Wojciech Smoczyński. „Laringalų teorija ir lietuvių kalba“

Recenzja Woscieca Smoczyńskiego „Teoria laryngalna ir języka litewskiego” Autoryzowany przekład i§ rękopisu w języku IS polskim Przedmowa Crzak-Proxadsva, Diana SiLelkarre Redaktorzy naukowi Diana Seikarre, Axe Houvoer Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2006, 292 s. ISBN 978-9955-704-17-1, ISSN 1822-3257 (Bibliotheca Salensis, w 3) nurcie socjologicznych przeglądów litewskich językoznawców i badań drgań dźwięków gwar wydawnictwo Instytutu Języka i8 Litewskiego opublikowało tłumaczenie rękopisu Obecnie Książka najwybitniejszego polskiego bałtysty-komparatysty. Jak mówi kurator książki, prof. hab. dr. Axel Holvoet, „krakowski komparatysta ir bałtysta Wojciechas Nowy model rekonstrukcji laryngalistycznej Smoczyńskiego od kilku dziesięcioleci z powodzeniem stosuje się do badania historii języka białoruskiego« (s. 9). ylvade* (s. 13tt) wszyscy (ci, którzy się nie uczyli, lecz ar pamiętają) możemy uczyć się samej ir teorii laryngalnej, stosowania metody, struktur pochodnych, starać się pojąć wielkie tajemnice naszego, innych bardziej archaicznych ir ide. języków, cechy różnicujące. Podsumowanie solidnie przedstawiono na końcu rozdziału (s. 15-18). Su autorem, którego nauczycielem na Uniwersytecie Jagiellońskim był wielki językoznawca J. z Kuryłowiczem w kwestiach teoretycznych ir trudno się — spierać, można jedynie podziwiać przenikliwość myśli, bogactwo faktów dotyczących różnorodnych i8 źródeł lituanistyki Źródeł (LKŽ, naukowyK, ch LKŽ czasopiir sm itp. ). Należałoby jedynie zwrócić uwagę na j jeden czy drugi fakt dotyczący języka litewskiejo go, formę, znaczenie, ar jakieś uzupełnienie. Trzeba zacząć od formy st. minzd (s. 60), to znaczy forma gwarowa z czasów K. Donelaitisa: m’ezit Zvr, (K. Nu Donel), m’ef.dzit Krrv, Saux, Krs, Varn mezil, ~ aukSt. myZt; ji rozpowsir zechniona w języku literackim $potocznym; szkoda, że nie wskazano, skąd zaczerpnięto iS cytowaną formę; uzupełnilibyśmy w poprawkach do LKZ, jeśli kiedyś będziemy mieli opublikowany cały zasób leksykalny narodu. Słowo Zmond ma 3 akcenty Słowo, %ména (s. 69) bitty tylko Przypadek wołacza. Czasownik ardyti wymawia się w całej litewskiej (por. 'LKZ, 239, ?LKZ, 294-295, dlatego drdyti (por. 99, 105, 191) jest formą nieoczekiwaną, niespodziewaną. Derywat apyusris jest do poprawienia (por. 99, 101) - Poświadczona forma ~ apéu.sr’is (1) apyiisris ausros pradzia‘, apyiiriais adv. o świcie‘ ‘LKZ, (ir 184 apyasriu), *LKZ, por. 230; ir wspomniana przez autora książki Zodj ira (s. 93, 101). Wiele wątpliwości budzą formy “gertl, *kelil, *lemil, *perit (z pefti, ne i8 pérti to — 141 (Recenzji rozpowszechniająca się całkiem nowa forma), tremu, vemil, stumi, ponieważ takie formy są również obecnie używane w dużej części Żmudzi. Zatem Gia jest jakimś zjawiskiem zwrotnym. Widocznie od pierwotnych geri, lemiii, tremii (s. 102–103) znów powrócono (?) do geril, lemi, tremii, pleti, stumii (ale ta forma stwmi występuje również u południowych Żmudzinów Drsk, Rtn itd.), por. także szeroko rozpowszechnioną formę m’énto /m’efi.ta ~ mentit. Oto jakie są kręgi zmian form gwarowych. U Żmudzinów i południowych Auksztotów (Dzuków) również powtarzają się lejil, glejii (s. 104), riedu (s. 104) Żmudz. występuje