Wojciech Smoczyński. „Laringalų teorija ir lietuvių kalba“

Recenzijos Wojciech Smoczyński Teoria laryngalna i język litewski Autoryzowany przekład z języka polskiego Z rękopisu przełożyły Veslava Čižik-Prokaševa, Diana Šileikaitė Redaktorzy naukowi Diana Šileikaitė, Axel Holvoet Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2006, 292 pp. ISBN 978-9955-704-17-1, ISSN 1822-3257 (Bibliotheca Salensis, 3) W nurcie socjologicznych przeglądów litewskich językoznawców oraz badań nad drganiami dźwięków gwarowych wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego opublikowało przełożoną z rękopisu książkę obecnie najwybitniejszego polskiego bałtysty i komparatysty. Jak mówi kurator książki, prof. hab. dr Axel Holvoet, „krakowski komparatysta i bałtysta Wojciech Smoczyński od kilku dziesięcioleci z powodzeniem stosuje nowy laryngalistyczny model rekonstrukcji do badania historii języków bałtyckich” (s. 9). We „Wprowadzeniu” (s. 13 i nast.) wszyscy (ci, którzy się tego nie uczyli lub zdążyli zapomnieć) możemy poznawać samą teorię laryngalną, stosowanie metod i struktury pochodne, a także starać się zrozumieć wielkie tajemnice oraz cechy dystynktywne naszych i innych bardziej archaicznych języków indoeuropejskich. Podsumowanie zostało solidnie przedstawione na końcu rozdziału (s. 15–18). Z autorem, którego nauczycielem na Uniwersytecie Jagiellońskim był wielki językoznawca J. Kurylowicz, trudno polemizować w kwestiach teoretycznych — można jedynie podziwiać przenikliwość myśli i bogactwo faktów pochodzących z różnych źródeł lituanistycznych (LKŽ, LKŽ K, czasopism naukowych itp.). Warto jedynie zwrócić uwagę na niektóre dane z języka litewskiego, ich formę, znaczenie albo ewentualne uzupełnienie. Należy zacząć od formy st. minžù (s. 60), która jest formą gwarową poświadczoną od czasów K. Donelaitisa: m’ežù Žvr, Nm (K. Donel), m’eñ.džù Krtv, Šauk, Krš, Varn ~ mežù, dial. myžù; jest rozpowszechniona również w potocznym języku standardowym; szkoda, że nie podano, skąd pochodzi cytowana forma — uzupełnilibyśmy ją w erratach do LKŽ, gdybyśmy kiedykolwiek mieli opublikowany pełny zasób leksyki ludowej. Wyraz žmonà należy do 3. paradygmatu akcentowego, žmóną (s. 69) byłoby jedynie formą wołacza. Czasownik ardýti wymawiają wszyscy Litwini (por. ¹LKŽ₁ 239, ²LKŽ₁ 294–295), dlatego árdyti (s. 99, 105, 191) jest formą nieoczekiwaną i zaskakującą. Derywat apýušris wymaga poprawienia (s. 99, 101) — poświadczona forma to apíu.šr’is ~ apýušris (1) „początek świtu”, apýušriais przysł. „około świtu” ¹LKŽ₁ 184 (także apýušriu), ²LKŽ₁ 230; por. również słowo wspomniane przez autora książki: úšra (s. 93, 101). Formy *gerù, *kelù, *lemù, *perù nasuwają wiele myśli (od pértì, nie od pérti — to 141 Recenzijos rozpowszechniająca się zupełnie nowa forma), tremù, vemù, stumù, ponieważ takie formy są do dziś używane w dużej części Żmudzi. A zatem mamy tu do czynienia z jakimś zjawiskiem powrotnym. Widocznie od pierwotnych geriù, lemù, tremiù (s. 102–103) ponownie powrócono (?) do geriù, lemù, tremù, plėtù, stumù (jednak forma stumù występuje także u południowych Auksztotów, w Drsk, Rtn i in.), por. również szeroko rozpowszechnioną formę m’ė.ntò / m’ėn.tù ~ mentù. Oto jakie kręgi zatacza zmienność form terminów. U Żmudzinów i południowych Auksztotów (Dzuków) powtarzają się także lejų, glėjų (s. 104); rėdu (s. 104) u Żmudzinów ma tvirtgalė, odciągnięty akcent