Depiktyvų žymėjimas lietuvių kalboje

128 acta Linguistica Lithuanica LXII–LXIII VesLaVa ČiŽik-ProkaŠeVa Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: hierarchie syntaktyczne, wolne predykaty drugorzędne. OZNaCZaNiE DEPIKTyWÓW W JĘZYKU LITEWSKIM Marking of depictives in Lithuanian streszczenie W artykule analizuje się oznaczanie wolnych nerezultatywnych predykatów drugorzędnych (depiktywów) w języku litewskim, krótko omawia się podział depiktywów w pracach lingwistyki zagranicznej. W artykule depiktywy dzieli się na dwie grupy − syntaktyczne i semantyczne, szczegółowo omawia się formy wyrażania każdej grupy. Celem jest pokazanie, czym depiktywy języka litewskiego różnią się od depiktywów innych języków, oraz uzupełnienie danych przedstawionych w gramatykach języka litewskiego i badaniach składni. Na podstawie częstości tworzy się hierarchie form depiktywów oraz części mowy, za pomocą których są one wyrażane. Adnotacja: artykuł dotyczy oznaczania wtórnych predykatów niepredykatywnych (predykatywów opisowych) w języku litewskim. W niniejszym artykule predykatywy opisowe dzieli się na dwie grupy: predykatywy opisowe syntaktyczne i predykatywy opisowe semantyczne; każda grupa jest szczegółowo omawiana pod kątem wszystkich możliwych form predykatywów opisowych. W niniejszym artykule starałem się pokazać, czym predykatywy opisowe w języku litewskim różnią się od predykatywów opisowych w innych językach, oraz uzupełnić dane przedstawione w gramatykach języka litewskiego i opracowaniach dotyczących składni. Na podstawie częstotliwości użycia określonych predykatywów opisowych przedstawiono dwie hierarchie: hierarchię przypadków predykatywów opisowych oraz hierarchię form predykatywów opisowych. 0. WPROWADZENIE W litewskim językoznawstwie autorzy reprezentujący gramatykę strukturalną i funkcjonalną (przede wszystkim należy wymienić artykuł Adelė Valeckienė (1967), Gramatykę języka litewskiego (1976), Gramatykę współczesnego języka litewskiego (1996)) analizowali już wtórne Słowa kluczowe: predykatyw wtórny, depiktyw, oznaczanie depiktywów. Słowa kluczowe: predykat wtórny, predykatyw opisowy, oznaczanie predykatywów opisowych. W wymienionych pracach (np. Valeckienė 1967; Ulvydas, red., 1976; Ambrazas, red., 1996) za przydawki predykatywne / predykatowe / orzecznikowe Marijampolės apskrities asmenvardinės kilmės agronimų darybos bruožai 129artykuły / articles predykatywne1, jednak w swoich pracach nie posługiwali się pojęciem predykacji wtórnej: zjawisko syntaktyczne na poziomie zdania – predykatyw wtórny – było dla nich w najlepszym razie częścią frazy czasownikowej (przydawką orzecznikową / predykatywną), częściej jednak – po prostu imienną częścią orzeczenia złożonego lub składnikiem dopełnienia złożonego. bodaj najbardziej nie pozwalało uznać omawianych predykatywów za zjawisko na poziomie zdania ugruntowane w litewskiej tradycji gramatycznej pojęcie dwojakiego związku syntaktycznego2 . w najnowszych pracach syntaktycznych (Axela Holvoeta i jego współautorów oraz Lorety predicate modifiers, postnominal and postverbal adjectives (Nichols 1978b: 114; Schultze-Berndt, Himmelmann 2004: 60; Vaičiulytės-semėnienės straipsniai) operuojama antrinės predikacijos sąvoka, bet 1 užsienio mokslinėje literatūroje antriniai predikatyvai dar vadinami praedicativum, predicative attributes, predicative adjuncts, copredicates, copredicatives, labeled adjuncts, attributes, predicate nominals, Himmelmann, Schultze-Berndt 2005: 4 i wskazaną tam literaturę). W językoznawstwie litewskim stosowany do ich określenia termin przydawka orzecznikowa jest nieodpowiedni, ponieważ, jak stwierdza Axel Holvoet, orzecznikowy jest każdy przymiotnik występujący jako przydawka (predykacja została jedynie przeniesiona na poziom grupy nominalnej), natomiast predykatyw wtórny nie jest przydawką w tym sensie, że nie tworzy z rzeczownikiem grupy nominalnej (Holvoet 2003: 74; Holvoet 2009b: 99). Porównując stosowane w literaturze zagranicznej pojęcie predykatywu wtórnego z pojęciem przydawki orzecznikowej / predykatywnej, które utrwaliło się w tradycji litewskiej, widać, że pierwsze określa dodatkową predykację na poziomie zdania, natomiast drugie sugeruje, że predykatyw jest jedynie integralną częścią frazy czasownikowej, a nawet predykatu zdania. chociaż zwolennicy koncepcji przydawki predykatywnej mówią o nowej, odrębnej części zdania, to jednak nazwa ta nadal odsyła do przydawki – jak gdyby była to szczególna odmiana przydawki. w rzeczywistości ta część zdania bardzo różni się od przydawki (zob. też Labutis 1998: 250–251). dlatego w artykule stosuje się termin predykatyw. 2 dvilypio sintaksinio ryšio koncepcija atmestina dėl kelių priežasčių. Pirma, ankstesniuose lingvistiuważano nie tylko przydawki uzgadniane pod względem przypadka, lecz także przydawki nieuzgadniane pod względem przypadka, co było sprzeczne z przedstawianymi definicjami: podkreślano, że przydawkom predykatywnym / orzecznikowym właściwe są dwojakie relacje: jedna z czasownikiem (przyleganie), druga z podmiotem lub dopełnieniem (uzgodnienie), podczas gdy nieuzgodnione pod względem przypadka przydawki predykatywne w zdaniu są związane tylko jedną relacją składniową – z czasownikiem, dlatego w wymienionych pracach nie powinny być uznawane za przydawki predykatywne. po drugie, ponieważ we wcześniejszych pracach lingwistycznych w rozdziałach poświęconych predykatywnym / orzecznikowym przydawkom omawiano jedynie wolne predykatywy wtórne, būtinieji, veiksmažodžio valdomi neaptariami, šiuose darbuose buvo kalbama tik apie šliejimą. buvo przyjmowano zaś, że czasownik i predykatyw łączy relacja syntaktyczna, a ponieważ relacja ta nie jest ani uzgodnieniem, ani rządem, opisywano ją jako przyleganie. zatem w gramatyce tradycyjnej związek czasownika z predykatywem był ustalany bez opierania się na cesze morfosyntaktycznej. W nowszych pracach (w serii prac dotyczących gramatyki języka litewskiego) zrezygnowano z uznawania przystawania za relację zależności syntaktycznej, ponieważ nie ma żadnej cechy morfosyntaktycznej wskazującej na relację syntaktyczną, i wprowadzono pojęcie modyfikacji, które pozwala uznawać za predykaty zarówno predykaty uzgadniane pod względem przypadka, jak i predykaty nieuzgadniane pod względem przypadka. W niniejszym artykule przyjmuje się nowsze podejście, tj. zakłada się, że wolne predykaty wtórne nie tworzą przydawki predykatywnej / orzecznikowej ani części dodatkowego orzeczenia, lecz odrębny składnik na poziomie zdania; Składniowo zależą one wyłącznie od głównego czasownika, a semantycznie są związane z argumentem głównego predykatu. dlatego w artykule stosuje się nie określenie przydawki predykatywnej / orzecznikowej, lecz depiktyvo terminas. ALL_62_63_maketas.indd 129 2011.06.17 08:24:08 130 VesLaVa ČiŽik-ProkaŠeVa acta Linguistica Lithuanica LXII–LXIII prace te nie obejmują całokształtu morfosyntaktyki tego zjawiska. W niniejszym artykule omawia się oznaczanie w języku litewskim wolnych nierezultatywnych predykatów wtórnych3 – depiktywów. celem jest pokazanie, czym depiktywy języka litewskiego różnią się od