, ponieważ kryterium to pasuje do obu typów przyłączenia. Tak więc, chociaż definicje typów przyłączenia, w su porównaniu z wcześniejszymi wydaniami DLKG, znacznie się zmieniły, ogólna liczba wewnętrznych sprzeczności pozostała mniej więcej taka sama, a nawet nieznacznie wzrosła. Ir w przyszłości będziemy uważnie obserwować W tej tak ważnej dla nauczania uniwersyteckiego gramatyce stosuje się rozwinięcie koncepcji podrzędności. [Ciekawe, jak typy podrzędności będą definiowane w kolejnych wydaniach Gramatyki współczesnego języka litewskiego, których w przyszłości niewątpliwie doczekamy się jeszcze wielu. Amrazas, V. 2005: [Rec.] Axel Holvoet, Artiras Judzentis, red., Badania nad relacjami składniowymi, Wilno: Instytut Języka Litewskie2003. go, Acta Linguistica Lithuanica 52, 167-170. Hotvoer, A., Juozevns, A. 2003: Typy związków składniowych. W: A. Howoer, A. Juvzenns, red., Badania związków składniowych, Wilno: Instytut Języka Litewskie11-35, go, Howvoer, A., Jupzevnis, A., 2005a: Typy zależności syntaktycznych: uzupełnienia, doprecyzowaniir a. W: A. Holvoet, R. Mikulskas, red., Badania funkcji gramatycznych, Wilno: Instytut Języka Litewskie11-38. go, DLKG' = Vytautas Ambrazas, red., Gramatyka współczesnego języka litewskiego. Wilno: Wydawnictir wo Encyklopedii 1994, Naukowych, DLKG* = Vytautas Ambrazas, red., Gramatyka współczesnego języka litewskiego. Czwarte poprawione wydanie. Wilno: Instytut ir Wydawniczy Encyklopedii Naukowych, 2006. Axel Holvoet Instytut Języka Litewskiego P. Vileigio g. 5 LT-10308 Wilno, Litwa Do Recenzja chrestomatii gwar języka litewskiego! Oczywiste jest, że każda książka żyje tylko wtedy, gdy ma swoich czytelników. su Pragnieniem wszystkich ar autorów i redaktor- — ów jest usłyszeć jak najwięcej opinii o przygotowanej publikacji. Chrestomatii gwar języka litewskiego (Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2004, 328, * Acta Linguistica Lithuanica 52, 170-174. 107