Laimutis Bilkis. „Lietuvių helonimų daryba. Priesaginiai ir priesagėtieji helonimai“

194 acta Linguistica Lithuanica LXII–LXIII LaiMutė baLode Uniwersytet Łotewski Kierunki badań naukowych: bałtycka onomastyka, łotewska hydronimika, łotewska antroponimika, leksykologia i leksykografia. Laimutis Bilkis Tworzenie litewskich helonimów. Helonimy przyrostkowe i derywowane za pomocą przyrostków Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2008, 497 s. isbn 978-609-411-018-4 nie każdy naród i nie każdy język może poszczycić się tym, że dokładnie zbadał wszystkie swoje nazwy miejscowe, tym bardziej mikrotoponimy. Anglicy zawsze podkreślają, że posiadają wyczerpujący słownik agronimów (nazw pól) (English Field-names: A Dictionary . editor john field, devon: david & charles, 1972). W innych krajach (w Szkocji, Szwecji) również bardzo interesują się nazwami pól. Szerzej bada się oronimy, czyli nazwy gór, różnych regionów (także na Litwie – zob. Vanagas 1973, kačinaitė 2008). Jednak w światowej onomastyce jak dotąd nie opublikowano ani jednego badania, w którym dogłębnie i wszechstronnie przeanalizowano by nazwy podmokłych miejsc rozległego terytorium, czyli helonimy. Nawiasem mówiąc, być może z powodu względnej niepopularności przedmiotu badań nawet termin helonimy nie jest jeszcze rozpowszechniony w teoretycznej literaturze onomastycznej. Badacz litewskiego nazewnictwa Laimutis bilkis przed kilkoma laty opublikował rozprawę doktorską Litewskie helonimy derywacji sufiksalnej (obronioną w 1998 r.) jako wyczerpującą monografię Derywacja litewskich helonimów. Helonimy sufiksalne i z przyrostkami. Wilno: Litewski Instytut Języka, 2008, 500 s. (około 200 stron – różne indeksy – również potrzebna i bardzo cenna część monografii). Książka jest atrakcyjna nie tylko ze względu na imponującą objętość, lecz także dzięki gustownej, eleganckiej szacie graficznej okładki. W książce, na którą składają się trzy rozdziały, po raz pierwszy w językoznawstwie litewskim szczegółowo analizuje się helonimy litewskie, a dokładniej sufiksację nazw bagien. We Wstępie (s. 9–30) najpierw bardzo krótko omówiono najważniejsze prace z zakresu toponimii litewskiej (poświęcono temu zaledwie półtorej strony). Przypadkowy czytelnik może odnieść wrażenie, że w tej dziedzinie niewiele jeszcze zrobiono, choć jest inaczej (por. szerszy przegląd w najnowszej publikacji Lietuvos vietovardžių žodynas, t. I, 2008: XXV–XXX). Nieco szerzej we Wstępie omówiono badania nad helonimami na świecie (artykuły o tej tematyce opublikowano w onomastyce rosyjskiej, ukraińskiej, białoruskiej, polskiej, łotewskiej i niemieckiej (jedna rozprawa doktorska)). ALL_62_63_maketas.indd 194 2011.06.17 08:24:13 Laimutis bilkis. Lietuvių helonimų daryba. Priesaginiai ir priesagėtieji helonimai 195recenzijos / reviews W książce szczegółowo objaśniono terminy onomastyczne, poświęcając najwięcej uwagi najważniejszemu terminowi helonimy, tj. nazwom bagien, trzęsawisk i mokradeł; przekonująco uzasadniono potrzebę stosowania tego terminu oraz jego relację z szerszym terminem hydronimy. Helonim, jako międzynarodowy termin pochodzenia greckiego, został wprowadzony na wzór onomastyki języków słowiańskich. sytuacja jest głównie porównywana z systemami terminologii onomastycznej języków słowiańskich – rosyjskiego, białoruskiego, ukraińskiego, polskiego, czeskiego, macedońskiego. swoją drogą, tego terminu w ostatnim czasie dość często używają również onomaści łotewscy i estońscy. W monografii znajdują się także inne dobre, nowe terminy, np. transonimizacja przyrostkowa, antropohelonimy. Wyraźnie ukazano problemy terminologii: wieloznaczność terminów fizjograficznych, przynależność leksemów do kilku pól semantycznych. Wiemy, że właściwości fizjograficzne terenów podmokłych ulegają zmianom: bagna stają się łąkami, polami uprawnymi itp. Omówiono również aktualny i dyskusyjny problem definiowania mikrotoponimu. Bardzo krótko wspomniano o aspekcie normalizacji