depiktywów innych języków, oraz uzupełnienie danych tyrimuose. remiantis dažnumu4, sudaromos depiktyvų formų ir kalbos dalių, kuprzedstawionych w gramatykach i składni języka litewskiego hierarchii, za pomocą których wyrażane są depiktywy. depiktywy5 w zdaniu mają podwójne relacje: relacja syntaktyczna zachodzi między depiktywem a predykatem głównym, semantyczna – między depiktywem a argumentem predykatu głównego, który depiktyw charakteryzuje6 (por. Schultze-Berndt, Himmelmann 2004: 74–77). ta semantyczna relacja depiktywu z argumentem predykatu głównego jest relacją części (funkcji gramatycznych). jeszcze jednym bardzo vienas iš svarbiausių kriterijų, padedantis atskirti depiktyvus nuo kitų sakinio ważnym kryterium, które odróżnia depiktywy (modyfikatory czasownika7) od wymaganych przez czasowniki argumentów (dopełnień), jest nieobligatoryjność depiktywu, por. (1) Sūris gulėjo šaldytuve įvyniotas į popierių i (2) Sūris gulėjo šaldytuve, (1) Juozas išėjo iš vakarėlio piktas, a także zdania Luiza atrodo pavargusi i Vaikas taps tapytoju, w których imiesłów i rzeczownik są obligatoryjnymi predykatywami i bez nich zdania byłyby (2) Juozas išėjo iš vakarėlio, kur antrųjų sakinių esmė yra tokia pat, kaip ir pirmųniepełne: *Luiza at3 zob. o pojęciach predykatywu wtórnego, wolnego (rezultatywnego / nierezultatywnego) predykatywu wtórnego Veslava Čižik-Prokaševa 2010. 4 Zebrano 991 przykładów depiktywów. Zbierano je z dzieł: Jono Jablonskisa Lietuvių kalbos sintaksė (1911) oraz Linksniai ir prielinksniai (1928), Jona Balkevičiusa Dabartinės lietuvių kalbos sintaksė (1963), artykułu Adelė Valeckienė z 1967 roku, Lietuvių kalbos gramatika (1976), Vito Labutisa Lietuvių kalbos sintaksė (1994) oraz jego artykułu z 1992 roku, Dabartinės lietuvių kalbos gramatika (1996), książki Jona Šukysa Lietuvių kalbos linksniai ir prielinksniai: vartosena ir normos (1998), artykułów Holvoeta ze współautorami, Vaičiulytė-Semėnienė oraz językoznawców zagranicznych, w których omawiana jest tematyka predykatywów wtórnych, a także z kowieńskiego korpusu współczesnego języka litewskiego Uniwersytetu Witolda Wielkiego (dostęp w internecie http://donelaitis. vdu.lt) oraz z serwisu Google (dostęp w internecie http://www.google.lt). 5 Depiktywy w artykule rozumiane są w szerokim znaczeniu, tzn. obejmują depiktywy w wąskim znaczeniu oraz okolicznikowe predykatywy wtórne (szerzej zob. Čižik-Prokaševa 2010). 6 Por. „predykatywne określenie jest związane podwójnymi relacjami składniowymi z czasownikiem o samodzielnym znaczeniu leksykalnym pełniącym funkcję orzeczenia, z połączeniem czasownikowym zawierającym taki czasownik lub z innym wyrazem pełniącym odpowiednią funkcję oraz z mianownikiem podmiotu albo przypadkami dopełnienia” (Valeckienė 1967: 115); „określenie orzeczeniowe jest częścią zdania, która na tym samym poziomie analizy zdania ma dwojakie relacje podrzędne: z orzeczeniem, a zarazem z podmiotem lub dopełnieniem” (Ambrazas, red., 1996: 490); „swobodne predykatywy wtórne są słowami predykatywnymi (przymiotnikami, imiesłowami i rzeczownikami), które w zdaniu pełnią funkcję modyfikatora czasownika i w szczególny sposób ryšiu susiję su vienu iš pagrindinės predikacijos argumentų“ (holvoet, Mikulskas b: 1). semantyczny oraz morfosyntaktyczny 7 Zarządzanie i modyfikowanie w niniejszej pracy rozumiane są kiniuose (plačiau žr. holvoet, judžentis 2003: 12–15; holvoet, judžentis 2005: 16). jako rinALL_62_63_maketas.indd 130 2011.06.17 08:24:08 vą z głównym argumentem predykatu, uzgadnianie Marijampolės apskrities asmenvardinės kilmės agronimų darybos bruožai 131straipsniai / articles rodo ir *Vaikas taps. kalbose, kuriose derinimas padeda susieti antrinį predikatyrównież uważa się za jedno z najważniejszych kryteriów – wskazuje ono, że wyraz jest używany jako depiktyw (por. Himmelmann, Schultze-Berndt 2005: 62). W języku litewskim przypadek depiktywu najczęściej wybiera się zgodnie z przypadkiem wyznacznika uzgodnienia8. Uzgodnienie depiktywu z wyznacznikiem uzgodnienia odzwierciedla semantyczną relację wyznacznika uzgodnienia w zdaniu, a nie wskazuje, że depiktyw z 2004: 82). W języku litewskim przypadek pomaga uniknąć dwuznaczności, derinimo davikliu sudaro daiktavardinį junginį (schultze-berndt, himmelmann wyraźnie pokazując, z którym wyrazem zdania związany jest depiktyw. Np. w zdaniu Aš jaunikį išsirinksiu žvalų ir vikrų wyraźnie pokazano, że depiktywy žvalų i vikrų charakteryzują dopełnienie bliższe, a nie podmiot9 . w zagranicznej literaturze naukowej depiktywy dzieli się na grupy według tego, gramatinę funkciją sakinyje atlieka pagrindinės predikacijos argumentas, kurį apico charakteryzuje depiktyw. najczęściej wskazuje się, że depiktywne predykaty wtórne są związane z podmiotem (ang. subject) albo dopełnieniem bliższym (ang. direct object ) (brown, Miller, ed. 1999: 325; Marušič, Marvin, Žaucer 2003: 375; schultze-berndt, himmelmann 2004: 72; himmelmann, schultze-berndt 2005: 54; holvoet, Mikulskas b; Šarić 2008: 297–298). języków, w których depiktywy charakteryzowałyby dopełnienie dalsze (ang. indirect object) lub dopełnienie oboczne (ang. oblique), albo konstrukcję przyimkową, jest niewiele10. Zazwyczaj twierdzi się, że np. w języku angielskim depiktyw nie może charakteryzować dopełnienia dalszego (zdania (3), (5)) ani konstrukcji przyimkowej (zdanie (4)); możliwe są tylko zdania, w których depiktywy są związane z podmiotem (zdania (1), (5)) i dopełnieniem bliższym (zdanie (2)): 8 ponieważ predykat drugorzędny zwykle uzgadnia się pod względem przypadka z argumentem predykatu głównego, ten ostatni można nazywać kontrolerem uzgodnienia (ang. agreement controller, agreement trigger), a predykat drugorzędny – celem uzgodnienia (ang. agreement target). tak nazywa je Vaičiulytė-semėnienė (2007b: 116–117). o rozumieniu tych terminów zob. także Corbett (1998: 1; 2003: 110). 9 W niniejszym artykule stosowane pojęcia podmiotu, dopełnienia bliższego, dopełnienia dalszego i dalszych obiektów odpowiadają angielskim terminom semantycznym subject, direct / indirect / obligue object (zob. także Morkūnas, red., Ambrazas, oprac., 2008: 378, 515). 