Mažmožiai 14, 15

Pastabos Van Langendonck, W. 2007: Theory and Typology of Proper Names. Berlin–New York: Mouton de Gruyter. Žukauskaitė, J. 1961: Kaip vartojimas jungiamuoju žodžiu ir jungtuku. In: Kazlauskas, Laigonaitė & Urbutis, red., 1961, 217–278. Rolandas Mikulskas Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa Drobiazg 14 Dziwne są obecnie słowniczki tekstów gwarowych. Tak mówię po zapoznaniu się ze słowniczkiem w książce A. Leskauskaitė Kučiūnų krašto tekstų (2006, s. 401–425). Wszyscy przecież wiemy, że gwary, dialekty istnieją dziś obok języka ogólnego (szkoła, radio, telewizja, urzędy), dwujęzyczności (a nawet wielojęzyczności), żargonu (slangu) – mowy młodzieży, uczniów, pracowników urzędów. Dla nauki, etymologii wyrazów i historii gwar najważniejsze jest słownictwo odziedziczone, nowości zaś są interesujące tylko z socjologicznego punktu widzenia. Zniekształcenia wyrazów międzynarodowych są tymczasowe; po bliższym zbadaniu nie znajdujemy już takich form, jak anàlìzas, garnizònas, fabrìkė, kantòra (1!), karasėlė (2), liminãdas, litinántas „porucznik”, nãrvas „nerw”, pìlstùkas, rãdija, šakmãtai, šoferis, šoferiauti, šoferiukas (jakie niesłychane słowa z gwary dzukijskiej!), trìperis (?), vìtirinõrius „weterynarz” (wskutek redukcji nieakcentowanego e). Okolice Kučiūnai były częścią całkowicie spolonizowanej parafii Bérznyko (przemianowanego przez autorkę na Béržininkais), która walczyła przeciwko Litwie, toteż jest tu wiele zapożyczeń; dziś bywają nawet wyśmiewane, rozpowszechnili je „stribai” i różni inni działacze (zwłaszcza handlowcy): bajãvas, -à, blestvà (w tekście blę.stva – s. 158, a więc powtórzono obcy wyraz), basanõškė (w tekście basanõšku – s. 366), burtãkas (słyszane w Lp, Drsk; wśród młodzieży bòrdą.kas!), cielkà (2) „dziewczyna, która zachowała dziewictwo” (w tekście cielkos, s. 388, znów powtórzono wyraz w obcym języku – autorka go zlituanizowała), bufãikė „watowana kurtka”, dačià (?) (u dwujęzycznych mieszkańców Švendubrė dã. ča), davãi „gwóźdź”, dũryti „ogłupiać” (z kampanii wyborczej prezydenta Brazauskasa), centrafũga (!), fãinas „świetny”, lapkà (w tekście lã.pka, s. 262 – a więc czysty obcy wyraz), načiãlnykas (wyraz czysto rosyjski), pašlòvica (!) „przysłowie”, põdlas „nikczemny”, pratìbnas „odrażający, nieprzyjemny”, tùžolas „ciężki”, zakõnas „prawo”, zastãvas (z polskiego „straż”) i tak dalej. Już wielki łotewski uczony J. Endzelīns w recenzji pierwszych zeszytów LKŽ K. Būgi pouczał, że wielojęzyczni ludzie uży- 155 Pastabos wają nagich zapożyczeń, które nie należą do historii gwar, lecz są tylko odbiciem mowy (dlatego J. Otrebski osobno podał słowiańskie, nieprzystosowane do gwary, nagie wyrazy z dialektu Tverečiaus dotyczące udzielania świadczeń władzom, nauczania itp.). Czasami autorka pomija w słowniczku rodzime wyrazy – šūniažolė „taki chwast”, tùs, tó „ten, ta” i inne, natomiast obce wpisuje wszystkie, nawet zdrobnienia i rozmaite wymówieniowe odchylenia na bok (kolkozas i inne), i to wielokrotnie! Ani rada Instytutu, ani dialektolodzy Instytutu nie dostrzegają nawet zniekształceń: z dasėkti nie mogą powstać dàsiekia, dàsiėkė; w gwarze dzukijskiej jest tylko žiūro – nie žiūri; w tekście diėgu· (s. 380), a diėgas (3), iškėsti, ale iškėte – to nowość w litewskim systemie akcentowym; w tekście znalazłem formę véntėris, w słowniku veñteris (wszędzie, gdzie byłem w Dzukii, od rybaków słyszałem wyłącznie véntėris); rántauti = réntauti (z utwardzonym r) i inne. Niespotykana w gwarach dzukijskich redukcja ai, a, występująca od czasów Chylińskiego, przed którą ostrzegano już za prof. J. Balčikonisa, a później także za sprawą filozofa A. Griški z Armóniškiai i innych, sprawiła, że nie zrozumiano maišãčis = maišàtis i podobnych form. Nie ma już wiejskich wspólnot, które pomagały zachować systemy leksykalne, fonetyczne i morfologiczne gwar; litewski język potoczny staje się różnorodny, nie śledzimy