hydronimów. Wątpliwe jest, czy w superklasie helonimów jako podklasy należy wymieniać również nazwy rowów, źródeł, wywierzysk, stawów itp. W monografii brakuje opisu źródeł analizowanego materiału – widzimy bardzo „różnorodny” materiał toponimiczny – zebrany zarówno z żywego języka, jak i ze źródeł pisanych – jednak nie podano ilości tego materiału. Szeroki, dyskusyjny, problemowy i wymagający zbadania krąg zagadnień, na przykład kwestia, czy helonim sufiksalny został utworzony od apelatywu (zwłaszcza od nazwy rośliny lub zwierzęcia), czy od antroponimu o odpowiednim rdzeniu (Grybinė < grybas czy Grybas, Kurmiškės < kurmis czy Kurmis, Kurmys). W drugiej części monografii analizowane są helonimy sufiksalne. Jak zwykle, badania toponimów rozpoczynają się od słowotwórstwa. Autor opiera się na uzasadnionym przez Aleksandrasa Vanagasa rozróżnieniu pojęć analiza słowotwórcza i analiza morfemowa. Helonimami sufiksalnymi nazywa się toponimy, których sufiks jest afiksem słowotwórczym (s. 31). Jednak i tutaj pojawiają się trudności, gdy trudno, a nawet niemożliwe, jest odróżnić apelatyw sufiksalny od toponimu sufiksalnego (zwłaszcza w przypadku deminutywów). Autor słusznie skłania się ku temu, by takie helonimy uważać za derywaty utworzone w sposób sufiksalny, a nie za formacje sufiksowane (nowy termin!). W monografii przyznaje się, że istnieją helonimy, których słowotwórstwo można interpretować na kilka sposobów; Zdaniem autora takich jest niewiele, jednak konkretne przykłady helonimów każą w to wątpić (zob. niżej). Helonimom sufiksalnym poświęcono ostatni – trzeci – najkrótszy i najbardziej problematyczny – rozdział. Autor sam przyznaje, że niestety przy wyodrębnianiu helonimów przyrostkowych i sufiksalnych nie uniknięto względnych i subiektywnych ocen (s. 33). Potwierdza to wiele konkretnych przykładów. Na uznanie zasługuje przyjęta w monografii zasada systematyzacji, polegająca na podziale wszystkich analizowanych helonimów według pochodzenia afiksów słowotwórczych. Dzięki temu analiza helonimów staje się systematyczna i pozwala porównać ich słowotwórstwo z sufiksacją rzeczowników 196 acta Linguistica LaiMutė baLode Lithuanica LXII–LXIII pospolitych oraz wyodrębnić specyficzne przyrostki. Pod względem przejrzystości budowy helonimy dzieli się na trzy grupy: o jasnej budowie (grupa i), o wątpliwej budowie (grupa ii) oraz helonimy niejasne, problematyczne (grupa iii). Podział ten jest bardzo umowny – wraz z upływem czasu, po ustaleniu słowa motywującego, podgrupy oraz sporządzone na ich podstawie wykresy statystyczne mogą się zmieniać. Ponadto, nierzadko również w pierwszej grupie analizowane są helonimy o bardzo wątpliwej budowie, np. Kazlaupiškis: twierdzi się, że pochodzi on od obecnie nieznanej nazwy rzeki Kazlaupė lub podobnej (s. 85). Aspekt słowotwórczy helonimów o jasnej budowie uzupełnia się także analizą semantyczną. Interesujące są helonimy liczby mnogiej o znaczeniu zbiorowym: Oželiai, Beržukai. Należy zgodzić się z opinią autora, że helonimy utworzone od przymiotników charakteryzują się semantyką posiadacza cechy (Žalelis). W monografii, w zależności od etymonu, wyróżnia się dwie główne grupy nazw bagien: derywaty od apelatywów (onimizacja sufiksalna) oraz derywaty od onimów (transonimizacja sufiksalna). Interpretacja niektórych helonimów budzi wątpliwości, np.: wśród derywatów od innych helonimów wymieniona nazwa bagna Balikė wywodzona jest od nazwy bagna Bala (s. 44), ale nie ma żadnych komentarzy, czy Bala również została odnotowana w tej samej gminie, ani innych argumentów, dlaczego odrzucono wersję o pochodzeniu apelatywnym (fizjograficznym). Nierzadko brakuje dodatkowych odsyłaczy, zwłaszcza w przypadkach, gdy jako podstawowe słowo wskazuje się inną nazwę miejscową. W niektórych miejscach należałoby uzupełnić analizę poszczególnych helonimów, np. Baravykinukė wyjaśniana jest jako derywat od hydronimu Baravykinė (s. 45), jednak w etymologicznym słowniku litewskich hydronimów