10 Pvz., valbirių (varlpirių) kalboje derinimo daviklis gali turėti naudininko objekto ar kitokio tolimesnio objekto formą. naudininko objekto formos derinimo daviklis randamas ir gruzinų kalbose. australijos w językach kontrolerem uzgodnienia często jest dopełnienie dalsze zdania w stronie biernej; w językach fińskich również możliwe jest użycie depiktywu opisującego argument oznaczający dopełnienie dalsze (więcej zob. Schultzeberndt, Himmelmann 2004: 73–74; Himmelmann, Schultze-Berndt 2005: 54 i wskazaną tam literaturę). w języku chorwackim depiktyw może opisywać obiekty w celowniku i narzędniku oraz okolicznik miejsca (Šarić 2008: 298), w języku słowackim – podmiot, dopełnienie bliższe, konstrukciją (Šarić 2008: 298–299). taip pat yra ir romanų bei albanų kalbose (žr. irimia 2005). slodopełnienie dalsze, konstrukcję przyimkową w języku węgierskim może opisywać podmiot, dopełnienie bliższe i dalsze, obiekty w dopełniaczu i narzędniku, okolicznik miejsca, konstrukcję przyimkową (Marušič, Marvin, Žaucer 2003: 373–375). ALL_62_63_maketas.indd 131 2011.06.17 08:24:08 132 acta Linguistica VesLaVa ČiŽik-ProkaŠeVa Lithuanica LXII–LXIII (1) Johni drank the coffee tiredi. (Marušič, Marvin, Žaucer 2003: 376) ‚jonas wypił kawę zmęczony‘ (2) John drank the coffeei hoti. (Marušič, Marvin, Žaucer 2003: 376) ‚jonas wypił kawę gorącą‘ (3) *Dałem Maryi mięso głodnyᵢ. (irimia 2005: 21) ‚aš daviau maisto Marijai alkanai‘ (4) *I talked to Suei drunki. (irimia 2005: 21) ‚rozmawiałem z pijaną sju‘ (5) Johni dał Maryj kawę zmęczonyᵢ/*j. (Marušič, Marvin, Žaucer 2003: 376) ‚jonas dał Mariji kawę zmęczony / *zmęczonej‘ obiekt celownikowy), np. w zdaniu *The tai, kad anglų kalboje depiktyvas negali nurodyti į netiesioginį objektą (naudinurse gave Johni the medicine illi ‚pielęgniarka dała lekarstwo choremu jonasowi‘, susana rothstein (1985) wyjaśniała to tym, że depiktyw może wskazywać na agensa lub pacjenta (doświadczającego), ale nie na beneficjenta11. w rzeczywistości niejeden autor podaje wyjątki (np. Marušič, Marvin, Žaucer 2003; himmelmann, schultze-berndt 2005). w niektórych językach istnieją określone cechy, konstrukcje i środki, które pozwalają wyraźnie odróżnić depiktywy od innych części zdania (schultze-berndt, himmelmann 2004: 81–94). to, czy zostanie użyty depiktyw z innym wykładnikiem uzgodnienia niż podmiot, dopełnienie bliższe lub dalsze, może zależeć od mówiącego, kontekstu, gatunku, od tego, czy jest to język pisany, czy mówiony, od rozkładu tematu i rematu, od szyku wyrazów (por. himmelmann, schultze-berndt 2005: 54; nichols 1982: 320). W języku litewskim depiktywy mogą być zorientowane nie tylko na podmiot i dopełnienie bliższe, lecz także na inne dopełnienia dalsze i bliższe oraz okoliczniki. dzieląc funkcje gramatyczne zgodnie z tradycją zagranicznego językoznawstwa, można powiedzieć, że w języku litewskim depiktywy mogą być semantycznie związane z: a) podmiotem, np. : (6) Ku powszechnemu zdumieniu Taraila wrócił po siedmiu dobach prawie żywy. DLKt12 b) dopełnieniem bliższym, np. : (7) W marcu, gdy nadchodziła wiosna, ponownie zobaczyłam Bilaišisa – Piorunka, zmęczonego, ale wesołego. DLKt 11 w ten sposób wyjaśniano również odpowiedniość depiktywów w języku niemieckim (Wunderlich 1997). hubert haideris (1985) wyjaśniał takie przypadki tym, że mianownik i biernik są przypadkami strukturalnymi, natomiast celownik – leksykalnym (więcej na ten temat zob. Müller 2001: 3–4). 12 Depiktywy w przykładach wyróżniono. Źródła przykładów podawane są bezpośrednio po przykładzie (wykaz źródeł zamieszczono na końcu artykułu wraz z bibliografią). Przykłady bez odsyłacza do źródła zostały wymyślone przez autorkę, te z odsyłaczem dLkt pochodzą z korpusu współczesnych tekstów języka litewskiego Uniwersytetu Witolda Wielkiego w Kownie, natomiast te z odsyłaczem do określonej strony internetowej – z sieci Google . ALL_62_63_maketas.indd 132 2011.06.17 08:24:08 Marijampolės apskrities asmenvardinės kilmės agronimų darybos bruožai 133artykuły / articles c) obiektem pośrednim, np.: (8) „Teraz – mówi Elwidiusz – już nie odczuwam cierpienia, tylko jako mały chłopiec miewałem straszne depresje. Teraz już ich nie ma. Mam nadzieję.” DLKt d) dalszymi obiektami, np. : (9) Rzeźbiarz przyznał, że niełatwo było mu tworzyć rzeźbę człowieka, którego nigdy nie widział żywego13. DLKt (10) Odpowiedziałem, dziwiąc się nieposkromionej ciekawości tych dzieci. (11) …wiele roślin zna mnie osobiście, tak jak ja je, sam je zasiałem albo zasadziłem, niektóre wyrosły same i poznałem je jeszcze jako niemowlęta14... (http://toltikkontaktai.blogas.lt/kvieciu-i-svecius-2.html) e) okolicznikiem, np. : (12) Puściłem się cwałem i jednym tchem znalazłem się w sieni, jeszcze ciepły15. ponieważ przypadek jest jednym z podstawowych formalnych kryteriów rozpoznawania funkcji gramatycznych, depiktywy omawia się nie według gramatycznej funkcji wyznacznika uzgodnienia, lecz według kryterium formalnego – przypadków i formy wyznacznika oraz odbiorcy uzgodnienia (podobnie jak np. wspomniani już franc Marušičius, tatjana Marvina i rokas Žauceris (2003), zob. przypis 15). w największych opisach wolnych predykatywów wtórnych języka litewskiego depiktywy również omawia się według ich przypadka (Valeckienė 1967; ulvydas, red., 13 o traktowaniu dopełniacza jako dalszego obiektu zob. holvoet (2009c). 14 Depiktyw wskazuje na konstrukcję przyimkową. 15 Por. przykłady z języka litewskiego z przykładami ze słoweńskiego (Marušič, Marvin, Žaucer 2003: 373–374): subject: Peteri je dal Meti piškote ves polomljeni. ‘Peteri dał Mecie herbatniki, wszystkie połamanei (= z obolałymi plecami).’ direct object: Peter je dal Meti piškotei vse polomljenei. ’Peter dał Mecie herbatnikii, wszystkie połamanei (= pokruszone).’ indirect object: Peter je dal Metii piškote vsej polomljenii. ’Peter dał Mecie herbatniki, wszystkie połamanei (= z obolałymi plecami).’ dative subject: Budweiser Vidui ugaja pijanemui, ne pa tudi treznemui. ’Peter włożył herbatniki do koszykaᵢ, wszystkie połamaneᵢ.’ ’Vidi may like budweiser drunki, but certainly not soberi.’ Locative: Peter je dal piškote v košaricoi vso polomljenoi . genitive: Sliki se je dotaknil še vseh mokrihi. ’dotknął obrazówi, wciąż wszystkich mokrychi.’ instrumental: Mučil se je s sekiroi že vso topoi. ’męczył się z siekierąi, gdy ta była już całkiem tępa.’ przykłady z języka chorwackiego z depiktywami opisującymi podmiot, dopełnienie bliższe, dopełnienie dalsze, dopełnienie narzędnikowe, okolicznik miejsca i konstrukcję przyimkową zob. Ljiljana Šarić (2008: 298). ALL_62_63_maketas.indd 133 2011.06.17 08:24:08 134 VesLaVa ČiŽik-ProkaŠeVa acta Linguistica Lithuanica LXII–LXIII 1976). najpierw według przypadka kontrolera uzgodnienia zostaną omówione depiktywy syntaktyczne (uzgodnieniowe) (przypadki, gdy przypadka kontrolera i odbiorcy uzgodnienia są takie same), następnie według formy depiktywu – depiktywy semantyczne (przypadki, gdy depiktyw jest zorientowany na jeden z argumentów predykatu głównego, w pewnych przypadkach uzgadnia się z nim pod względem rodzaju i / lub liczby, lecz morfosyntaktycznie wyrażany jest innym przypadkiem niż argument predykatu głównego, do którego się odnosi). 