zagadnień leksykografii gwarowej (np. teorii F. Filina, leksykografii niemieckiej czy łotewskiej), a publikujemy nawet niewyjaśnione zagadnienia dialektalne (przecież tak akcentowane báldai to báldai z Żmudzi (2), które przenikają do gwar ze sklepów; trzeba zaznaczyć, gdzie tak się dzieje, a nie twierdzić, że to dane odwieczne. Zobaczymy, jakim zlepkiem danych gwarowych wszystkich Dzuków (powtórzonych obcych i żargonowych) okaże się słownik gwarowy tej samej autorki (przecież czy nebaščikas jest nebaščikas – tego zupełnie nie wiadomo). Z tej książki należy korzystać ostrożnie: została przygotowana bezkrytycznie, a jej cel i wiarygodność są niezrozumiałe. Drobiazg 15 Wydawało się i wydaje, że nasz język ogólny ma niemal doskonale opracowane nazwy miejscowe, zapisane z żywej mowy (gwar) dzięki staraniom i badaniom K. Būgi, J. Balčikonisa, K. Alminasa, A. Salisa, A. Vanagasa, V. Maciejauskienė i innych językoznawców. Biorę do ręki książkę kierownika sekcji nazw miejscowych (dawnego działu) LKI, K. Garšvy, Lietuvių kalbos paribio šnektos (habilitacja), i czytam zniekształcone nazwy miejscowe, niezaczerpnięte z żywej mowy. Litwini z Rodūnii mówili tylko Plikiai, -ių (4), a nie Plikiai (2) – s. 26; czy trzeba dawną nazwę Bérznyką nazywać Beržininkais (s. 31)? Šlynakiemis to zapewne Šlynakiemis (s. 33), Radžiūčiai (s. 33) = Radžiūčiai, do Telšiai 156 Pastabos (s. 46, zupełna nowość w językoznawstwie) = do Télšius (3), Skúodą (s. 46) = Skúodą, Dūkšto (s. 59, 291) (dopełniacz lp.) = Dūkšto, Brūnaviškis (s. 102) = Brūnava (1). Także akcenty bardzo się wahają, np.: tėvas (2x, s. 35) = tėvas (3), tuoj (s. 41) = tuõj, kyla (s. 50) = kýla, valgíui (s. 54) = valgìui, šėlti (s. 54) = šėlti, plienas (s. 56) = pliēnas, pūota (s. 56) = puõta, kiemas (s. 56) = kiēmas, bū́ra (s. 66) = býra, negiėst (s. 101) = negiėsta, czyli negieda, aviėts (s. 101) = avietės (akcent cofnięty), tū-kart (s. 106) = tãkart, salýkla (s. 106) = salýkla, valnìste. = valnìste. (s. 122), bėkt (s. 274) = bėgt, bėg’ō – s. 281 (= b’ė˙g’ō), žiēmō – s. 281 (= ž’iemō). To zrozumiałe: uczono nas jeszcze za prof. J. Balčikonisa, że Litwini wschodni z trudem rozróżniają intonacje, gdy główny akcent pada na dyftongi ie, uo oraz długie samogłoski e, o, i, u, więc nie dziwi, że redaktorka naukowa L. Grumadienė (obecnie Kalėdienė) tego nie słyszy; jest całkowicie pozbawiona gwary, wręcz z naleciałością żargonu. Taka jest obecna sytuacja naszego językoznawstwa. Dawniej, za czasów J. Balčikonisa, starano się w ogóle nie przyjmować do LKŽ i Instytutu osób pozbawionych gwary. Być może dlatego w Kupiškio tarmės žodyne K. Vosylytė w tym przypadku podaje tylko miejsce akcentu (choć są też wątpliwe kwestie). Za nowość w naszych badaniach dialektologicznych ogłoszono utwardzenie końcówki -siu 1. osoby liczby pojedynczej czasu przyszłego dūosu, nešižanysu – s. 274 (czy nie jest to inny sufiks derywacyjny, według akad. Z. Zinkevičiusa?) – to nawet problem; słychać to w Zt, Brt, Pjv, słyszano w PrL, Tóvėje, w okolicach Labguvós, na rozległych obszarach gwary żmudzkiej itd. Książce brakuje staranności, choćby nie wiem co robić, mimo że jest bardzo potrzebna: Litwini pozostawieni sami sobie poza granicami Litwy, zapominani przez Litwę, energicznie przechodzą do innych grup etnicznych (dobrze, że dr M. Sivickienė zapisała dużo słownictwa z Málkava, Litvinkos i innych miejsc). W historii języka pozostaną tylko pobieżne notatki. Vytautas Antanas Vitkauskas Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Lietuva Co to za niejasna nazwa jeziora Vazbys? Niezbyt duże jezioro o powierzchni 5,6 ha i nazwie Vazbys1 znajduje się w gminie Utena, 7 km od Uteny, po prawej stronie drogi do Kuktiškės, na południe od wsi Kymėnai i na zachód od Galinavy. Powiedziałem językoznawcy Aleksandrasowi Vanagasowi, że taki zapis- 1 Nazewnictwo rzek i jezior Litewskiej SRR. Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1963, 188. 157