Alteuropa, „Iller“, „Alster“, „Elster“ und „alėti“

161 publikacji dyskusyjnych / discussion papers badania nazw jürgen udoLPh (nazwy wód, miejscowości i nazwiska), historycznojęzykoznawstwo porównawcze Starej Europy, ILLER, ALSTER, ELSTER i ALTI staroeuropejskie hydronimy Iller, Alster, Elster i czas. staroalti Pamięci mojego nauczyciela Wolfganga P. Schmida (Göttingen), † 22.10.2010, dedykowane uwaga Teoria staroeuropejskiej indoeuropejskiej warstwy nazw wód w Europie (z ważnym centrum w krajach bałtyckich), opracowana przez Hansa Krahego i zmodyfikowana przez Wolfganga P. Schmida, była wielokrotnie, częściowo bardzo ostro, krytykowana. W ostatnim czasie zajmowała się nią również indoeuropeistyka, przy czym rekonstrukcje podstawowych form nazw wód uznano przede wszystkim z punktu widzenia teorii laryngalnej za przestarzałe. Artykuł podejmuje tę krytykę i ją omawia. adnotacja teoria starej europejskiej warstwy hydronimów w Europie, ze znaczącym ośrodkiem w krajach bałtyckich, została skonstruowana przez Hansa Krahego i zmodyfikowana przez Wolfganga P. Schmida. raz po raz była krytykowana, niekiedy nawet bardzo intensywnie. Ostatnio zajęli się nią również badacze z kręgu indoeuropeistyki. Rekonstrukcje hydronimów uznano za archaiczne, zwłaszcza z punktu widzenia teorii laryngalnej. Niniejszy artykuł podejmuje tę krytykę i ją omawia. Słowa kluczowe: nazwy zbiorników wodnych, indoeuropeistyka, teoria laryngalna, hydronimia staroeuropejska. Słowa kluczowe: nazwy rzek, studia indoeuropejskie, teoria laryngalna, hydronimia staroeuropejska. ALL_62_63_maketas.indd 161 2011.06.17 08:24:11 162 acta Linguistica jürgen udoLPh Lithuanica LXII–LXIII Uwaga wstępna: 20 stycznia 1970 roku göttingenski profesor językoznawstwa ogólnego i porównawczego Wolfgang P. Schmid poradził studentowi slawistyki i ugrofinistyki, aby zajmował się słowiańskimi nazwami zbiorników wodnych. Był to początek mojego zajmowania się nazwami Europy; Niedawno zmarłemu naukowcowi zawdzięczam zatem drogę, która prowadziła od słowiańskich nazw zbiorników wodnych przez germańskie toponimy i hydronimy aż po nazwiska Europy Środkowej (z nieoczekiwanymi następstwami, takimi jak liczne audycje radiowe i telewizyjne), a wreszcie do powołania mnie na stanowisko profesora onomastyki w Lipsku. Tam dzięki szerokiej obecności w mediach udało się umożliwić młodym badaczom nazw podjęcie pracy w dziedzinie onomastyki. Na początku stały staroeuropejskie nazwy wód; nie ulega wątpliwości, że nazwy wód w Europie są historycznie nawarstwione. ratschlag von schmid, sich den gewässernamen zuzuwenden. Ten łatwo zrozumiały fakt przy omawianiu trudniejszej hydronimii, co zadziwiające, bynajmniej nie zawsze jest jednak uwzględniany. Tak więc podczas dyskusji nad staroeuropejską hydronimią, do której za chwilę przejdę bardziej szczegółowo, można odnieść wrażenie, że naukowcy, którzy nie są blisko związani z tym kompleksem, mają skłonność do pomijania historycznego nawarstwienia nazw wód. Inaczej nie da się na przykład zrozumieć tego, że poglądy, według których staroeuropejska hydronimia