1. syntaktyczne dePiktyWy 1.1. Mianownik jak już wspomniano, jednym z najczęściej występujących i możliwych w wielu językach depiktywów jest wolny predykatyw wtórny, który wiąże się z mianownikiem podmiotu zdania. W języku litewskim typową formą podmiotu jest mianownik rzeczownika lub zaimka, a zatem depiktyw również w wyniku uzgodnienia przyjmuje przypadek mianownika. Wolne predykatywy wtórne w przypadku mianownika wyrażane są różnymi częściami mowy: • depiktyvas, išreikštas būdvardžiu, pvz.: (13) 100 g nasion lnu zalewa się połową szklanki wrzącej wody, pozostawia na pół godziny, a następnie napęczniałe nasiona, jeszcze ciepłe, wyrzuca się16... (http://www.ekopasaulis.com/ index.php?cid=591&new_id=833&page_nr=) przymiotniki i wyrażenia przymiotnikowe są przez językoznawców wskazywane jako grupa, która najczęściej pojawia się jako depiktywne predykatywy wtórne, innymi słowy, są depiktywami prototypowymi; wyrażają one stan fizyczny lub emocjonalny, kondycję, położenie, postawę, pozę, zachowanie (por. schultze-berndt, himmelmann 2004: 95–97; himmelmann, schultze-berndt 2005: 8, 57). • depiktyvas, išreikštas dalyviu, pvz.: (14) Z dworca kolejowego, odprowadziwszy Słońce, Ignas wrócił smutny i zamyślony. Syntaktyczne i semantyczne właściwości imiesłowowych depiktywów DLKt są takie same jak przymiotnikowych i rzeczownikowych predykatów wtórnych (nichols 1978b: 123–124). W języku litewskim za depiktywy uznaje się tylko imiesłowy, za pomocą których wyrażany jest stan czasowo zbieżny z czynnością wyrażaną przez predykat główny, natomiast imiesłowy, które 16 należy wspomnieć, że zdarzają się przypadki, gdy nośnikiem uzgodnienia jest grupa rzeczownikowa, a odbiorcą uzgodnienia przymiotnik lub imiesłów. w takich przypadkach depiktyw jest uzgadniany pod względem przypadka z głównym wyrazem grupy, a pod względem rodzaju i / lub liczby – z zależnym wyrazem grupy, np. : Większość dziewczynek wybiegła bosa. Nie będę karmić takiego stada świń zamknięty (jablonskis 1911: 467). ALL_62_63_maketas.indd 134 2011.06.17 08:24:08 Marijampolės apskrities asmenvardinės kilmės agronimų darybos bruožai 135straipsniai / articles reiškia antraeilį veiksmą, nesutampantį su pagrindinio predikato reiškiamu veiksmu (najczęściej zaistniały wcześniej niż czynność wyrażana przez predykat główny), np. : Wróciwszy do domu, schowałam wszystkie słodycze. Obudził się, usłyszawszy, że ktoś wszedł przez niezamknięte drzwi i położył się na sofie (dLkt), należy uznać nie za depiktywy, lecz za okoliczniki (więcej zob. Valeckienė 1967: 110; sirtautas, grenda 1988: predikatyviniais pažyminiais, taigi depiktyvais, nelaiko ir neveikiamųjų esamojo 91). Valeckienė uważa mianowniki imiesłowów i półimiesłowy za [konstrukcje tego typu], ponieważ „prawie zawsze mają wyraźniejszy odcień znaczenia nie stanu, lecz czynności drugorzędnej, zbieżnej pod względem czasu z główną czynnością zdania” (Valeckienė 1967: 111). Podaje się kilka zdań, np. : Starzec, nieproszony (= choć go nie proszono), usiadł na ławce przy oknie. Juras odbiegł od płotu, żeby zobaczyć, jak kiamųjų esamojo laiko dalyvių laikyti depiktyvais iš tikrųjų negalima, nes jais tokiais kobieta, krzycząc, młóci (= krzyczy i młóci) bezbożnika. W niektórych przypadkach czynność drugorzędna jest wykonywana przez inną osobę / inne osoby. Potrzebne są dodatkowe badania, aby ustalić, czy w języku litewskim półimiesłowy należy uznawać za depiktywy. W przykładzie podanym przez Valeckienė Jurgis Martynaitis stoi przy damas labiau reiškia būseną (plg. nuobodžiauti ‚jausti nuobodulį‘, LkŽ), nei antraswoim wozie na targu, na placu dla świń, i z nudów żuje słomę; półimiesłów nuobodžiaudamas oznacza czynność wykonywaną równocześnie. zagraniczni językoznawcy skłaniają się ku uznawaniu imiesłowów przysłówkowych za depiktywy. Na przykład Johanna Nichols (1978a: 330–331) formę sidja ‚siedząc‘ w zdaniu On spit sidja ‚on śpi, siedząc‘ uznaje za predykat wtórny17. W języku litewskim imiesłowy przysłówkowe również można by uznawać za depiktywy z kilku powodów: wykonawca predykatu głównego i imiesłowu przysłówkowego jest ten sam, z punktu widzenia czasu dwa stany się pokrywają, imiesłów przysłówkowy jest uzgadniany z argumentem predykatu głównego i wskazuje cechę właściwą istocie, stan w czasie trwania procesu wyrażanego przez predykat główny (Schultze-Berndt, Himmelmann 2004: 97–99). • depiktyw wyrażony liczebnikiem, np. : (15) Nie chciał zejść i zgodzić się, żeby Skinderis jako pierwszy wdarł się do sekretnego pokoju. W DLTK takie liczebniki porządkowe, jak pirmas, antras, ketvirtas itp., bez wątpienia są zorientowane na uczestnika czynności głównej, uzgadniane z argumentem predykatu głównego, a wyrażana przez nie cecha jest aktualna w czasie trwania czynności głównej. W języku łacińskim liczebniki porządkowe są uzgadniane z argumentami, które opisują, i traktowane jako predykatywy. w innych językach, np. w niemieckim, liczebniki porządkowe w funkcji predykatywu są oznaczane tak samo jak prototypowe funkcje / role 17 o możliwej depiktywnej interpretacji konstrukcji z imiesłowem przysłówkowym, np. būdamas girtas, vaikas būdamas, zob. Vaičiulytė-Semėnienė (2010). ALL_62_63_maketas.indd 135 2011.06.17 08:24:08 oraz znaczenia etapu życia18 depiktywy 136 acta Linguistica VesLaVa ČiŽik-ProkaŠeVa Lithuanica LXII–LXIII (Himmelmann, Schultze-Berndt 2005: depiktywami (używany jest termin 36). nichols (1981: 137–139) kelintinius skaitvardžius ir būdvardį paskutinis laiko predykatywnego rzeczownika (angl. predicate nominal), np., Наша команда стартовала nas). ji skiria du semantinius tipus: laiko (angl. temporal type) ir erdvės (angl. spatial type) tipus. Laiko tipo depiktyvai nurodo eilę, seką, kuria veiksmo dalyviai įtraukiami į vyksmą, pvz., Люба первая вскочила в кабину ‚Liuba pirmoji įšoko į kabiną‘, o erdvės tipo depiktyvai nurodo poziciją, kurią dalyviai įgauna veiksmo первой ‚Nasza drużyna wystartowała jako pierwsza‘. Liczebniki porządkowe uznawane są za depiktywy (używane są terminy predykatywnego / orzecznikowego przydawki, orzeczenia dodatkowego, depiktywu) zarówno przez Valeckienė (1967: 98–99), jak i Kazysa Ulvydasa (1976: 447, 449–450), Vytautasa Ambrazasa (1996: 627), Labutisa (1998: 250) oraz Vaičiulytė-Semėnienė (2007b: 124). • depiktyvas, išreikštas įvardžiu, pvz.: (16) Tak, wszyscy muszą gdzieś mieszkać, ale czy ona sama może wytrzymać przeciwko całemu przesądnemu światu? W DLTK takie zaimki jak vienas, visas, pats uznaje się za depiktywy, ponieważ wyraźnie wskazują orientację na argument predykatu głównego, są uzgadniane ze swoimi wyznacznikami uzgodnienia, a także dlatego, że są wolnymi modyfikatorami i wyrażają ilość osób włączonych w działanie (o takich depiktywach zob. także Himmelmann, savybė aktuali pagrindinio veiksmo metu. Įvardžio depiktyvais nurodomas dalyvių, Schultze-Berndt 2005: 35; Boeder 2005: 211; Kutscher, Genç 2005: 254–255; McGregor 2005). Zaimki uznawane są za depiktywy zarówno przez Valeckienė (1967: 98–99), jak i Ulvydasa (1976: 447–448, 450), Ambrazasa (1996: 627), Labutisa (1998: 250) oraz Vaičiulytė-Semėnienė (2007b: 124). • depiktyw wyrażony rzeczownikiem, np. : (17) Duża, odziana w szarą siermięgę i okryta czarną chustą, wyszła na podwórze, gdzie dorastała i gdzie biegała jeszcze mała dziewczynka. (ulvydas, red., 1976: 448) Powszechnie znane są również depiktywy wyrażone rzeczownikami; takie depiktywy oznaczają etap życia lub wskazują na tymczasową rolę, stan, położenie obiektu (schultze-berndt, himmelmann 2004: 95 i n.; himmelmann, schultze-berndt 2005: 57–58). W odróżnieniu rzeczowników pełniących funkcję depiktywu od rzeczowników pełniących inne funkcje gramatyczne pomagają wskaźniki gramatyczne. Zdaniem L. Vaičiulytė-Semėnienė wskaźniki gramatyczne dar, jau wskazują funkcję depiktywu i mogą pomóc w odróżnieniu depik18 Eva Schultze-Berndt i Nikolaus P. Himmelmann (2004: 120) ustalili następującą hierarchię znaczeń depiktywu: stan (ang. Condition / State) > ilość (ang. Quantity) > współwystępowanie (ang. Concomitance) > porównanie (ang. Comparison) > sposób (ang. Manner) > miejsce (ang. Location) > czas (ang. Time). o wszystkich możliwych znaczeniach depiktywu zob. Himmelmann, Schultze-Berndt (2005: 29). ALL_62_63_maketas.indd 136 2011.06.17 08:24:08 Marijampolės apskrities asmenvardinės kilmės agronimų darybos bruožai 143artykuły / articles 1.6. Miejscownik W niektórych językach występują również depiktywy w przypadku miejscownika, jednak, podobnie jak w przypadku narzędnika, depiktyw najczęściej uzyskuje ten przypadek nie wskutek uzgodnienia z argumentem predykacji głównej (przykłady takich depiktywów zostaną podane później). ale w językach lietuvių kalboje, kaip ir, pvz., slovėnų (žr. 15 išnašą) ir kroatų (žr. Šarić 2008: 298) możliwe są również uzgadniane depiktywy miejscownika (takich przypadków nie wymienia się ani w artykule Valeckienė (1967), ani w Gramatyce języka litewskiego (1976), ani w Gramatyce współczesnego języka litewskiego (1996), ani w Encyklopedii języka litewskiego (2008)). występują one bardzo rzadko, przykłady z depiktywami miejscownika znaleziono tylko 5. one, jak ir anksčiau išvardytais atvejais, išreiškiami įvairiomis kalbos dalimis, pvz.: • depiktyvas, išreikštas būdvardžiu, pvz.: (59) Risčia kad pasileidau lėkti i tylko jednym tchem znalazłem się w sieni, jeszcze ciepły. • depiktyvas, išreikštas dalyviu, pvz.: (60) W liście, wciąż nieotwartym, kryła się straszna wiadomość. • depiktyw wyrażony konstrukcją z kaip, np. : (61) Juk Lietuvoje kaip demokratinėje valstybėje turėtų būti žodžio laisvė . takie uzgadniane depiktywy wymienia również Vaičiulytė-semėnienė; ze względu na ich związek z przypadkiem o znaczeniu okolicznikowym nazywa je okolicznikowymi (adwerbialnymi) (Vaičiulytė-semėnienė 2007b: 116). apibendrinti sintaksinių depiktyvų linksnių ir formų vartojimo atvejai pateikiami 1 lentelėje. 1 TablELė. sintaksiniai depiktyvai derinimo gaviklio forma depiktyvo (derinimo gaviklio) linksnis iš viso nom. gen. dat. acc . instr. Loc. būdvardis 128 25 28 67 52 255 dalyvis 104 24 11 81 52 227 skaitvardis 28 2 6 52 43 Įvardis 36 9 15 15 1 76 daiktavardis 20 311 18 7 59 kaip + daiktavardis 64 9 6 40 6 1 126 kaip + būdvardis 6 1 2 9 iš viso 386 72 78 228 26 5795 ALL_62_63_maketas.indd 143 2011.06.17 08:24:09 144 VesLaVa ČiŽik-ProkaŠeVa acta Linguistica Lithuanica LXII–LXIII 2. semantyczne depiktywy Depiktywy nie zawsze są uzgadniane z przypadkiem argumentu predykacji głównej. Takie depiktywy, podobnie jak typowe (uzgadniane) depiktywy, są związane z jednym z argumentów predykacji głównej, lecz morfosyntaktycznie oznaczane innym przypadkiem niż argument: mogą być wyrażone narzędnikiem lub miejscownikiem rzeczownika i liczebnika, imiesłowem nieodmiennym, konstrukcją przyimkową lub rzeczownikową (narzędnik lub dopełniacz z wyrazami zależnymi). Kolejnym faktem pozwalającym uznać takie predykatywy za depiktywy jest to, że w niektórych przypadkach takie depiktywy są uzgadniane z argumentami predykacji głównej w rodzaju i / lub liczbie (będzie o tym mowa dalej). Jeżeli uzgadnianie rozumielibyśmy w szerokim sensie23, jak opisano w rozdziale 2.5, takie depiktywy również moglibyśmy uważać za uzgadniane (syntaktyczne). Ponieważ nie wszystkie omawiane tu depiktywy wykazują uzgodnienie w rodzaju i / lub liczbie, w niniejszej pracy wszystkie depiktywy zorientowane na jeden z argumentów predykatu głównego, lecz morfosyntaktycznie wyrażane w sposób inny niż typowy (uzgadniany) depiktyw, tj. za pomocą nieuzgadniania (w wąskim sensie), będą nazywane depiktywami semantycznymi24. Ponadto takie predykatywy znacząco uzupełniają predykację główną i, w odróżnieniu od predykatywów obligatoryjnych, mogą zostać pominięte, co skłania do uznania ich za predykatywy wolne25 . 2.1. Predykatywy wyrażane narzędnikiem rzeczownika i związane z mającym inny przypadek nośnikiem uzgodnienia (zwykle, jak pokazują zebrane przykłady, z podmiotem zdania) są uznawane za depiktywy zarówno w zagranicznych, jak i najnowszych pracach z zakresu językoznawstwa litewskiego, por. : (62) W 1976 r. wyjechała do męża do USA i dołączyła do grona litewskiego zespołu w Bostonie. Pracuje w firmie ubezpieczeniowej jako programistka komputerowa. Wychowuje dwóch synów. DLKt (63) Dwunastu braci za dnia biegało jako czarne kruki, nocą zaś mieszkało pod postacią ludzi w jednej górze. (balkevičius 1963: 109) (64) Nie powinno zabraknąć pomocników do pracy. Przyjechałeś sam czy w grupie, popracowałeś z całych sił, wpisałeś się do księgi odbudowy Belwederu i... do rychłego zobaczenia. (dLkt) 23 zob. ponadto twierdzenie himmelmanna i schultze-berndta: „agreement, as usually understood, involves the categories of gender, number and / or case“ (himmelmann, schultze-berndt 2005: 62). 25 Holvoet i Mikulskas wskazują, że w pewnych 24 Šį terminą Vaičiulytė-semėnienė vartoja tik antriniams predikatyvams, išreikštiems daiktavardinėmis ar prielinksninėmis konstrukcijomis, įvardyti (Vaičiulytė-semėnienė 2007b: 116). przypadkach po pominięciu depiktywu zdanie mogłoby być uznane za ukończone jedynie z dużymi zastrzeżeniami, ponieważ szyk wyrazów w zdaniach „odzwierciedla inną, niż w zdaniach oryginalnych, strukturę tematyczno-rematyczną” (Holvoet, Mikulskas a: 3). W rzeczywistości przy ustalaniu, czy depiktyw jest wolny, czy obligatoryjny, brano pod uwagę to, czy po pominięciu depiktywu zdanie pozostaje pod względem struktury i znaczenia pełnowartościowe oraz poprawne, czy też nie. Por. u nicholsa (1981: 17): „usunięcie niezarządzanych predykatywnych fraz nominalnych wpływa na strukturę komunikacyjną i kompletność znaczenia, ale nie czyni konstrukcji niegramatyczną“. ALL_62_63_maketas.indd 144 2011.06.17 08:24:09 Marijampolės apskrities asmenvardinės kilmės agronimų darybos bruožai 145straipsniai / articles Predykaty programuotoja, juodvarniais, žmonėmis, būriu w tych zdaniach za depiktywy uznaliby zarówno Nichols (1978b: 122), jak i Schultze-Berndt z Himmelmannem (2004: 87–88), Winfried Boeder (2005: 203), Vaičiulytė-Semėnienė (2007b: 117) oraz Holvoet z Mikulskasem (b: 4–5; Holvoet 2008: 126)26. Vaičiulytė-Semėnienė wskazuje, że „użycie przypadka uzgadnianego i / lub narzędnika jest formalnym wskaźnikiem tego, że rzeczownik występujący w zdaniu jako modyfikator może być depiktywem” (Vaičiulytė-Semėnienė 2007b: 117). Nichols również wyróżnia narzędnik jako szczególny środek oznaczania predykatów wtórnych w języku rosyjskim (zob. Nichols 1978b, 1981). Holvoet twierdzi, że „pomimo ograniczeń leksykalnych nie widać podstaw, dla których takie narzędniki mielibyśmy uznać za wymagane predykaty obligatoryjne rządzone przez czasowniki: chociaż przy niektórych czasownikach narzędnik ten jest regularnie używany, nie jest przez nie wymagany” (Holvoet, Tamulionienė 2005: 135). Ponadto także w innych językach istnieją tendencje dotyczące wtórnych predykatów rzeczownika; to, czy dla wtórnego predykatu zostanie wybrany przypadek uzgadniany, czy nieuzgadniany, jest kwestią semantyczną, a nie składniową27 (na ten temat zob. žymėti įnagininku. nichols (1978b: 124) mano, kad faktorius, nulemiantis, ar także Filip 2001: 3–4). wskazuje ona na