Old Lithuanian “añskat”, “šiskat”, “tàskat” and Cognates

11artykułów / articles danieL Petit École normale supérieure, Paryż oLd litewski AñSKAT, šÌSKAT, TàSKAT i wyrazy pokrewne litewskiego języka starolitewskiego añskat, šskat, tàskat i związane z nimi słowa 0. Wprowadzenie Po raz pierwszy wprowadzone przez greckich gramatyków (Chryzypa, Apolloniosa Dyskolosa), a następnie rozwinięte przez niemieckiego psychologa Karla Bühlera (1934: 80), pojęcie „deiksy” było szeroko dyskutowane w całym XX wieku1. Choć intuicyjnie przekonujące, jest ono artefaktem obejmującym różne typy odniesień gestowych i szeroki zakres zjawisk o odmiennych cechach semantycznych. Wśród najbardziej wyrazistych wyrażeń deiksy szczególne miejsce zajmują tak zwane „sądy tektyczne”, ponieważ po prostu informują o istnieniu pewnej sytuacji (np. ang. there is a cat sleeping in my room „w moim pokoju śpi kot”), podczas gdy „sądy kategoryczne” jednocześnie stwierdzają istnienie obiektu i opisują jego działanie lub stan (np. ang. a cat is sleeping in my room „w moim pokoju śpi kot” = there is a cat „jest kot” + it is sleeping in my room „śpi w moim pokoju”). To rozróżnienie jest dobrze znane2. Jednak podklasa sądów tektycznych wydaje się na ogół pomijana w standardowych podręcznikach lingwistyki oraz w większości specjalistycznych monografii i artykułów dotyczących deiksy3. Wiele języków posiada specjalne partykuły deiktyczne, które zwracają uwagę rozmówcy na jakieś wydarzenie lub stan rzeczy (np. łac. ecce, ros. vot, fr. voici, voilà „oto/jest, są tutaj”). Ze względu na swoje najbardziej wyraziste cechy składniowe i semantyczne, zwłaszcza przez 11 zob. na przykład Charles Fillmore (1997) lub Stephen Levinson (2006) — najnowszy przegląd. 12 zob. na przykład Hans-Jürgen Sasse (1987). 13 wyjątkiem jest Levinson (2006: 111), który używa terminu „cząstki prezentatywne”, poza tym bardzo rzadkiego w anglojęzycznym językoznawstwie. ALL_62_63_maketas.indd 11 2011.06.17 08:23:46 12 acta Linguistica Lithuanica LXII–LXIII poprzez odniesienie do partnera rozmowy danieL Petit cząstki te różnią się od innych cząstek deiktycznych (np. łac. ibi, ros. zdes’, fr. ici, là „tutaj”). w literaturze naukowej są one czasami nazywane „cząstkami prezentatywnymi”; termin ten, mający charakter techniczny, wywodzi się z opisu biblijnohebrajskiej cząstki hinneh „oto jest/są” i został następnie zastosowany do francuskich cząstek voici, voilà. jak próbowałem pokazać w elsewhereguages, zwłaszcza lit. šta, łot. re, raũ, lũk i še ‘oto’. celem niniejszego artykułu jest where4, the notion of ‘presentative particles’ is a powerful and attractive notion which could account for the use of some deictic particles of the baltic lanomówienie pochodzenia podklasy partykuł prezentatywnych, poświadczonej szeroko w języku starolitewskim i w niektórych dialektach litewskich, lecz nadal niewyjaśnionej z etymologicznego punktu widzenia. 