Hansa Krahego nie jest indoeuropejska, lecz ma pochodzenie waskońskie, baskijskie, i to w całości i kompletnie (Vennemann 2003), nie spotykają się natychmiast z odpowiedzią, że tym samym likwiduje się sam język indoeuropejski. Jeśli bowiem nie istniałyby staroeuropejskie = indoeuropejskie hydronimy, wówczas należałoby liczyć się wyłącznie z reliktami poszczególnych języków (= bałtyckimi, słowiańskimi, germańskimi … itd.) oraz baskijskimi, a więc przedindoeuropejskimi lub nieindoeuropejskimi. To absurd, ponieważ poszczególne języki indoeuropejskie musiały dopiero rozwinąć się z przedposzczególnojęzykowego obszaru dialektalnego. I proces ten musi znajdować odzwierciedlenie również w nazwach. Teoria Krahego opiera się na spostrzeżeniu, że pod warstwą europejskich nazw wód, które można wyjaśnić na podstawie poszczególnego języka indoeuropejskiego, można znaleźć starsze nazwy, które się temu opierają. Jeśli dawniej relikty te określano jako celtyckie, weneckie lub – jak przez wiele lat sam Krahe – iliryjskie, to właśnie Krahe zapoczątkował decydujący zwrot, zrewidował swoją tezę iliryjską (Krahe 1964b) i odtąd reprezentował pogląd, że wśród ALL_62_63_maketas.indd 162 2011.06.17 08:24:11 alteuropa, Iller, Alster, Elster und alti 163 publikacje dyskusyjne / discussion papers licznych nazw wód, które można wyjaśnić na podstawie poszczególnych języków indoeuropejskich, kryje się warstwa nazw opierających się wyjaśnieniu na podstawie jednego języka europejskiego i wymagających dlatego zbadania z nadrzędnego punktu widzenia. Nazwy wód ustalone na podstawie tego badania tworzą według Krahego warstwę hydronimii staroeuropejskiej (ostatnio przedstawioną u Udolpha 2010a). Już przed Krahem podczas badań nad nazwami wód Europy zwrócono uwagę (Ferguson 1862; Rozwadowski 1948), że w różnych regionach Europy zdają się występować paralele, które najwyraźniej mają takie samo lub podobne pochodzenie. Mówiąc i pytając najprościej: w jakim stopniu Zala na Węgrzech jest związana z frankońską lub turyngską Saalą w Niemczech? Czy Niddę pod Frankfurtem nad Menem można oddzielić od Nidy pod Krakowem? Co łączy Drewenz w Prusach Wschodnich i Durance w południowej Francji oraz czy rzeczywiście nie ma związku między nazwami rzek w Polsce, takimi jak Mienia, Minia, i na Białorusi (Minica, Minia [do tego Mińsk]) a Menem (starożytne Moenus), Möhną (dopływem Ruhry), ale także z Maín/Mao Krahe odkrył liczne podobne przypadki, uznał, że nazwy wód niemal zawsze opierają się na tak zwanych „słowach wodnych”, czyli apelatywach o znaczeniu ‘woda, płynąć, prąd, in in irland, Minho in spanien und Mignano bei Vicenza in italien? wilgotny, rzeka’ itp., i stworzył schemat, który w formie pewnego rodzaju macierzy miał unaoczniać możliwości kombinacji sufiksów oraz ich wymiany. oto wykaz dotyczący grupy *el-/*ol-: tabela 1. Morfologia staroeuropejskich nazw wód: *el-/*ol- (według Krahego) -a -ia -ua -ma--na -ra -sta (-o-) (-io-) Münster). (-uo) (-mo) (-no) (-ro-) -nt- -s(i)a, -s(i)o (-sto) ala alia, alava alma, alna, alara, alanta, alsa, alesta aleja almos olna, elira