następujące czynniki mogące wpływać na uzgadnianie / nieuzgadnianie w języku rosyjskim28: czas i aspekt czasownika, to, czy czasownik jest twierdzący, czy przeczący, szyk wyrazów, rodzaj, część mowy, za pomocą której wyrażony jest predykat wtórny, przypadek głównego argumentu, z którym związany jest predykat (więcej o oznaczaniu depiktywów narzędnikiem zob. Schultze-Berndt, Himmelmann 2004: 87–88; Himmelmann, Schultze-Berndt 2005: 64–65; Vaičiulytė-Semėnienė 2007b: 121; Heringa 2009: oznaczających wykonywanie lub powierzenie różnych funkcji, np., Mano vyras dirba dak26. Z definicji i przykładów przedstawionych przez Valeckienė, Ulvydasa i Ambrazasa wynika przypuszczenie, że autorzy za 3–4 ir ten nurodytą literatūrą). tokie depiktyvai randami ne tik su predikatais, przydawki predykatywne – a więc depiktywy – uważają jedynie predykaty wyrażone narzędnikiem z zależnym słowem, koniecznym strukturalnie (zob. Valeckienė 1967: 100; Ulvydas, red., 1976: 451; Ambrazas, red., 1996: 490, 627). niejasne jest, jak ich zdaniem należałoby traktować pojedynczy narzędnik bez słów zależnych. 27 „czynniki determinujące wybór między zgodą a przypadkiem bez zgody są subtelne i przede wszystkim semantyczne, a nie syntaktyczne“ (nichols 1978b: 124); „copredicates may or may not be morphologically dependent on the controller (a word is morphologically dependent on another if it takes its morphological form from the latter by government or agreement), depending on language and the morphological nature of the copredicate itself“ (nichols 1978a: 331). gerdas hentschelis (2005) nustatė predikatyvų hierarchiją – pir min is (d a i k t a v a r d ž i o ) p r e d i k a t y v a s < a n t r i n i s p r e d i k a t y v a s (< d e p i k t y v a s < k o m p l e m e n t a s ) – pagal kurią, kuo dešiniau hierarchijoje skiriamas predikatyvas, tuo dažnesnis daiktavardžio įnagininkas. daugiau žr. Vaičiulytė-semėnienė (2007a). typology 28 w języku rosyjskim nominalne predykaty wtórne występują w narzędniku albo są uzgadniane z wykładnikiem uzgodnienia. ALL_62_63_maketas.indd 145 2011.06.17 08:24:09 146 acta Linguistica VesLaVa ČiŽik-ProkaŠeVa Lithuanica LXII–LXIII taru29, lecz może również mieć jedne z najbardziej prototypowych znaczeń depiktywu: etapu życia (zdanie (65)), funkcji, roli (zdania (62), (68)), ilości, kolektywności (zdanie (64)), dystrybucji (zdanie (66)) oraz pewnego stanu (zdanie (67))30. Depiktywy w narzędniku mogą być związane z podmiotem oraz obiektami w celowniku i bierniku, np. : • depiktyvas apibūdina subjektą: (65) Piemene ji tenkinosi guoliu geldoje. (Šukys 1998: 235) (66) Pierwszoklasiści idą parami. (tłumaczenie z: himmelmann, schultze-berndt 2005: 35)31 • depiktyw opisuje obiekt w celowniku: (67) Trudno żyć w Moskwie jako kawaler. • depiktyvas apibūdina galininko objektą: (68) Dyrektor zatrudnił swoją kochankę jako sekretarkę. (holvoet, Mikulskas b: 4) Takie depiktywy zawsze uzgadniają się z argumentem głównego predykatu pod względem liczby, a najczęściej także rodzaju. 2.2. Miejscownik również jest znany jako jeden ze wskaźników depiktywów (zob. schultzeberndt, himmelmann 2004: 88–90, 115–117; himmelmann, schultze-berndt 2005: 38–39). Depiktywy w miejscowniku nie określają miejsca całej sytuacji, jak ma to miejsce w przypadku okoliczników, lecz wyrażają stan jednego z argumentów predykacji głównej, np. w zdaniu Kucharz przygotował kurczaka w sosie słodko-kwaśnym wskazuje się stan kurczaka, a nie mówi się, że sama czynność odbywa się w sosie (więcej zob. himmelmann, schultze-berndt 2005: 38–39, 65; Šarić 2008: 322). Takie predykatywy w artykule Valeckienė (1967: 100–101) oraz w Gramatyce języka litewskiego (ulvydas, red., 1976: 451–452) również uznaje się za określenia predykatywne, czyli depiktywy, natomiast w Gramatyce współczesnego języka litewskiego (1996) i Encyklopedii języka litewskiego (2008) nie są wymieniane. Depiktywy miejscownika mogą wyrażać najbardziej prototypowe znaczenie stanu (zdania (69), (71)), znaczenie ilości (zdania (70), (72)), znaczenie okresu życia (zdanie (73)). 29 Vaičiulytė-semėnienė (2007a: 86) skłonna jest uważać, że narzędniki używane z czasownikami o znaczeniu funkcjonowania należy uznać za komplementy tych czasowników, czyli za predykatywy konieczne. Przyłączył się do niej również Mikulskas (2007: 126, 130). Później zaproponowano, by takie predykatywy uznać za pośrednie między wolnymi a koniecznymi predykatywami sekundarnymi (holvoet, Mikulskas b: 5). Autorka skłonna jest uważać te predykatywy za wolne, ponieważ po ich pominięciu zdania nie stają się niepoprawne ani pozbawione sensu (zob. także przypis 25), natomiast predykatyw użyty w zdaniu uzupełnia i precyzuje jego główną myśl (por. fakt, że spośród 521 totas predykatyw narzędnikowy). sakinio su veiksmažodžiu dirba, pateikto vienoje dLkt dalyje, tik keturiuose sakiniuose buvo pavar30 depiktyvų reikšmių hierarchija pateikta 2.1 skyriuje, 18 išnašoje. 31 Adjunkty rozkładu ilości (angl. distributivity) również uznaje się za depiktywy (zob. himmelmann, schultze-berndt 2005: 35; kutscher, genç 2005: 254; Vaičiulytė-semėnienė 2007b: 124–125). ALL_62_63_maketas.indd 146 2011.06.17 08:24:09 Marijampolės apskrities asmenvardinės kilmės agronimų darybos bruožai 147artykuły / articles (69) Drzewo stoi w strachu (por. przestraszone) do rana. (Šukys 1998: 312) (70) W pięciu wrócili oni szosą. (ambrazas, red., 1996: 423)32 Depiktywy miejscownika mogą być związane z podmiotem, obiektami celownika oraz biernika i konstrukcją przyimkową, np. : • depiktyvas apibūdina subjektą: (71) Monika obudziła się w upale, z wielkim trudem uwolniwszy się ze snu, i rzuciła się szukać męża. (ulvydas, red., 1976: 452) • depiktyw charakteryzuje podmiot celownika: (72) – Można we dwoje, troje lub pięcioro żyć w gromadzie, a domy będą puste – mówi Danielius. DLKt • depiktyvas apibūdina galininko objektą: (73) W kształtowaniu się idealistycznego światopoglądu w dużym stopniu przyczynili się nauczyciele, koledzy z klasy, słowem, ci, którzy otaczali mnie w młodości (por. młody)33. DKLt • depiktyw opisuje konstrukcję przyimkową: (74) Oczy patrzą i nie mogą się napatrzeć na te góry w promieniach słońca. (Šukys 1998: 320) 2.3. Do tych semantycznych depiktywów można zaliczyć również predykaty wyrażane imiesłowami przydeklinowanymi. Jonas Jablonskis i Jonas Balkevičius omawiają predykaty imiesłowów przydeklinowanych łącznie z uzgadnianymi predykatami biernika i dopełniacza oraz uważają je za dopełnienia złożone (zob. Jablonskis 1911: 472–474; Balkevičius 1963: 193–195). Valeckienė (1967: 114–115) uważa takie predykaty za odrębny przypadek użycia przydawek predykatywnych34. V. Labutis uważa je za dopełnienia sumaryczne, pisze: „istnieją złożone dopełnienia zespolone, tworzące wtórne centrum predykatywne. takie złożone dopełnienie tworzy przede wszystkim dopełniacz lub biernik z imiesłowem przysłówkowym uprzednim albo użytym w jego pozycji imiesłowem strony czynnej” (Labutis 1994 ii: 57–58, 1998: 276–277). 