r’ītù, r’īdù Krš, Krtv i in., podobnie jak wspomniane przez autora šlavù. Być może zainteresowałby autora żmudzki czasownik tumėti, tuma ‘gęstnieć’ zamiast autorskiego tunėti (s. 108); może mamy tu do czynienia z jakąś asymilacją? (występują też tumė ‘zdolność gęstnienia’, tùmùs / tòmòs itd.). Z jakiegoś powodu pominięto starszą, jak się zdaje, formę pèt’īs ~ petìs, pèt’īs ~ petiẽs, instr. sing. p’èt’īm ~ petìm (Ż. Krš, Užv, Pvn i gdzie indziej) (omówiono jedynie nowszą formę petỹs, s. 109). aṁpalas (< aṁṕalas) – na s. 110, 112, według P. Jonikasa (gwara Pagramantis), jest to forma z potocznego stylu mowy; w gwarach występują ántpalas Pgr, áńčpalas Pvn. Lit. šarà ‘pośpiech, nieszczęście’ (s. 114) – częściej używa się šorà (šũorà, šuorù.t’į ‘ciężko pracować’ Krš, Krkl., šuorõut’ę Tl. ‘bardzo się spieszyć’ = šorúoti. W przypadku lit. bėda (b’ėda żm.), łot. bėda (s. 116) podaje się w wątpliwość zastosowanie formuły *bʰeh₁dʰ-. Czy nie zachodzi tu taki sam stosunek między e̯: a słowiańskim jat’ (ь) jak w wyrazach sénys, mešà i innych (por. K. Būga, Rinktiniai raštai, 1959, t. II, s. 554–555; J. Balčikonis, Rinktiniai raštai, t. I, s. 383). Wyraz ýla, łot. iļens uznaje się za bałtycki (s. 119, przypis). Potrzebne jest stanowcze i uzasadnione stwierdzenie (por. Fraenkelio LKEŽ, s. 183, wraz z całą literaturą). W zachodnich gwarach żmudzkich wymawia się bruot’ėrė.l’īs (słychać także bruot’ėrė.l’īs) ‘braciszek’, natomiast broterėlis to forma mocno zliteraryzowana, zaczerpnięta ze słowników i zbiorów folklorystycznych (s. 122). Wątpliwy jest również akcent i-tematowego stótis (s. 128, 132, 138). Nieznane jest także DP patógus; podobnie jak w przymiotnikach sunkus, šviesus i in. może to być archaiczny akcent, nie wiadomo jednak, jaka była wówczas intonacja. To samo dotyczy vótis, vóti (s. 122, 132), žūtis, -iẽs (s. 162) = žūtis, -iẽs (4). Tylko u Żmudzinów występuje mýlas, -à; jest to wspólne z Łotyszami, Kurami lub Prusami (s. 148). Tam, gdzie używany jest czasownik pýti, forma czasu teraźniejszego wszędzie brzmi pýna, natomiast pỹja utworzono zgodnie z zasadą redakcyjną LKŽ (s. 148). Od dawna wiadomo, że u części Żmudzinów pszenica ozima to pūrai (4) lub pũrai (2) – 142 Recenzijos LKK 8 t., 1966, s. 166–167; LKŽx 847, zapisano pūras (4) NŽ (wpisał tam salantiški prof. A. Salys, miałem okazję z nim rozmawiać w 1969 roku). W tej książce tylko pūrai. Podczas pobytów na zachodniej Żmudzi w latach 1958–1968, gdy zbierano materiał do LKA i dotyczący kuronizmów, zapisano rdzeń pūr- (rzeczownik z paradygmatem akcentowym 4) w Rūsnė, Saūgos, Kintuose, Plikiuose, Veiviržėnai, Švėkšna, Endriejavas i gdzie indziej (obecnie cztery dialektolożki badające gwarę kulską słyszały formę pūrā (czy mogła zostać pomylona z miarą zboża pūrs?). W indeksie Rinktinių raštų K. Būgi (s. 157) w jednym haśle znajduje się zarówno pūras (t. III, s. 652, zapisane „saikas”), jak i rdzeń pūr- (t. II, s. 388 – pūras, pūrai „Winterweizen” ALS, Kv, SLNT; s. 527 – pūrai oraz Jn itd.). To pūrai jest w tym przypadku zupełnie nieoczekiwane i nie wiadomo, skąd się wzięło. W 1964 roku uczestniczyłem w rozmowach w okolicach Švėkšna i Judrėnai, gdzie agronomowie pękali ze śmiechu z „głupot wymyślonych przez starców”, jak mówili, dlatego zaczęto unikać tego słowa; nie odnotowano go nawet w „Tekstach gwary švėkśnieńskiej” z 2005 roku (choć autor słyszał je jeszcze we wsiach Būdviečiai i Tvas