alantia, alisa, alona alantas else ava, avia auma avena/avanta, ausa, avos avona avantia aves za zrekonstruowanymi formami grupy *el-/*olkryją się (szczegóły zob. Krahe 1964a: 35–37.) takie nazwy wód jak Ahle, Ola – Alia (Lacjum) – Alow, Alove – Lom (< *Almos), Alm, Alme – Alle, Alna (Prusy Wschodnie, z Allenburg/Olsztyn), Olna, Alona – Aller, Iller (< *Elira; do tego wrócę jeszcze obszerniej poniżej) – Elz (< *Alantia), Alantas, Aland – Als, Alsa – Alst (koło ALL_62_63_maketas.indd 163 2011.06.17 08:24:11 w tym kontekście bardzo ważne jest to, co w dyskusji nie zawsze dostatecznie się uwzględnia, że te przedposzczególnojęzykowe nazwy wód nie wywodzą się od jednego słowa, lecz od elementów o charakterze rdzeni. Za pomocą tej metody udaje się niemało razy – i chętnie się to przeocza – oddzielić 164 acta Linguistica Lithuanica LXII–LXIII Krahe upatrywał podstawy apelatywnej jürgen udoLPh przede wszystkim w językach bałtyckich, na przykład w lit. alti ‘zostać zalanym przez wodę’, łot. aluõts ‘źródło’, almti ‘nieustannie płynąć’ i in. poszczególnojęzykowe nazwy wód (na przykład pochodzenia germańskiego lub słowiańskiego) od przedposzczególnojęzykowych.у] }]} nao? 大发彩票快三րբեդ? We need valid JSON. (Need correct final.) translations Podstawy derywacyjne wywodzą się z indoeuropejskiego zasobu rdzeni, a przeważnie z określeń odnoszących się do wody: „jeśli chodzi o semazjologię i etymologię, pierwotna i niewątpliwie najstarsza warstwa nazw wychodzi od tzw. ‘słów wodnych’, to znaczy od określeń ‘(płynącej) wody’, ‘źródła’, ‘potoku’, ‘rzeki’ (lub ‘płynąć’), ‘biegu (wody)’ (lub ‘biec’) itp., z niezliczonymi subtelniejszymi i najsubtelniejszymi odcieniami znaczeniowymi, jakie ujawniały się wczesnemu człowiekowi przy jego dokładnej Następujące podstawy apelatywne określa się jako ‘słowa wodne’. Swoje wyniki badań podsumował w pięciu punktach (Krahe 1964a: 32–33), które pokrótce ponownie tutaj przedstawiam: nazwy wodne najstarszej warstwy na rozległych obszarach Europy mają pochodzenie turbeobachtung in reichem Maße zu gebote standen ...“ (krahe 1964a: 34). krahe indoeuropejskie; w południowej Francji i w krajach śródziemnomorskich nawarstwiły się jednak na starszych, prawdopodobnie przedindoeuropejskich warstwach; uczestniczą w niej przede wszystkim języki zachodnioindoeuropejskie, w tym bałtyckie (w mniejszym stopniu słowiańskie); ta hydronimia powstała prawdopodobnie w pierwszej połowie drugiego tysiąclecia przed Chrystusem. Zasady te zostały poddane surowej krytyce przez ucznia Krahego, Schmida (2004: 118–133). Najważniejsze zawarte w nich punkty to: 1. liczne europejskie nazwy hydronimiczne można etymologizować wyłącznie za pomocą apelatywów wschodnioindoeuropejskich, co oznacza, że nazwy hydronimiczne muszą wywodzić się z indoeuropejskiego prajęzyka; 2. język bałtycki stanowi wyraźne centrum hydronimii staroeuropejskiej; 3. ustalenia badań nad nazwami hydronimicznymi mają konsekwencje dla wczesnego podziału języków indoeuropejskich. Dalsze badania wykazały, że także języki słowiańskie należą do kręgu języków „staroeuropejskich” (Udolph 