cyrkumfleksowa przesunięta intonacja r7td, r’idd Kr’, Ketv itd., podobnie jak wspomniane przez autora Slava. Być może dla autora interesujący byłby żmudzki czasownik tuméti, tima ‘gęstnieć’ zamiast aut. tunéti (s. 108), może jest to jakaś asymilacja? (występuje również cumé ‘zdolność gęstnienia’, tmis /tomds rt. t.). Kazkodél uZmirSta senesné, rodos, forma pét’is ~ petis, péti's ~ petiés, instr. sing. peti ~ petim (Ż. Kr, Uzv, Pvn i gdzie indziej) (wyjaśniona jest tylko nowsza forma petys, s. 109). ampalas (< afitpalas) —p. 110, 112 według P. Jonikasa (gwara Pagramanty) jest formą stylu języka potocznego, w gwarach występuje dntpalas Per, dnépalas Py. Lit. Sard skuba, nelaimé‘ (s. 114) —częściej używana Sora (Siiord, Suoriit’i ssmarkiai darbuotis‘ Krs, Krk, Suordut- ’e Ti,labai skubéti‘ = Sortioti. Litewski béda (b%edd Z.), łotewski béda (s. 116) podaje się w wątpliwość zastosowanie formuły “b'eh,d®. Ar Tego nie ma ¢: ir stosunek słowiań- (6) skiego jat’ do santykis kaip ir sénys, mésd kiti Słowa (por. K. Biga, Rinktiniai rastai, 1959, t. II, p. 554-555; J. Baléikonis, Rinktiniai raStai, t. I, p. 383). Słowo yla, łotewskie ilens, uważa się za bałtyckie (s. 119, przypis). Należałoby przedstawić mocne i uzasadnione twierdzenie (por. LKEZ Fraenkela, s. 183 wraz z całą literaturą). W zachodnich gwarach żmudzkich wymawia się bruot’eré.l’is (brzmi bruot’eré.l’is) ‘braciszek’, natomiast broterélis jest tylko bardzo zliteraturyzir owaną formą ze słowników i zbiorów folklorystycznych (s. 122). Wątpliwa ir akcentuacja rzeczownika tematowego na -i (s. 128, 132, 138). Nieznane jest również DP patégus; jak surikus, Sviésus i in. przymiotników może to być archaiczny akcent, nie wiadomo tylko, jaka wówczas była intonacja. To samo można powiedzieć ir o vétis, votj (s. 122, 132), ziitis, -ies (s. 162) = itis, -iés (4). Tylko u części Żmudzinów występuje mylas, -d, jest to wspólnota z Łotyszami, Kurami lub Prusami (s. 148). Gdzie używany jest czasownik pyti, forma czasu teraźniejszego wszędzie brzmi pyna, a pyja została utworzona zgodnie z zasadą redakcyjną LKZ (s. 148). Od dawna wiadomo, że Zieminiai kvie@iai daliai Zemaiciy yra piirai (4) ar pirrai (2) - 142 Recenzje LKK t., 8 1966, p. 166-167; LKZ, 847, ra’yta piiras (4) NZ (jra8é ten salanti8kis prof. A. Salys, teko su juo kalbétis 1969 metais). W tej książce tylko pirai. 1958-1968 podczas odwiedzania Żmudzi wczorajszymi latami, podczas zbierania materiału LKA dla ir kuršizmów, zapisanoSyta Rdzeń pur- (rzeczownik o 4. akcencie) w Risné, Šatygach, Kintuach, Plikiuose, Veivirżėnach, Švėkšnie, Endriejave, gdzie indziej ir (teraz Kulij cztery dialektolożki, które badały gwarę, słyszały formę ptira: (może być zgnieciona przez su przyrząd do pomiaru ziarna?). K. Koniec W spisie wybranych pism (s. 157), w jednym gnieździe ir jest pióro (II t. ss. 652, pisze się ,,umiar“) ir Rdzeń pur- (II t. 388 — puras, purai ,,; Winterweizen“ Ais, Ky, Sunt; 527 p. - parat ir Jn ir t. t.). Tas piirai W tym przypadku całkiem ir nieoczekii8 wane „nežinia kur wzięte”. 