kučiai, Jaunius zapisał je w Kvėdarne, a autorzy I tomu LKA go nie uwzględnili). K. Būga porównał pūrus również z łotewskimi gwarowymi pūr’i, natomiast na s. 713 tego tomu purai, pūrai znajdują się na liście zniekształconych wyrazów języka litewskiego. W LKA 167 podano: najczęstsze pūras, pūrai, rzadsze pūrai i tylko w dwóch miejscowościach pūrai (w Skliaustė i Židikai być może udało się usłyszeć jeszcze wymierające słowo). Istnieją też jeszcze inne pūrai ‘ropa’ z LKŽx 946 – J. Z często używanego wyrazu w porównaniu wyodrębniono przenośne znaczenie „mnóstwa”, por. jak pūrai drimb (już „ropa”), a Dirsės birst pūrais Vkš – nie, lecz na całej Żmudzi, nawet „pūrų, pūrais z uszu zupę wydłubywał” Krš, pūrais žinių bobos nešio(ja) Ub itd. (Teraz, przypomniawszy sobie o tym, poprawił to w swoim etymologicznym słowniku języka litewskiego i nie podał już żadnego z tych dwóch znaczeń. Dzięki Bogu.) W czasie teraźniejszym zwrotnych czasowników tych samych żmudzkich gwar nešýs, plentýs, kemšýs występuje -y-; czytałem o tym nawet w jednej publikacji islandzkiej, dlatego chciałbym się dowiedzieć, jak ma się ono do h₁nek̑eh₁i > neš-i?, s. 165. Autorowi książki mogłaby zainteresować forma rãplės RDN, Šv i in. (LKŽXI 177) obok pruskiego raples (s. 178). Wydaje się, że warianty -riau- i -rau- występują przede wszystkim w gwarze żmudzkiej; mogą to być grauž- / griauž, raukti / riaukti, drūžė / driūžė i wiele innych przypadków wynikających z *ṛ̥iau > rau, *ri̯ā > rā > ro, *ṛ̥iu- > ru itd. Czasownik vadýti, vādo, vāde jest wyrazem południowoauksztockim, a * jest zbędne (s. 185). Warto jeszcze wspomnieć o akcentowaniu kilku wyrazów: šalnà, šalnà (s. 195) = šalnà, šalna (4); nevėša (s. 184) = nėvėša rzecz. (1) lub n’ėvėša czas.; iltis, -ies (s. 214) = iltis, -ies (1); audrà (od ż. áudra) (s. 186) pojawiło się całkiem niedawno, po 1930 roku, zgodnie z litewskim zwyczajem zmiany intonacji i miejsca akcentu w nowo przyswojonych wyrazach (K. Būga, Rinktiniai raštai, t. III, s. 785). 143 Recenzijos Zaskoczyła mnie jedyna w książce forma wyrazu kainà. Zamiast polskiego klebanijnego čienia, a także analogicznego, narzuconego przez panów dworskich przy wsparciu kancelarii carskich, cienią, litewscy inteligenci pod koniec XIX i na samym początku XX wieku odnaleźli w gwarze żmudzkiej wyraz kãina (1). Nie znał go nawet K. Būga; J. Jablonskis, być może ze względu na żmudzką intonację, przy której wznosząca część dyftongu przypada na jego drugi człon, powiedział kãina, mianownik kãina, dopełniacz kainà (ale zapisał tak, zapewne już przyzwyczajony do fonetyki gwary żmudzkiej, także kãina). Część naszych ludzi używa żmudzkiego kãina, ale wymawia je ze zmienionym akcentem kainą, kainą (4), zwłaszcza zachodni Auksztoci. Nie jest to forma odziedziczona, dlatego w badaniach gramatyki historycznej można rozpatrywać jedynie kãina (1); dokładnie odpowiada ona słowiańskiemu cena. Pierwsze wrażenie jest takie, że książka krakowskiego uczonego, prof. dr. hab. W. Smoczyńskiego, jest niezwykle interesująca, ważna dla naszej językoznawczej dziedziny, dziełem o znaczeniu na dziesięciolecia, poświęconym badaniom gramatyki historycznej i rozwoju języka litewskiego. Jedna czy druga zamieszczona tu uwaga może jedynie zachęcić do strzepnięcia jakiegoś opadłego pyłku (zwłaszcza w kwestii pūrų ar pūrų). Vytautas Antanas Vitkauskas Litewski Instytut Języka ul. P. Vileišio 5, 10308 Wilno, Litwa 144