1990, 1996, 1997). Należą do nich również przedsłowiańskie relikty na dobrze zbadanym słowiańsko-niemieckim obszarze kontaktowym między Łabą a Odrą (Eichler 1981), przede wszystkim w badaniach ALL_62_63_maketas.indd 164 2011.06.17 08:24:11 alteuropa, Iller, Alster, Elster und alti 165 publikacje dyskusyjne / discussion papers lipskiej grupy roboczej (niemiecko-słowiańskie badania nad nazewnictwem i historią osadnictwa) oraz berlińskich badaczy nazw (berlińskie przyczynki do badań nad nazwami; brandenburska księga nazw). Koncepcja „hydronimii staroeuropejskiej” jest krytykowana od czasu jej powstania. dotyczyło to dotychczas np. często występującego -a zamiast oczekiwanego -o- („aquales a“); kwestii, czy w tej warstwie nazw występują tylko derywaty, czy także kompozyta; kwestii rozgraniczenia od warstw nieindoeuropejskich lub przedindoeuropejskich na obszarze Morza Śródziemnego; kwestii centrum i peryferii, wreszcie zarzutu, że nie chodzi o hydronimię indoeuropejską. Do tych punktów odniosłem się już w innym miejscu (udolph 2003, 2010), dziś chciałbym skoncentrować się na nowym ataku, który obraca się wokół złożonych zagadnień „indoeuropejskie podejścia do nazw wodnych”, „teoria laryngalna” oraz „materiał apelatywny języków indoeuropejskich z perspektywy współczesnej”. Konkretnie chodzi o artykuł Bichlmeiera (2009). „Wodny rdzeń” *el-/*olin krytyki Bichlmeiera (2009) Bichlmeier (2009) krytykuje obecny stan koncepcji staroeuropejskich ujęć indoeuropeistyki, w której w szerokich kręgach przyjęło się przekonanie, że w rekonstrukcjach słowotwórczych, rdzeniowych i morfologicznych ujęć „języka prajęzykowego” lub „praindoeuropejskiego” należy liczyć się z „laringalami”, ischen hydronymie als veraltet. im Wesentlichen stützt er diese kritik auf moderrozumianymi ogólnie jako głoski zaliczane do spółgłosek. oczywiście to założenie jest i pozostanie jedynie teorią — trzeba to tutaj od razu powiedzieć. Twierdzenie Bichlmeiera (2009: 15), że podejście do laryngalnych „już od dziesięcioleci wyszło poza stadium ‘teorii’”, jest nieuzasadnione z dwóch powodów: po pierwsze, zawsze pozostanie ono teorią, podobnie jak każde podejście do (rzekomo) zrekonstruowanej formy o niepoświadczonym charakterze, wywodzonej z języka (rzekomo) indoeuropejskiego (dotyczy to również r sonans; żaden przyrodoznawca nie kwestionuje tego, gdy mówi się o teorii względności. Niebezpieczeństwo polega jednak na tym — co również wyraźnie wynika z artykułu Bichlmeiera — że (rzekome) rekonstrukcje są traktowane jako pewnik i jako bezpieczna podstawa do oceny np. ähnliche fälle, auch wenn jeder damit arbeitet) und zum andern etwa stört sich także kwestii spornych. Właśnie o ten punkt chodzi w dalszym ciągu. Od czasów badań Krahego w Europie w szerokim zakresie panowała zgoda co do tego, że należy przyjąć istnienie indoeuropejskiego rdzenia *el-/*olALL_62_63_maketas.indd 165 2011.06.17 08:24:11 166 acta Linguistica jürgen udoLPh Lithuanica LXII–LXIII ‘płynąć’ . Założenie to opierano z jednej strony na dużej liczbie nazw wód na rozległych obszarach