Vanagasa ten hydronim wiązany jest z nazwą innego mokradła Baravykynas (Vanagas 1981: 58). Inny przykład: Moliūgiškis w okolicach Ramygali wywodzony jest od przymiotnika moliūgas ‘szarawobrązowy, żółtawy’, jednak nigdzie nie podano obszaru występowania tego gwarowego przymiotnika (s. 85). Monografia zawiera wiele dobrych, nowatorskich wyjaśnień pochodzenia toponimów: do tej pory większość helonimów nie była etymologizowana. Jednak często pojawiają się poważne wątpliwości co do pochodzenia nazw bagien, zwłaszcza w grupie helonimów deantroponimicznych. Tylko w kilku przypadkach w przypisie zauważa się, że informator lub autor zapisu wskazuje na związek helonimu z nazwiskiem, tj. że bagno należało do konkretnej osoby itp. Mimo to często wiązanie z nazwiskiem wydaje się bardzo hipotetyczne, zwłaszcza gdy nazwisko jest rekonstruowane, np. : Vėpariškė objaśniana jest podstawowym słowem (zrekonstruowanym antroponimem) *Vėparis, ale całkiem możliwe jest wiązanie jej z apelatywem vėparis ,niezdara, gap‘ (s. 80); Skrambliškis wywodzi się od zrekonstruowanego antroponimu *Skramblys, choć można go również wiązać z lit. apelatywem skrámbla ,stare, wyschnięte zwierzę lub człowiek‘ (s. 71); Kadaikiškis, według autora, najprawdopodobniej powstał od antroponimu *Kadeikis, por. Kadys (s. 70); Kepiškis – od *Kepys (s. 70). jednak we wszystkich tych przypadkach deantroponimiczne pochodzenie helonimu jest jedynie przypuszczalne. Stosunkowo wiele jest przykładów nazw bagiennych opartych na niezarejestrowanych antroponimach (Tūtiškis, Žibritiškis i wiele innych). najdziwniejsze, że wszystkie te helonimy przypisano do pierwszej grupy, tj. do nazw miejscowości o jasnym pochodzeniu i jasnej budowie. wątpliwe jest również Laimutis bilkis. Lietuvių helonimų daryba. Priesaginiai ir priesagėtieji helonimai 197recenzijos / reviews prawdopodobny byłby również związek z apelatywem klebonas (s. 70); Dederviškiai, z zastrzeżeniami (jednak przypisane do i grupy!), wiąże się ze zrekonstruowanym antroponimem *Dedervys oraz porównuje z apelatywem dedervys ,taka ropiejąca choroba‘ (s. 72), chociaż semantyka tego leksemu nie odpowiada motywacji nazwy bagna; Kiurkliškė hipotetycznie wiązana jest ze zrekonstruowanym antroponimem *Kiurklys (analizowanym również w pierwszej, tj. o jasnej budowie, grupie), choć porównanie z apelatywami kiùrkė „lichą, przygarbioną kobietą” i kiurklys „krzykacz, ryczący (o dziecku)” (s. 76) wydaje się znacznie bardziej wiarygodne. być może nieco zbyt śmiałe jest twierdzenie, że tak wiele analizowanych helonimów utworzono od zrekonstruowanych antroponimów, dlatego tylko z zastrzeżeniem można przyjąć wniosek autora (s. 87), że „[...] z przyrostkami wywodzącymi się z *-iskoodnotowano 1519 helonimów. ich wyrazy podstawowe są jasne – takich jest aż 98,5%”. szczególnie wiele wątpliwości budzą helonimy grupy iii, np. Barakas – bardzo prawdopodobne, że jest to toponim pierwotny pod względem słowotwórczym < barakas, a nie derywat sufiksalny, tym bardziej że ten przyrostek jest w toponimii bardzo rzadki (s. 49). wątpliwe jest również wywodzenie helonimu Beržučiukas (s. 42) od beržutis, a nie od beržas; najprawdopodobniej jest to derywat utworzony za pomocą dwóch przyrostków. w wielu przypadkach można by wskazać nie derywaty z jednym, lecz z kilkoma przyrostkami: Guželiškis < gužas + -el- + iškis, podobnie Akeliškis, Gudeliškis, Vilkeliškės, Žirgeliškis; Krekutiškis < krekė + -ut- + -iškis, podobnie Meškutiškis (s. 62); Vaisteniškės (s. 87) i in. prawda, w toponomastycznej derywacji jest to bardzo trudna i dość zawiła kwestia: nie można twierdzić kategorycznie, jednak w analizie materiału helonimów brakuje wzmianki o obu hipotezach. wyjaśnienie pochodzenia niektórych innych helonimów, np. Kleboniškis śmiało wywodzi się od antroponimu Klebonas, chociaż zupełnie osobno wyróżnione są derywaty metaforyczne (Geldelė, Bačkelė, Katilėlis, Torielkėlė, šaukštinis, Puodiniai), ale być może pośrednie porównanie