1. OPIS W literaturze starolitewskiej i w niektórych współczesnych dialektach litewskich znajdujemy zbiór partykuł prezentatywnych, które najwyraźniej wykazują pewne wspólne cechy morfologiczne, lecz wciąż nie mają przekonującej etymologii. Z opisowego punktu widzenia partykuły te są złożeniem tematu wskazującego (anàs, šs, wzgl. tàs) oraz zakończenia -(s)ka(t) lub -(s)ga(t). W tabeli 1 zestawiono wszystkie istotne formy i krótko je opisano. Sądząc po głównych zastosowaniach tych różnych partykuł w języku litewskim, jasne jest, że należą one do kategorii, którą krótko przedstawiłem powyżej pod nazwą „partykuł prezentatywnych”: ich podstawowe znaczenie odpowiada znaczeniu łacińskiej partykuły ecce. Na początek niektóre z tych partykuł mogą wprowadzać formę nominalną. Przykłady z šskat: [1] Wolfenbüttel Postilla (WP 118 2–3 [1573]): ſchiſkat tar/naite weſʒpaties. ‘oto służebnica Pana!’ [2] Jonas Bretkūnas, Postilla (bP i 84 21 [1591]): Jei tawe gandin Smertis bei prapůlims / tadda ſchiſkat tawa gelbetoias Kriſtus. ‘jeśli śmierć i zatracenie cię przerażają, oto twój Zbawiciel, Chrystus!’ Z šsgatės: [3] simonas daukantas (LkŽ XiV 914): šisgatės piemuo! ‘here is the shepherd!’ 14 Daniel Petit (2010). ALL_62_63_maketas.indd 12 2011.06.17 08:23:46 senosios lietuvių kalbos añskat, šskat, tàskat ir su jais susiję žodžiai 13artykuły / articles tabLe 1 temat ansstem šisstem taswith -ka šiska daukantas spółgłoska -k- -kat anskat šiskat bezdźwięczna Wolfenbüttel taskat bretkūnas Postilla, Wolfenbüttel bretkūnas, klein, bretkūnas Postilla, sapūnas, Mielcke, clavis germanico-Lithvana, Lexi con Lithuanicum, nesselmann, kurschat -kate šiskate Wolfenbüttel Postylla -kategi taskateghi Wolfenbüttel Postylla z -g tàsg w Papilė, spółgłoska tirkšliai -g- -ga ansga juška šiga juška, dialektach dźwięczna dialekty tàsga Pabrėža, juška, raudėnai, skaudvilė Žemaičių kvė darna, rietavas, salantai šsga kossarzewski, dialect of raudėnai diaof alsėdžiai, gwary Plungė, kalvarija -gat tàsgat dialekty kuliai, Plateskuodas grūšlaukis, ylakiai, liai, salantai šsgatės daukantas, kvėdarna, Luokė, -gatės añgatės dialects of Plungė, añsgatės juška, alsėseda,tirkšliai, truskava, Plateliai, salantai, stakliškės šgatės sereiskis, dialects of salantai, kossarzewski, rietavas, gargždai, džiai, gargždai, tverai, Veiviržėnai, Žarėnai -gati tàsgati tàsgatės juška, Lazdynų Pėlėda, baronas, dialects salantai, alsėdžiai, dialekty Viekšniai, Žarėnai grūšlaukis, dialekt Žmudzi z Žarėnai kalvarija -gaties šsgaties dialect -gatis šsgatis niedertàsgatis juška, dialekty kretinga, raudėnai, brender and salys Pabrėža, Valančius, mann, senn, salantai, Žemaičių kalvarija -gačiuos Mosėdis, Plateliai, tàsgačiuos dialekt Šatės ALL_62_63_maketas.indd 13 2011.06.17 08:23:46 14 Acta Linguistica danieL Petit Lithuanica LXII–LXIII With tàskat: [4] Martynas Mažvydas, Gesmes Chrikſcʒoniſkas (MŽ 447 4 [1570]): Motriſchk taſkat sunus tawa! ‘Mother! there is your son!’ [5] jonas bretkūnas, Biblia (bb song 5, 2 [1590]): taskat balsas mana Prieteliaus tuskinanczio. „oto głos mojego przyjaciela, który puka”. W tej konstrukcji po partykułach prezentatywnych regularnie występuje mianownik. ta konstrukcja nominalna jest poświadczona przede wszystkim w starolitewskiej literaturze religijnej; możliwy jest wpływ frazeologii biblijnej. jednakże pewne przykłady można znaleźć również w późniejszych źródłach. przykład z tàsga: [6] antanas juška, Литовскій словарь ([1897–1922], por. LkŽ XV 961): konstrukcja z podrzędnym zdaniem pytajnym zależnym również się pojawia, ale wydaje się bardzo rzadka. Tàsga triba jo dirvos! ‘here is the edge of his field!’ sądząc na podstawie materiału zebranego z LkŽ i dawnej literatury litewskiej, można przytoczyć bardzo niewiele przykładów, a większość z nich jest wątpliwa. na przykład: [7] pisma jurgisa Pabrėžy (LkŽ XV 961): Tasga, koks vėl reikalas! ‘Spójrz tam! Co za historia!’ oczywiście mamy tu do czynienia nie z podrzędnym zdaniem pytajnym zależnym, lecz z niezależną partykułą tasga, po której następuje wykrzyknienie koks vėl reikalas! ‘co za historia!’. Nie jesteśmy jeszcze w stanie ustalić, czy ta niemożność używania tych partykuł z podrzędnymi zdaniami pytajnymi zależnymi wynika z niewielkiej liczby naszych materiałów dokumentacyjnych, czy też odzwierciedla istotną cechę. te same partykuły mogą być używane jako partykuły rozpoczynające zdanie, wprowadzające niezależne orzeczenia werbalne. konstrukcja ta jest licznie poświadczona nie tylko w dawnej literaturze litewskiej, gdzie można by brać pod uwagę wpływ frazeologii biblijnej, lecz także we współczesnych dialektach, gdzie taki wpływ jest wykluczony. przykłady z añskat: [8] jonas bretkūnas, Biblia (bb 22 kings 4, 25 [1590]): Ansſkat ateia Sunamitiene. „oto! kobieta z Sunem przybyła”. ALL_62_63_maketas.indd 14 2011.06.17 08:23:46 senosios lietuvių kalbos añskat, šskat, tàskat ir su jais susiję žodžiai 15artykuły / articles Z šişkat: [9] Postylla Wolfenbüttel (WP 158 30 [1573]): Jr ſchiſkat Rit met ankſti iſch wiſsi ſʒali muras paſsikiele. „a oto! wczesnym rankiem powstał mur ze wszystkich krajów”. [10] Jonas Bretkūnas, Biblia (bb Judg 15, 16 [1590]): „oto! leżą zgromadzeni”. Schiſkat anis gul pulkais. [11] Jonas Bretkūnas, Biblia (bb Łk 7, 27 [1590]): Schiſkat ſiuncʒiu Angel mana. „oto! wysyłam mojego anioła.’ Z šskate: [12] Wolfenbüttel Postilla (WP 195 12–13 [1573]): A meſs ſchiſkate, ka/iamis miname. ‘a my – oto! – depczemy nogami.’ With tàskat: [13] Wolfenbüttel Postilla (WP 16v 28–29 [1573]): A taſkat artinaſi iumis karaliſ/te Dangaus! ‘a oto! słowo królestwa niebios przychodzi do was!’ [14] jonas bretkūnas, Biblia (bb gen 29, 6 [1590]): Ir ſchitai taſkat jo dukte Rahel ateit su avimis. „a oto! jego córka Rachela przybywa ze swoimi owcami.” [15] Jonas Bretkūnas, Postilla (bP i 303 7 [1591]): Todelei mielas Krikſchcʒonie tu taſkat eſſi krikſchtitas. „dlatego, o drogi Chryste! oto! zostałeś ochrzczony.” Z tàskategi: [16] Wolfenbüttel Postilla (WP 117r 10 [1573]): Taſkategi panas Die=‖was tawe paaukßtinaija. ‘oto! Pan Bóg cię wzbudził.’ Z tàsgatės: [17] dialekt tryškiai (LkŽ XV 961): ‘oto! to Tàsgatės kare buvo, ne juokai! było na wojnie, to nie żart.’ ALL_62_63_maketas.indd 15 2011.06.17 08:23:46 16 acta Linguistica danieL Petit Lithuanica LXII–LXIII 2. MORFOLOGIA z morfologicznego punktu widzenia oczywiste jest, że mamy tu do czynienia z dwiema różnymi formacjami. O ile mi wiadomo, formy ze spółgłoską bezdźwięczną (-ka-) występują wyłącznie w języku starolitewskim: pojawiają się w Postylli wolfenbüttelskiej (1573) oraz w dziełach Jonasa Bretkūnasa (ok. 1590), Daniela Kleina (1653, 1654) lub Kristupasa Sapūnasa (1673). Wciąż wspomina się o nich w niektórych słownikach z XIX wieku, gdzie prawdopodobnie zostały zaczerpnięte ze starszych źródeł: mamy na