Europy, które zdają się zakładać ten rdzeń (wspomniałem o nich już wyżej, tutaj ponownie kilka zaledwie przykładów: Ola, Alia, Alle < Alna, Elz < *Alantia, Aland, Alsa, Ol´sa i in.), z drugiej zaś dostrzegano podstawę apelatywną przede wszystkim w bałtyckich wyrazach oznaczających wodę, takich jak alti itd. (również wspomniane wyżej). Przeciwko temu poglądowi zdecydowanie wystąpił obecnie Bichlmeier (2009: 16–17). Na podstawie hipotezy wysuniętej przez Emila Benveniste’a – podkreślam, że słowo to pojawia się u Bichlmeiera, co jasno pokazuje, iż również w tym przypadku należy liczyć się z niepewnymi założeniami – głoszącej, że dla praindoeuropejskiej minimalnej struktury rdzenia należy przyjąć schemat *KVK- (= spółgłoska + samogłoska + spółgłoska), postuluje się zatem, aby wszystkie nagłosy rdzeni rozpoczynały się od spółgłoski: „Nie oznacza to nic innego, jak tylko to, że wszystkie nagłosy rdzeni Pokornego, które zaczynają się od samogłoski, muszą zostać uznane za przestarzałe i odtąd poprawnie rekonstruowane z nagłosową laryngalą” (Bichlmeier 2009: 16). Z tego wynika w odniesieniu do dotychczas powszechnie uznawanego indoeuropejskiego „rdzenia wodnego” *el-/*ol-: „rdzeń *el-/*ol- (Pokorny, IEW 306–307), wielokrotnie przywoływany przy etymologizowaniu nazw wód, zgodnie z tym, co właśnie powiedziano, należy teraz rekonstruować jako *Hel-/*Hol-, a dokładniej zapewne jako *h1elh2- ‘pędzić dokądś’ (przy założeniu, że nie chodzi niekiedy jednak o wyrazy względnie rdzenie wyrazowe celtyckie, co ze względu na celtycką utratę *p w nagłosie czyni możliwą również rekonstrukcję do idg. *pelh2- ‘zbliżać się’).” Krytyka idzie jednak jeszcze dalej: w przypisie czytamy (Bichlmeier 2009: 17): „Należy jednak w tym niepozornym miejscu wyraźnie wskazać, że nawet Pokorny w podanym miejscu tej rdzeń, któremu często przypisuje się znaczenie „płynąć, przepływać”! znaczenie to najwyraźniej w ogóle nie występuje w słownictwie apelatywnym i prawdopodobnie zostało przypisane rdzeniowi dopiero w ramach badań nad hydronimią staroeuropejską”. 1. Założenie istnienia praindoeuropejskiego rdzenia *h1elh2 jest w żadnym razie pewne. W przypisie H. Bichlmeier skrywa bardziej przekonujące próby: das sind Vorwürfe, die eine antwort herausfordern. ich versuche, sie zu geben. inni badacze wychodzą na przykład od *h1el- „iść” albo też (Watkins) od *elə2-. Ponadto należy przedłożyć przekonujące dla nazw zbiorników wodnych rozwiązanie z założeniem bez nagłosowego laryngalu, ponieważ pasuje ono do wszystkich europejskich nazw rzek. Stajemy tu — i sytuacja ta się powtarza — przed pytaniem, czy założenie rdzenia praindoeuropejskiego należy budować na wątpliwych i słabo poświadczonych apelatywach, czy też na dwóch do trzech tuzinach europejskich nazw zbiorników wodnych. Nie należy komplikować czegoś, co można ująć prościej. ALL_62_63_maketas.indd 166 2011.06.17 08:24:11 alteuropa, Iller, Alster, Elster und alti 167publikacje dyskusyjne / discussion papers 2. Wskazówki dotyczące możliwego podejścia celtyckiego z pierwotnie nagłosowym *p można pominąć w przypadku zdecydowanej większości wyżej wymienionych nazw wodnych. Bichlmeierowi najwyraźniej chodzi o zredukowanie mnogości będących przedmiotem rozważań nazw wodnych *el-/*ol- – pozostaję przy tym sformułowaniu. Próba ta jest nieprzydatna, ponieważ wspomniane nazwy tylko w niewielkiej części występują na obszarze pierwotnie celtyckim. 