32 Uznanie liczebnika penkiese za depiktyw pozwala kilka faktów: po pierwsze, ukierunkowanie liczebnika na argument predykatu głównego (podmiot jie), a nie na zdarzenie (grįžo); po drugie, to, że pod względem czasowym stan wyrażany przez depiktyw pokrywa się z działaniem wyrażanym przez predykat główny; po trzecie, liczebnik nie jest wymagany przez czasownik, a zatem nie jest niezbędny; po czwarte, liczebnik nie tworzy z podmiotem grupy rzeczownikowej; po piąte, parafraza właściwa prawdziwym depiktywom: Jie grįžo plentu i Jie buvo penkiese; po szóste, miejsce liczebnika w zdaniu. apie depiktyvinius skaitvardžius dar žr. Schultze-Berndt, Himmelmann; zaimek mane wskazuje na jego właściwość: supo 2004: 108t; boeder 2005: 212; Mcgregor 2005: 178–196; Šarić 2008: 320–321. 33 Šiame sakinyje jaunystėje nėra veiksmažodžio supo reikalaujamas argumentas. Šis vietininkas apibūdina mane, kai aš buvau jaunas . 34 takie przypadki nie są wymienione ani w Gramatyce języka litewskiego (1976), ani w Gramatyce współczesnego języka litewskiego (1996), ani w Encyklopedii języka litewskiego (2008). ALL_62_63_maketas.indd 147 2011.06.17 08:24:09 148 acta Linguistica VesLaVa ČiŽik-ProkaŠeVa Lithuanica LXII–LXIII Do tych dopełnień zbiorczych V. Labutis proponuje zaliczyć także „wszystkie dopełnienia z wyrazami zaimkowo-przymiotnikowymi o podwójnej więzi”, tj. konstrukcje z podwójnymi przypadkami. ponieważ wszystkie wymienione przypadki autorka artykułu uznaje za depiktywy, również predykatywy wyrażone viai yra nebūtini, veiksmažodžio nereikalaujami, kad jais nurodoma daikto, būtybės būsena vyksta tuo pat metu, kaip ir pagrindinis veiksmas, kad jie yra orientuoti į imiesłowami nieodmiennymi skłonna jest zaliczać do depiktywów. to, że imiesłów (derinamuosius) antrinius predikatyvus. be to, jiems būdinga prototipiškiausia nieodmienny oznacza argument predykatu głównego, wskazuje na podobieństwo imiesłowów nieodmiennych do typowych syntaktycznych depiktywów o znaczeniu stanu. Depiktywy tego rodzaju najczęściej łączą się z dopełnieniami w bierniku i dopełniaczu, mogą też wskazywać na podmiot, np. : • depiktyvas apibūdina subjektą: (75) W oddali, zapewne po drugiej stronie morza, widać przepływający większy statek. (ulvydas, red., 1971: 395) • depiktyw opisuje dopełnienie w dopełniaczu: (76) Nikt nie widział, jak on umiera (por. umierającego). (Šukys 1998: 120) • depiktyvas apibūdina galininko objektą: (77) Zobaczył migocące światełko (por. migocące). (Labutis 1998: 277) (78) Kiedy zauważyłem, że zegar wybił (por. bijący) zupełnie nie w porę, ogarnął mnie śmiech. (ulvydas, red., 1971: 392) 2.4. Predykatywy, które tworzą rzeczownikowe (narzędnikowe lub dopełniaczowe z wyrazami zależnymi) albo przyimkowe konstrukcje, przez A. Valeckienė również są uznawane za określenia predykatywne, a więc depiktywy (zob. Valeckienė 1967: 100–101)35. W gramatykach języka litewskiego takie predykatywy zalicza się do niepredykatywnych35 Valeckienė wskazuje, że istnieją takie określenia predykatywne, które wyrażane są konstrukcjami rzeczownikowymi i przyimkowymi oraz „nie wiążą się z mianownikiem podmiotu i nie oznaczają stanu, lecz tylko wskazują, jak przebiega czynność orzeczenia” (Valeckienė 1967: 112–113). Valeckienė proponuje uważać je za okoliczniki. Podawane są następujące przykłady: Sprandą savajam nusuksiu, tepareina tik be arklio. Parėjo Džiugas namo tuščiomis rankomis, visą savo dienos triūsą vokietukui atidavęs. wydaje się, że w obu przypadkach omawiane konstrukcje należałoby uznać za depiktywne, ponieważ są one bardziej związane z podmiotami zdań niż z czasownikami. W pierwszym przypadku predykatyw nie opisuje sposobu powrotu, lecz wskazuje, co się stanie, jeśli mężczyzna wróci sam, bez konia. w drugim przypadku wskazuje się, że Džiugas wrócił do domu, a ponadto niczego nie miał. Por. z przykładem podanym przez Boedera, w którym konstrukcja tuščiomis rankomis jest łączona z modyfikatorem uzgodnieniowym i uznawana za depiktyw: Tkvenistana pativsacem kac-s xel-cariel-s ver gavistumreb ‚nie mogę wypuścić tak szanowanego człowieka jak ty bez poczęstunku (z pustymi rękami)‘ (boeder 2005: 203), a także ze zdaniem Col-švil-ian-ad movida ‚przyszedł z żoną i dziećmi‘ (boeder 2005: 222), w którym konstrukcja z żoną i dziećmi również uznawana jest za depiktywną konstrukcję o znaczeniu towarzyszenia (zob. też schultze-berndt, himmelmann 2004: 110–111; himmelmann, schultze-berndt 2005: 36–37). ALL_62_63_maketas.indd 148 2011.06.17 08:24:10 Marijampolės apskrities asmenvardinės kilmės agronimų darybos bruožai 149artykuły / articles wybieranych predykatywnych / orzecznikowych przydawek (zob. ulvydas, red., 1976: 451–454; ambrazas, red., 1996: 490–491)36. Labutis (1994 ii: 41-42) konstrukcje rzeczownikowe podmiotu uważa za dodatkowe orzeczenie. Vaičiulytė-semėnienė (2007b: 116) nazywa je depiktywami semantycznymi, natomiast holvoet i Mikulskas nie uznają tych predykatów za depiktywy. proponują nazywać takie połączenia okolicznikami zorientowanymi, ponieważ ich orientacja przejawia się tylko semantycznie, a nie morfosyntaktycznie (holvoet, Mikulskas b: 3–4). Kilka faktów pozwala się z nimi nie zgodzić: po pierwsze, znaczenie tych konstrukcji, po drugie, niekiedy dostrzegalne uzgodnienie w liczbie oraz po trzecie, wspomniana już orientacja na argument predykatu głównego. Np. w zdaniu Jau viena bonka stovėjo aplupta galva ir ištrauktu kamščiu (Valeckienė 1967: 100) oczywiste jest, że konstrukcje aplupta galva ir ištrauktu kamščiu określają podmiot zdania bonka, a nie wskazują sposobu stania. gdybyśmy formę liczby pojedynczej podmiotu tego zdania zastąpili formą liczby mnogiej, to również konstrukcje rzeczownikowe powinny zostać użyte w liczbie mnogiej: Już dwie butelki stoją z odłupanymi szyjkami i wyciągniętymi korkami. orientacja konstrukcji rzeczownikowych na podmiot w tym zdaniu jest oczywista, a zatem konstrukcje tego typu należy uznać za depiktywy. w kwestii uzgodnienia co do liczby por. też: (79) Dziwnie wyglądasz z tą brodą (por. nieogolony). / Dziwnie wyglądacie z tymi brodami. (80) Potem znów z trudem wstał, powlókł się do łazienki, skąd wrócił w rozpiętym szlafroku. DLKt / Potem chorzy z trudem wstali, powlekli się do łazienki, skąd wrócili w rozpiętych szlafrokach. (81) Wielu wróciło do domu ze złamanymi sercami. (tłumaczenie z boeder 2005: 207) / Chłopak wrócił do domu ze złamanym sercem. Takie konstrukcje mogą oznaczać stan emocjonalny lub psychiczny (zdania (81), (82), (88)), wygląd (zdania (80), (83), (84), (85), (86)), przyjaźń / nieprzyjaźń (zdania (89), (87)). Konstrukcje te są uznawane za depiktywy również przez językoznawców zagranicznych, np. nichols (1978a: 330); Müller (2001: 2); Schultze-Berndt, Himmelmann (2004: 89–90); enfield (2005: 387, 389); boeder (2005: 220–223); Šarić (2008: 321–322). Depiktywy te mogą mieć różne formy i odnosić się do podmiotu, dopełniacza i bierniko objektais: • depiktyvas apibūdina subjektą, konstrukcija išreikšta kilmininko linksniu: (82) Spędziwszy czas z dziećmi, zawsze wraca do domu w dobrym nastroju (por. wesoła). • depiktyw opisuje podmiot, konstrukcja wyrażona narzędnikiem: (83) Spod łóżka chłopiec został wyciągnięty nagi, ze związanymi rękami i nogami (por. spętany), z ustami