przykład taskat, Adv. siehe da w słownikach Georga Nessel manna (1851: 95) i Friedricha Kurschata (1883: 450). Z drugiej strony formy ze spółgłoską dźwięczną (-ga-) pojawiły się dopiero później. Według mojej wiedzy ich najstarsze poświadczenia pochodzą z pism Jurgisa Pabrėžy (1771–1849) i Motiejusa Valančiusa (1801–1875). Istnieje zatem różnica chronologiczna między oboma typami zakończeń: formy z -ka są starsze od form z -ga-. To pierwsze wrażenie potwierdza rozkład dialektologiczny. W języku starolitewskim formy z -ka są najlepiej poświadczone w Postylli wolfenbüttelskiej (WP 1573), ale wystąpienia znajdujemy również w różnych tekstach opartych na innych dialektach, np. Martynas Mažvydas, bretkūnas lub Mikalojus daukša. Jest zatem prawdopodobne, że zakończenie -ka stanowi wspólne dziedzictwo litewskie. Obraz jest radykalnie odmienny w przypadku młodszych form z -ga-, ponieważ ograniczają się one do niewielkiej liczby dialektów dolnolitewskich (żmudzkich): poświadczone są przede wszystkim na północ od linii wytyczonej między Kłajpedą a Kurszanami (np. w Kretyndze, Szkudach, Telszach, Retowie, Łuknikach, Popielanach). W starszej literaturze można wspomnieć pisma Pabrėžy i Valančiusa, obu urodzonych właśnie na tym obszarze (odpowiednio w Szkudach i Kretyndze). Jasne jest, że dźwięczne zakończenie (-ga-) jest lokalną innowacją północnych dialektów dolnolitewskich. Trudno je jednak uznać za regularny rozwój starszego -ka-. 3 . Etymologia Od XIX wieku etymologia tych partykuł była szeroko dyskutowana. W krótkiej nocie łotewski uczony Jānis Endzelīns (DI II 499 [1913]) wskazał na łotewski czasownik skatît ‘widzieć, patrzeć’. Wyjaśnienie to przyjął również Eduard explained the ending -skat in añskat, šskat, tàskat as cognate with the stem of Hermann (1926: 387). Inny pogląd zaproponował Adalbert Bezzenberger (1877: 175–176), który widział w añskat, šìskat i tàskat formy złożone zaimków wskazujących añs (anàs), šìs, odpowiednio. tàs w połączeniu z różnymi ALL_62_63_maketas.indd 16 2011.06.17 08:23:46 przechodzę teraz do etymologii Bezzenbergera i Fraenkla. Niezależnie od tego, które rozwiązanie się preferuje, obie propozycje łączy idea, że -ka-, senosios lietuvių kalbos añskat, šskat, tàskat ir su jais susiję žodžiai 17straipsniai / articles partykuły deiktyczne. Pierwszą partykułę -ka wywiódł od koordynacji pie. *ke ‘i’ (por. gr. τε, oind. ca), a drugą partykułę -t (od -te) porównał z końcówką lit. nèt ‘nawet’. W nieco odmienny sposób Ernst Fraenkel (1921: 3, 33, por. LeW i 11 [1962]) wywiódł añskat, šskat i tàskat od zaimków wskazujących añs (anàs), šs, względnie tàs w połączeniu z partykułą deiktyczną -ka- . jednak nie wywodził końcówki -t od innej partykuły deiktycznej, lecz od skróconej formy zaimka osobowego 2. osoby liczby pojedynczej w celowniku (-ti ‘tobie’ > -t). Ten sam pogląd przyjęli Peter arumaa (1933: 35), a w nowszych czasach Wojciech smoczyński (2007: 17, 640, 661). Żaden z tych uczonych nie wydaje się popierać któregokolwiek z tych wyjaśnień precyzyjnymi dowodami historycznymi lub typologicznymi. Być może nie byłoby niesprawiedliwe zastosować do nich wszystkich sceptyczny osąd, który alvils augstkalns (1934–1935: 67) wydał na temat propozycji fraenkela: Diese