kryje się także w innych helonimach, por. šulinėlis, Laukeliai. niejasna jest zasada, dlaczego helonim Jūralis nazywany jest derywatem metaforycznym (s. 99), ale np. Ežerėlis zalicza się do derywatów od terminu fizjograficznego. trudno wyjaśnić interpretację nazwy bagna Klaipėdinės jako derywatu metaforycznego utworzonego od nazwy miasta Klaipėda (s. 177). wydaje się, że przy wyróżnianiu derywatów metaforycznych nie przestrzega się jednej zasady – każda nazwa miejscowości utworzona od apelatywu o semantyce fizjograficznej, związanej z florą, fauną itp. może być interpretowana także jako derywat semantyczny, tj. taki, który można nazwać również metaforą. należy ubolewać, że w monografii, wskazując możliwe inne wyjaśnienie pochodzenia nazwy miejscowej, często nie jest ono konkretyzowane, np. przy helonimie Pritiškiai wskazuje się na związek z polskim nazwiskiem Pryt (s. 73), ale nie podaje się wspomnianego przez Vanagasa porównania nazwy bagna z lit. limnonimem Pritinas (Vanagas 1981: 266). Zdarza się, że równolegle używane formy tego samego obiektu w strukturze monografii trafiają do różnych grup, na przykład: Lybiškis (s. 70) // Lybiškys (s. 85), bez podania jakichkolwiek powiązań między nimi. na końcu książki tłumacz powinien był przedstawić wnioski dotyczące pochodzenia helonimów. w wielu miejscach tekstu znajdują się odwołania, na podstawie których wiąże się ją z polskimi nazwiskami – w większości przypadków jest to ALL_62_63_maketas.indd 197 2011.06.17 08:24:14 uzasadnione, 198 acta Linguistica LaiMutė baLode Lithuanica LXII–LXIII jednak nie zawsze potwierdza to również lokalizacja nazwy miejscowej. w ogólnej analizie wspomniano także o możliwych polonizmach (Krioniškis, Pritiškiai), białorutenizmach (Abšarūtė, Amšarinė), letycyzmach (Avotėlis, Lizertas), jednak nigdzie nie zostały one uogólnione. byłoby naprawdę interesujące wiedzieć, ile na Litwie jest helonimów obcego pochodzenia. potrzebne są również poglądowe tabele uzupełniające tekst monografii (choć jeszcze bardziej poglądowo byłoby, gdyby uzupełniał je przynajmniej jeden konkretny przykład). w książce znajduje się 33 mapy rozmieszczenia poszczególnych przyrostków. o rozmieszczeniu przyrostków mówi się tylko w tych przypadkach, gdy można wyodrębnić ich poszczególne skoncentrowane obszary, jednak bardzo przydatne byłoby zobaczyć skartografowane również rzadkie przyrostki. wybrana przez Bilkisa analiza słowotwórstwa helonimów, klasyfikująca nazwy miejscowe według pochodzenia ich przyrostków oraz znaczenia słowotwórczego derywatów (formacji), okazała się trafna. Bardzo wartościowy materiał, który można porównać z typami słowotwórczymi innych nazw miejscowych (zwłaszcza hydronimów). analiza helonimów z przyrostkami oraz uogólnienia statystyczne nadal warto byłyby poddać dyskusji. Przy gromadzeniu, systematyzowaniu i analizowaniu litewskich nazw bagien wykonano ogromną i niezwykle staranną pracę, na którą z zazdrością spoglądają bliżsi i dalsi sąsiedzi. Autor we wstępie do książki podkreśla, że praca ta jest dopiero początkiem badań nad helonimami. Będziemy czekać na ciąg dalszy – nie tylko słowotwórczą, lecz także semantyczną i etymologiczną analizę wszystkich helonimów. Literatura bilkis Laimutis 2008: Lietuvių helonimų daryba. Priesaginiai ir priesagėtieji helonimai. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. kač ina itė dalia 2008: Lietuvių sudurtinių oronimų darybos bruožai. – Baltistica 43(2), Vanagas aleksandras 1973: Analiza strukturalno-słowotwórcza nazw gór Litwy. – Lietuvos TSR Mokslų 275–286. akademijos darbai a serija 3(44), 209–219. Vanagas aleksandras 1981: Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius: Mokslas. Złożono w 2011 r. ... LaiMutė baLode Uniwersytet Łotewski, Instytut Języka Łotewskiego, Akadēmijas laukumā 1, Ryga, LV 1050, Łotwa Uniwersytet Helsiński, Wydział Humanistyczny Katedra Języków Współczesnych E-mail – [email protected] ALL_62_63_maketas.indd 198 2011.06.17 08:24:14