1964 w roku przyszło uczestniczyć w rozmowach przy Szwieksznach ir w Judrenach, gdzie agronomowie dosłownie pękali ze śmiechu i8 ,,głupoty stworzone przez starców“, jak mówili, dlatego zaczęto to unikać tego słowa, nawet ,,w tekstach gwary szwieksznac2005 jo kiej“ (0 nieodnotowanej przez autora w wioskach Bidwiety i Twaszkuce jeszcze zdarzyło się usłyszeć, Jaunius odnotował 0 w Kwedarni, I autorzy tomu LKA jo nie uwzględnili). K. Baga porównał parus ir su łotewskimi słowami par’i, 0 to tomo p. 713 purai, pirrai są zniekształconymi słowami języka litewskiego z listy słów. LKA podaje: 167 najczęstsze puras, pirai, rzadsze purai, tylko w dwóch ir miejscach ptirai (w Skliaustėje ir w Židikuose ginące słowo być może udało ir się usłyszeć). Są ir jeszcze inne purrai ‘pilliai’ is LKZ, 946 — J. I8 w porównaniu często używane ustalone przenośne znaczenie słowa wielości‘, por. jak piirai drimb (już ,pilliai‘), 0 Dirsés birst piirais Vs — nie, w o całej Żmudzin % Ziemio, nawet nie piu, kogut if grzebie oboma uszami Krs, pitrais Wiedźmy noszą Us ir t. t. (Teraz, otrząsnąwszy się, poprawił w swoim etymologicznym słowniku języka litewskiego, w obu przypadkach już nie publikuje. AGiti Bogu.) Ty samych Zemaitéliy esamojo laiko sangraziniy veiksmazZodziy nesys, pletys, kemsys yra -y-, apie tai net viename islandy leidinyje teko skaityti, todél rapi suzinoti, kaip jis dera prie h,nekeh,i nes-i?, > p. 165. Knygos autoriui eal idomi bitty forma raplés Ron, Sv ir kt. (LKZ,, 177) greta prisy raples (p. 178). Atrodo, kad -riauir -rauvariantai daugiausia są Žemaičių šnektoje ir tai gali būti graužgriauž, / raukti riauκti, / dražé / di ir daug kitų dėl *riau rau, > *rid > ra > ro, *riu > ru ir t. t. Veiksmažodis vadyti, vado, vadé yra pietinių aukštaičių Słowo, ir * jest niepotrzebga (s. 185). Należałoby jeszcze przypomnieć o jednym innym akcentowaniu słowa: Salnd, Sdlnq (s. 195) = Sand, Salng (4); nievéSa (s. 184) = névesa sub. (1) ar n’évea czas. kły, -ów (s. 214) = kły, -ów burza (1); (i8 dudra) 2. (s. 186) pojawiło się całkiem po 1930 niedawno, metuy, zgodnie z litewskim zwyczajem zmieniać miejsce akcentu nowo ir nauczonych słów (K. Baga, Rinktiniai raštai, Ul, t. pod p. 785). 143 Recenzje Nieco zdziwiła jedyna forma słowa kaind w książce. Zamiast polskiego klebonijy Cienia tak ir samo w dworach pańskich wdrożonego przez su carskie pisma cienia, litewscy inteligenci na początku 19 XX w. koniec ir 20 ami. już na samym początku znaleźli w dialekcie żmudzkim Zodj kdina (1). Jo nie K. Baga nie wiedział, J. Jablonskiemu o Żmudzki akcent pada na długość drugiej części dyftongu, być może mówiąc kding, mian. kaind (bet ten uzrasé, matyt, jau prigudes prie fonetyki dialektu żmudzkieir go pada). Część naszego ludzi używa Zem. kdina, lecz używa zmienionego akcentu kaind, kaing, (4), zwłaszcza mieszkańcy zachodniej Auksztoty. Jest to forma ne odziedziczona, dlatego w badaniach gramatyki historycznej może być analizowana jedynie jako kdina (1), ji dokładnie su odpowiada słowiańskiemu cena. Pierwszy doktorat - prof. habil. dr. krakowskiego naukowca W. Książka Smoczyriski’- be ego jest bardzo interesująca, ważna dla naszej lingwistyki, dzieło o znaczeniu dziesięciolecia, studium gramatyki historycznej języka litewskiego i jego rozwoju. Jedna i druga Tutaj zapisana uwaga może tylko zachęcić do napisania j Na bok przewrócony kołeczek (zwłaszcza z powodu parg lub piry). Vytautas Antanas Vitkauskas Instytut Języka Litewskiego P. Vileisio g. 5, 10308 Wilno, Litwa 144