Vermutung läßt sich aber, soweit ich sehe, auch durch nichts erklären . Nadal nie przeprowadzono gruntownego zbadania wszystkich implikacji wiążących się z tymi etymologiami. Zacznijmy od propozycji endzelīnsa. Na poparcie jego twierdzenia, że końcówka añskat, šskat i tàskat sięga formy czasownikowej spokrewnionej z łot. skatît ‘widzieć, patrzeć’, można wspomnieć francuskie współczesne partykuły prezentatywne voici, voilà. Cząstki te powstały w średniofrancuskim z trybu rozkazującego czasownika voir ‘widzieć’ w połączeniu z cząstkami lokalnymi ci ‘tutaj’, wzgl. là ‘tam’. w przeciwieństwie do fr. voici, voilà od vois ci, vois là (tryb rozkazujący + cząstka lokalna), lit. añskat, šskat, tàskat wykazywałyby odwrotny szyk wyrazów (cząstki lokalne *anà, *š, *tà + imperative of *skatīti = Latv. skatît). from this point of view, the regular use of these particles with the nominative (as in ſchiſkat tarnaite weſʒpaties ‘here is the maid of the Lord’ WP 118 2–3 [1573]) byłyby wtórne. Podobnym przypadkiem byłaby grecka partykuła prezentatywna ἰδού ‘ecce’, która wywodzi się z imthe mianownika perative form of the aorist ἰδεῖν ‘to see’: it was originally followed by noun phrases in the accusative, but in hellenistic greek it came to be used with noun phrases in (np. ἰδοὺ ὁ ἄνθρωπος ‘ecce homo’ jn 19, 5). Jakkolwiek atrakcyjna może się ona wydawać na pierwszy rzut oka, etymologia Endzelīnsa napotyka poważną trudność: zaproponowana przez Endzelīnsa segmentacja (*anà, *šì, *tà + *skat-) nie wyjaśnia form ze spółgłoską dźwięczną (por. tàsgat itd.) ani form bez końcowej spółgłoski zębowej (por. šiska, tàsga itd.). Jest prawdopodobne, że końcówka -t nie jest nieodłączna od struktury, lecz stanowi raczej przypadkowy element dodany do już uformowanego tematu, co sugeruje, że związek z rdzeniem czasownikowym łot. skatît należy uznać za błędny. względnie -gaare pierwotnie ALL_62_63_maketas.indd 17 2011.06.17 08:23:46 18 acta Linguistica Lithuanica LXII–LXIII partykuły deiktyczne dodane do tematów danieL Petit zaimków wskazujących añs (anàs), šs, odpowiednio tàs. choć rzadka, partykuła deiktyczna -ka występuje w niektórych dialektach litewskich zamiast standardowolitewskiej -ki-. partykuła -ga pozostawiła pewne ślady w dawnym języku litewskim (np. nesanga ‘ponieważ, gdyż’, betaiga ‘ale’, por. staroprus. anga ‘jeśli, czy’) obok częstszej partykuły -gi-. spółgłoska sycząca przed tymi partykułami deiktycznymi musi należeć do tematów zaimków wskazujących. prawdopodobnie należy ją interpretować jako końcówkę mianownika liczby pojedynczej rodzaju męskiego (añs = anàs, šs, tàs), a istotnie w wielu przypadkach kontekst wskazuje na zgodę z rzeczownikiem rodzaju męskiego w liczbie pojedynczej; zob. na przykład następujące przykłady: [18] Martynas Mažvydas, Gesmes Chrikſcʒoniſkas (MŽ 447 4 [1570]): Motriſchk taſkat sunus tawa! ‘Mother! there is your son!’ (zgoda taskat ‘ten tam’ z sunus ‘synem’). [19] simonas daukantas (LkŽ XiV 914): šisgatės piemuo! ‘here is the shepherd!’ (zgoda šisgatės ‘ten tutaj’ z piemuo ‘pasterzem’). jednakże kontrprzykłady są stosunkowo częste, albo z rzeczownikami rodzaju żeńskiego, jak w następujących przykładach: [20] Wolfenbüttel Postilla (WP 118 2–3 [1573]): ſchiſkat tar/naite weſʒpaties! ‘oto służebnica Pana!’ (niezgodność šiskat ‘ta tutaj’ z tarnaitė ‘służebnica’). [21] antanas juška, Литовскій словарь ([1897–1922], por. LkŽ XV 961): Tàsga triba jo dirvos! ‘here is the edge of his field!’ (niezgodność tasga ‘ten tam’ z triba ‘krawędź’). albo z rzeczownikami w liczbie mnogiej: [22] jonas bretkūnas, Biblia (bb judg 15, 16 [1590]): Schiſkat anis gul pulkais. ‘oto leżą zebrani.’ albo nawet bez żadnego rzeczownika: [23] dialekt z Tryškiai (LkŽ XV 961): Tàsgatės kare buvo, ne juokai! ‘oto była wojna, to nie był żart.’ ALL_62_63_maketas.indd 18 2011.06.17 08:23:46 senosios lietuvių kalbos añskat, šskat, tàskat ir su jais susiję žodžiai 19straipsniai / articles this might be the result of a secondary extension, once añskat, šskat, tàskat zostały ponownie zanalizowane jako nieodmienne partykuły. jako paralelę można by przytoczyć hetyckie partykuły prezentatywne kāša, kāšma ‘oto, patrz’ oraz āšma ‘oto, patrz’, które, zgodnie ze standardową etymologią, wywodzą się od mianownika liczby pojedynczej rodzaju wspólnego zaimków wskazujących kāš ‘ten tutaj’ (< pie. *ḱós, por. lit. šs < *ḱi-), wzgl. *āš ‘ten’ (< pie. *h1ós), w połączeniu z partykułą deiktyczną *-(m)a (por. hetyckie imma ‘naprawdę, istotnie, rzeczywiście’, namma ‘wtedy, ponownie, ponadto’), lecz mogą być używane szerzej jako skamieniałe formacje przysłówkowe. można również założyć, że pierwsza część añskat, šskat i frozen masculine singular nominative ending. the forms were reanalyzed as uninflected adverbs or particles. it should be noted that forms without sibilant are tàskat to a poświadczone w niektórych dialektach litewskich: šiga, šgatės (obok šsgatės), añgatės (obok añsgatės); należy je uznać za odnowione formacje przysłówkowe. końcówka -t pozostaje głównym problemem. właśnie w tym punkcie wyjaśnienia Bezzenbergera i Fraenkla się rozchodzą. najpierw omówię etymologię Fraenkla, ponieważ obecnie okazuje się ona dominować w standardowych podręcznikach. jego teza głosi, że końcowe -t odzwierciedla zaimek osobowy drugiej osoby liczby pojedynczej w celowniku -t (od -ti „tobie, dla ciebie”). chociaż etymologia ta nie została wspomniana ani przez Fraenkla, ani przez żadnego uczonego, który poparł jego pogląd, można ją najwyraźniej wzmocnić ogromną ilością dowodów typologicznych, wskazujących na frazeologiczną skłonność partykuł prezentatywnych do łączenia się z zaimkami osobowymi drugiej osoby liczby pojedynczej lub mnogiej w celowniku. na przykład w łacinie partykuły prezentatywne ecce i em „oto jest / oto są” często występują przed celownikiem liczby pojedynczej tibi „tobie, dla ciebie”. przykłady z łac. ecce tibi „oto jest / oto są”: [24] Cyceron, Pro sestio 89: Oto konsul, pretor i trybun ludowy przedstawiają ci nowe edykty nowego rodzaju! „oto teraz konsul, pretor i trybun ludowy proponuje nowe edykty nowego rodzaju!” [25] Cyceron, ad atticum 7, 19: Ecce tibi ante diem tertium Nonas Februarias mane accepi tuas litteras! „ale tutaj, tego 3 lutego, otrzymałem rano list od ciebie!” Z łac. em tibi „oto / oto są”: [26] Plautus, asinaria 880: Em tibi hominem! „oto twój człowiek!” [27] Plaut, Amfitrion 778: Em tibi pateram, eccam! „oto! twoja misa, patrz!” ALL_62_63_maketas.indd 19 2011.06.17 08:23:46