zatkanymi szmatami. W encyklopedii języka litewskiego DLTK 36 (2008) (rozdział napisany przez ambrazo) konstrukcje przyimkowe nie są uznawane za nieuzgodnione przydawki orzecznikowe (Morkūnas, oprac., ambrazas, red., 2008: 536–537). ALL_62_63_maketas.indd 149 2011.06.17 08:24:10 150 acta Linguistica VesLaVa ČiŽik-ProkaŠeVa Lithuanica LXII–LXIII • depiktyvas apibūdina subjektą, konstrukcija išreikšta prielinksnine konstrukcija: (84) Ji be akinių (plg. besišypsanti) atrodo jaunesnė. • depiktyw opisuje dopełnienie w bierniku, konstrukcja wyrażona dopełniaczem: (85) Przyglądając się zarówno swojej bliższej, jak i dalszej przeszłości, widzimy tu i tam takich samych ludzi jak my sami albo, innymi słowy, widzimy tam samych siebie, tylko w nieco innej postaci (por. zmienionych). (ulvydas, red., 1976: 452) • depiktywa określa dopełnienie w bierniku, konstrukcja wyrażona narzędnikiem: (86) Często Monika znajdowała Kazia zapłakanego, z podpuchniętymi oczami. (Valeckienė 1967: 100) • depiktywa określa dopełnienie w bierniku, konstrukcja wyrażona konstrukcją przyimkową: (87) Wtedy wszyscy jedli chleb bez masła (por. jeden). (Ambrazas, red., 1996: 627) (88) Było mu strasznie, że mamę wywożą bez świadomości (por. nieprzytomną), że... A jeśli mama umrze? DLKt • depiktyvas apibūdina kilmininko objektą, konstrukcija išreikšta prielinksnine konstrukcja: (89) Juras nie zostawił jej z dzieckiem — nie zostawi też z pięciorgiem. (Valeckienė 1967: 100) Wszystkie uogólnione przypadki użycia przypadków i form semantycznych depiktywów przedstawiono w tabeli 2. Tabela 2. semantyczne depiktywy przypadek / forma / konstrukcja uzgodnienia) nimo z dawcy lio linksnis deridepiktywu (odbiornika wszystkich rzecz. instr. Loc. Padadaiktav. konstr. Przyimek. imiesłów konstrukcja rzecz. liczebn. dopełniacz. narzędnik. dopełniacz. biernik . narzędnik. mianownik. 22 26 32 2 29 12 317 116 dopełniacz 20 1 21 celownik. 2 2 4 biernik . 3 633 2 8 3 55 ogółem 27 34 355 4 37 12 321 ustalono, że depiktywy najczęściej wyrażane są przypadkiem mianownika (386 przykładów), nieco rzadziej biernika (231 przykładów), jeszcze rzadziej narzędnika (111 przykładów), najrzadziej zaś innymi przypadkami: dopełniaczem (88 przykładów), celownikiem (78 przykładów) i półimiesłowami (55 przykładów). a zatem otrzymujemy 37 41 36 196 ALL_62_63_maketas.indd 150 2011.06.17 08:24:10 Marijampolės apskrities asmenvardinės kilmės agronimų darybos bruožai 151straipsniai / articles 3 . WNIOSKI spośród 991 zgromadzonych przykładów depiktywnych predykatów wtórnych 795 przykładów stanowią depiktywy syntaktyczne, a 196 – depiktywy semantyczne. Oznacza to, że w języku litewskim najczęściej stosuje się typowe syntaktyczne (uzgodnione) predykaty wtórne (zob. 1 Uzgodnienie w przypadku należy ir 2 lenteles). uznać za typowy sposób wyrażania depiktywów, ale nie za warunek konieczny, ponieważ występują także takie przypadki predykacji wtórnej, których wyrażenie nie jest uzgodnione. zarówno w przypadku depiktywów syntaktycznych, jak i semantycznych najważniejszy jest ich związek semantyczny z podmiotem, obiektem lub okolicznikiem (innymi słowy, związek konceptualny z referentem, czyli tym, co jest nederinimas linksniu su veiksmažodžio argumentu, kas visų pirma priklauso nuo charakteryzowane – czasownikiem lub jego argumentem), a nie uzgodnienie depiktywu ani jego semantyka. następującą hierarchię form depiktywów: m i a n o w n i k > b i e r n i k > n a r z ę d n i k > d o p e ł n i a c z > c e l o w n i k > p ó ł i m i e s ł ó w > m i e j s c o w n i k . Oznacza to, że najbardziej prawdopodobnymi formami depiktywu są przypadki mianownika, biernika lub narzędnika, a vyzdžiai) bei vietininku (42 pavyzdžiai). gali būti išreikšti ir belinksne forma – najmniej prawdopodobnym – miejscownik (zob. tabelę 3). Interesujący jest również sposób wyrażania depiktywów częściami mowy. Najwięcej przykładów zebrano z depiktywami wyrażonymi przymiotnikami (255 przykładów) i imiesłowami (227 przykładów), nieco mniej – z depiktywami wyrażonymi konstrukcją jak + rzeczownik / przymiotnik (135 przykładów) oraz samymi rzeczownikami (120 przykładów), jeszcze mniej – z wyrażonymi zaimkami (76 przykładów) i półimiesłowami (55 przykładów), najmniej – z liczebnikami (46 przykładów), konstrukcjami rzeczownikowymi (41 przykładów) i konstrukcjami przyimkowymi (36 przykładów). można stworzyć następującą hierarchię części mowy: p r z y m i o t n i k > i m i e s ł ó w > j a k + r z e c z o w n i k / p r z y m i o t n i k > r z e c z o w n i k > z a i m e k > p ó ł i m i e s ł ó w > l i c z e b n i k > k o n s t r u k c j a r z e c z o w n i k o w a > k o n s t r u k c j a p r z y i m k o w a . Zatem w języku litewskim depiktywy najczęściej wyrażane są nie tylko przymiotnikami i imiesłowami, lecz także rzeczownikami oraz konstrukcjami jak + rzeczownik. Język litewski różni się od wielu języków tym, że używa się w nim wolnych niedokonanych predykatywów wtórnych (depiktywów), wyrażonych nie tylko różnymi częściami mowy (przymiotnikami, imiesłowami, liczebnikami, zaimkami, rzeczownikami, półimiesłowami), lecz także różnymi przypadkami (mianownikiem, dopełniaczem, ALL_62_63_maketas.indd 151 2011.06.17 08:24:10 152 acta Linguistica Lithuanica LXII–LXIII przypadkiem narzędnikowym i VesLaVa ČiŽik-ProkaŠeVa miejscownikowym) oraz konstrukcjami (rzeczownikowymi, przyimkowymi i jako + 2. Za syntaktyczne depiktywy należy uznać tylko takie konstrukcje daiktavardis / būdvardis). skirtingai nuo ankstesnių darbų, kuriuose daugiau ar mažiau aptartas depiktyvų žymėjimas, nustatyta, kad: 1. sintaksiniai (derinamieji) depiktyvai, nors ir retai, bet gali būti įnagininko ir vietininko linksnių formos (žr. skyrius 2.5, 2.6); rzeczownika lub przymiotnika z kaip, które nie oznaczają porównania; 3. syntaktyczne depiktywy wszystkich przypadków mogą być wyrażane przez różne części mowy (przymiotniki, imiesłowy, liczebniki, zaimki, rzeczowniki; zob. rozdział 2 i tabelę 1); 4. semantiniais depiktyvais laikytinos ne tik daiktavardinės (įnagininko ar kilcelownikiem, biernikiem, narzędnikiem z wyrazem zależnym), a także konstrukcjami przyimkowymi, samym narzędnikiem lub miejscownikiem (nieuzgodnionym pod względem przypadku z argumentem predykatu głównego, do którego się odnosi) oraz półimiesłowami (zob. rozdział 3); 5. depiktywy semantyczne najczęściej wyrażane są rzeczownikami i półimiesłowami, nieco rzadziej – konstrukcjami rzeczownikowymi i būti išreikšti ir skaitvardžiais (žr. 3 skyrių ir 2 lentelę). przyimkowymi; może 3 Tabele. przypadki i formy czujników oraz odbiorników uzgodnienia forma / przypadek odbiornika uzgodnienia odbiornika uzgodnienia konstrukcja nom. gen. acc . instr. dat. acc . instr. Loc. Półimiesłów W sumie nom. gen. dat. acc . instr. Loc. gen. instr. gen. kaip + rzecz. konstr. / przym. narz. rzecz. Przyim. konstr. przypadek łącznika czujnika, mian. 315 22 29 2 71 2 29 12 317 502 dopełniacz 63 20 9 1 93 celownik. 72 2 2 6 82 acc . 186 3633 42 2 8 3283 instr. 20 6 26 Loc. 4 1 5 Ogółem 315 63 72 186 47 41 55 71 9 6 42 6 1 4 37 12 321 991 135 41 36 ALL_62_63_maketas.indd 152 2011.06.17 08:24:10