3. Rdzeń *h1elh2- ‘pędzić dokądś’ może w pewnych okolicznościach być oczekiwany w nazwach wodnych; nie jest to jednak zjawisko typowe. Ponadto to indoeuropejskie podejście opiera się wyłącznie, jak sam Bichlmeier podkreśla, na materiale greckim. Istnieją wprawdzie „słowa związane z wodą”, które są bezpiecznie poświadczone tylko w tym języku, a mimo to występują w nazwach środkowoeuropejskich, jednak inna rodzina wyrazów, od zawsze przywoływana, leży przecież znacznie bliżej; chodzi o: 4. Litewskie alti ‘płynąć, zostać zalanym przez wodę’, łotewskie aluõts ‘źródło’, najwyraźniej z rozszerzeniem na -m w litewskim almti ‘nieustannie płynąć’, amės, emės ‘materia wypływająca z ciała, surowica krwi’, almas ‘spieszny, gwałtowny’, które od początku naukowych badań nad nazwami bałtyckimi były uwzględniane. wymienię tylko nazwiska Kazimierasa Būgi, Jānisa Endzelīnsa, Petrasa Jonikasa (w: Beiträge zur Namenforschung 2, 1951: 14); Aleksandrasa Vanagasa, Viliusa Pėteraitisa, Vytautasa Mažiulisa, Iwana Duridanowa, Pranasa Skardžiusa, nie podając szczegółowo literatury, i zakończę wyliczenie wzmianką o nowszych pracach Marii Biolik i Grasildy Blažienė. bogactwo litewskich nazw, które należy tu dołączyć, zawiera nowe dzieło Lietuvos Vietovardžių Žodynas (2008: 62); wystarczy porównać Alỹs, Alantà, Ãlantas, Alejà, Aluonà, Aluõtė, Al-upė. do wymienionych bałtyckich Mit an sicherer grenzender Wahrscheinlichkeit gehören diese baltischen namen apelatywów. 5. Postawieni wobec pytania, czy wówczas, ujmując rzecz nieco szerzej, np. Aland, dopływ Łaby, należy łączyć z bałtyckimi wyrazami oznaczającymi wodę i istniejącymi tam nazwami, czy też z hipotetycznie przyjętą praindoeuropejską podstawą *h1elh2- ‘pędzić dokądś’, będziemy — również ze względu na fakt, że języki bałtyckie i germańskie są ze sobą ściśle powiązane, a między bałtyckimi nazwami wód i hydronimami na dawnym obszarze germańskim istnieją również uderzające zgodności — musieli jednoznacznie opowiedzieć się za związkiem z językami bałtyckimi. description 6. indoeuropeistyka nie uwzględnia — również przyczynek Bichlmeiera to pokazuje — dotychczasowych ustaleń hydronimii, ustaleń dotyczących wczesnych kontaktów i relacji, a także wynikających z nich konsekwencji dla wczesnego podziału języków indoeuropejskich. Nie da się tego zrekompensować samymi podejściami laryngalistycznymi. ponadto daje to wiele do myślenia, gdy u indoeuropeisty, który – natürALL_62_63_maketas.indd 167 2011.06.17 08:24:11 nazwa Illeru w związku z *el- /*olwyjaśniano dotychczas również nazwę Illeru. Snyder (1965: 183) podąża w swoim wyjaśnieniu za Krahem i wychodzi od formy podstawowej *Elira z przyrostkiem -ira. W tym miejscu rozpoczyna się krytyka 168 acta Linguistica Lithuanica LXII–LXIII lich – „laryngalistisch“ arbeitet, do jürgen udoLPh problematycznej interpretacji nazwy plemiennej Trewerów brzmi: „Problemy fonetyczne dają się moim zdaniem poprzez przyjęcie bezlaryngalnej formy obocznej *, której można uniknąć, wyodrębnionej ze starych kompozytów, w których zanik laryngal jest częsty” (rga 31: 174). Nie można oprzeć się wrażeniu, że laryngale są wstawiane, kiedy to pasuje. Powód tej niepewności jest oczywisty: teorii ostatecznie nie da się zweryfikować i zawiera ona wielkie niepewności. Bichlmeiera (2009: 26–28): „Iller: wiele pytań, niewiele jasnych odpowiedzi” . oto główne zarysy jego wywodów: – występujące sporadycznie w dokumentach nagłosowe H-, np. X w. Hilara, Hyler można pominąć; – w nagłosie należy przyjąć krótkie -i; – Trzeba będzie przyjąć ahd. /il(l)ara-/ lub /il(l)era-/; – skoro jednak nagłosowe izu e musiałoby zostać obniżone, wiele przemawia za przedgermańską postacią *El-ir-a; – według Bichlmeiera ta propozycja zawiera dwa problemy: przyrostek -ira wymaga wyjaśnienia, a od *El-ir-a „geminata -ll we wczesnych poświadczeniach nie znajduje wyjaśnienia”. die letzten beiden Probleme werden genauer erörtert; hier eine Passage zum przyrostek: „gdy bowiem prześledzi się znane przyrostki, to zawierają one albo *-i, albo *-r-, lecz nigdy oba razem: *-i może najłatwiej wywodzić się od formantu komparatywu, podczas gdy przed przyrostkiem zawierającym r najłatwiej oczekiwać jeszcze dawnej samogłoski tematycznej” (Bichlmeier 2009: 29). Geminata jest wyjaśniana następująco: „w germańskim laryngal po sonorancie powodował jego geminację (*VRHV > VRRV), przynajmniej jeśli poprzedzająca samogłoska była akcentowana (czyli *VRHV > VRRV) “. ponieważ zatem dotychczasowa propozycja nie przekonuje, wysuwa on nowe rozwiązanie, wyjaśnienie germańskie: „Z kontynuowanego w językach indogermańskich jedynie w greckim i ormiańskim (a być może także w celtyckim) rdzenia *h1elh2- ‘pędzić dokądś’ komparatyw utworzony w typowo germański sposób przyjąłby formę idg. *h1élh2-ios-/h1elh2-ism wtórnym rozszerzeniem rodzaju żeńskiego -ā i uogólnionym akcentem na rdzeniu (*h1élh2-is- + -ā-) właśnie germ. *ellizō- > ahd. /illera/.” ALL_62_63_maketas.indd 168 2011.06.17 08:24:11 alteuropa, Iller, Alster, Elster und alti 169publikacje dyskusyjne / discussion papers Bichlmeier przyznaje, że również w przypadku tych rozważań pozostają problemy, jednak nie ma to być decydującym punktem mojej krytyki tego propozycji. zawodzi ona w kilku decydujących kwestiach: 1. rzekoma wczesna geminata -ll w nazwie Iller w ogóle nie występuje! przekaz dotyczący cieków wodnych i miejscowości wzgl. Gaunamens występuje u Snydera (1965: 49–50), przedstawiam je chronologicznie: 769 in pago hilargouiae, 773 in pago Ilergowe, pago Hilergowe, 804 Hillergaugensem, 832 in pago hilargowe, 833 in pago hilirgaoe, 851 in pago qui dicitur Ilargouue, 853 in pago qui dicitur Ilargovve, 972 hilargowensi, 983 in hilaram, 1049 Ilara, Ilaris itd. itd. ; Geminata pojawia się niepewnie od 1155 Hillara, jednak przede wszystkim dopiero po formach takich jak 1291 Ilr, Ilre, 1351 Ilr, liczniej od 1390 Iller. 2. Uważne uwzględnienie przekazu historycznego pozwala uznać *Elira za najbardziej prawdopodobną rekonstrukcję formy podstawowej. Z tego pod wpływem -ina nagłosowe E powstało całkiem regularnie w średnio-wysoko-niemieckim. *Ilere, wskutek osłabienia sylaby nieakcentowanej powstały poświadczone formy Ilre, Ilr. dopiero potem powstała geminata. Laryngale nie odegrały żadnej roli. 3. nieakceptowany przez Bichlmeiera sufiks -ira niewątpliwie występuje w tych nazwach. już u Adolfa Bacha (1953: 189), przy omawianiu sufiksów -r w nazwach, znajduje się wskazówka: „sufiks ten występuje w naszych onomastycznych nazwach. w żeńskich. nazwach rzek i pojawia się tu w dawnych czasach jako –ra, -ara, -ura, -ira, -era“. występuje on również w nazwach wodnych Elber (obszar Kocheru) < *Albira (Snyder 1965: 183), w znanej Eger (ostatnio na ten temat Pleintinger 2008: 34– 36), w Aire (départ. Meuse, Francja), 782 Agira, z dopływem Agron, 785 sufiks, być może nawet porównywalnym z Iller – w nazwie wodnej Ager koło Wels, dawniej Agre, Agra (zob. Altdeutsches Namenbuch 19991: 12: „brak przegłosu Agira (buchmüller – haubrichs – spang 1986/87: 77) und auch – als sekundäres pierwotnego zakłada pierwotnie *Agria od. *Agara (suf. osłabiony), staroi wczesnośrednio-wysoko-niemiecki. *Agira, która jeszcze mogła powodować wtórny przegłos, „wstecz”. Sufiks -ira jest zatem poświadczony w europejskich nazwach wód. Problem, który Bichlmeier, jak sądzi, rozpoznaje, polega na tym, że indoeuropejskie nazwy wód Europy nie zawsze odpowiadają temu, co indoeuropeiści mogą uzyskać z materiału apelatywnego wschodnioi południowoeuropejskich języków poszczególnych. Prowadzi to do pytania: dlaczego podstawy nazw wód nie zawsze zgadzają się z (re)konstrukcjami? Tu leży decydujący punkt, który w przyszłości powinien być dyskutowany. 3. Kolejny nieakceptowalny punkt rozważań Bichlmeiera polega na tym, że przypuszczalną formę podstawową nazwy *Iller wywodzi on od germańskiej podstawy *ellizō z dalszym rozwojem *-z- > -r- . coś takiego jest możliwe tylko na obszarze pragermańskim, czyli na pragermańskim obszarze osadniczym. ALL_62_63_maketas.indd 169 2011.06.17 08:24:11 176 acta Linguistica Lithuanica LXII–LXIII na podstawie przeprowadzonej analizy jürgen udoLPh faktograficznej i lingwistycznej hydronimów prowadzi do następujących wniosków: 1) przedhistoryczne formy pochodne od ide. rekonstrukcja *el-/*ol- ‘płynąć (o wodzie)’ jest umotywowana; 2) hydronimy Iller, Alster, Elster wywodzą się od ide. *el-/*ol- ,tamże‘; 3) terytorium zamieszkania Bałtów obfituje w hydronimy starej Europy, dlatego analiza jego nazw wodnych ma szczególne znaczenie; 4) zwolennicy teorii laryngalnej nie powinni ignorować możliwości istnienia leksykalnego substratu starej Europy; 5) badania Wolfganga P. Schmida nad hydronimami bałtyckimi i innymi indoeuropejskimi mają do dziś decydujące znaczenie dla ide. do analizy nazw. Wpłynęło 12 grudnia 2010 r. jürgen udoLPh Steinbreite 9 D-37124 Rosdorf E-mail – [email protected] ALL_62_63_maketas.indd 176 2011.06.17 08:24:12